३-९. खदिरवनियत्थेरअपदानवण्णना

गङ्गा भागीरथी नामातिआदिकं आयस्मतो खदिरवनियत्थेरस्स अपदानं. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे तित्थनाविककुले निब्बत्तित्वा महागङ्गाय पयागतित्थे तित्थनावाय कम्मं करोन्तो एकदिवसं ससावकसङ्घं भगवन्तं गङ्गातीरं उपगतं दिस्वा पसन्नमानसो नावासङ्घाटं योजेत्वा महन्तेन पूजासक्कारेन परतीरं पापेत्वा अञ्ञतरं भिक्खुं सत्थारा आरञ्ञकानं भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपियमानं दिस्वा तं ठानन्तरं पत्थेत्वा भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च महादानं पवत्तेत्वा पणिधानं अकासि. भगवा तस्स पत्थनाय अवञ्झभावं ब्याकासि.

सो ततो पट्ठाय पुञ्ञानि उपचिनन्तो देवमनुस्सेसु संसरन्तो उभयसम्पत्तियो अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे नालकगामे रूपसारिया नाम ब्राह्मणिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति. तं वयप्पत्तं मातापितरो घरबन्धनेन बन्धितुकामा हुत्वा तस्स आरोचेसुं. सो सारिपुत्तत्थेरस्स पब्बजितभावं सुत्वा ‘‘मय्हं जेट्ठभाता अय्यो उपतिस्सो इमं विभवं छड्डेत्वा पब्बजितो, तेन वन्तं खेळपिण्डं कथाहं अनुभविस्सामी’’ति जातसंवेगो पासं अनुपगच्छमानमिगो विय ञातके वञ्चेत्वा हेतुसम्पत्तिया चोदियमानो भिक्खूनं सन्तिकं गन्त्वा धम्मसेनापतिनो कनिट्ठभावं निवेदेत्वा अत्तनो पब्बज्जाय छन्दं आरोचेसि. भिक्खू तं पब्बाजेत्वा परिपुण्णवीसतिवस्सं उपसम्पादेत्वा कम्मट्ठाने नियोजेसुं. सो कम्मट्ठानं गहेत्वा खदिरवनं पविसित्वा विस्समन्तो घटेन्तो वायमन्तो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अरहा अहोसि. सो अरहा हुत्वा सत्थारं धम्मसेनापतिञ्च वन्दितुं सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरमादाय निक्खमित्वा अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा जेतवनं पविसित्वा सत्थारं धम्मसेनापतिञ्च वन्दित्वा कतिपाहं जेतवने विहासि. अथ नं सत्था अरियगणमज्झे निसिन्नो आरञ्ञकानं भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं आरञ्ञकानं यदिदं रेवतो’’ति (अ. नि. १.१९८, २०३).

६२८. एवं एतदग्गट्ठानं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा पीतिसोमनस्सवसेन पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो गङ्गा भागीरथीतिआदिमाह. तत्थ गङ्गाति गायमाना घोसं कुरुमाना गच्छतीति गङ्गा. अथ वा गो वुच्चति पथवी, तस्मिं गता पवत्ताति गङ्गा. अनोतत्तदहं तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा गतट्ठाने आवट्टगङ्गाति च पब्बतमत्थकेन गतट्ठाने बहलगङ्गाति च तिरच्छानपब्बतं विज्झित्वा गतट्ठाने उमङ्गगङ्गाति च ततो बहलपब्बतं पहरित्वा पञ्चयोजनं आकासेन गतट्ठाने आकासगङ्गाति च तस्सा पतितट्ठानं भिन्दित्वा जातं पञ्च योजनं पोक्खरणीकूलं भिन्दित्वा तत्थ पन पञ्चङ्गुलि विय पञ्च धारा हुत्वा गङ्गा यमुना सरभू मही अचिरवतीति पञ्च नामा हुत्वा जम्बुदीपं पञ्च भागं पञ्च कोट्ठासं कत्वा पञ्च भागे पञ्च कोट्ठासे इता गता पवत्ताति भागीरथी. गङ्गा च सा भागीरथी चेति गङ्गाभागीरथी. ‘‘भागीरथी गङ्गा’’ति वत्तब्बे गाथाबन्धसुखत्थं पुब्बचरियवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. हिमवन्ता पभाविताति सत्ते हिंसति सीतेन हनति मथेति आलोळेतीति हिमो, हिमो अस्स अत्थीति हिमवा, ततो हिमवन्ततो पट्ठाय पभाविता पवत्ता सन्दमानाति हिमवन्तपभाविता. कुतित्थे नाविको आसिन्ति तस्सा गङ्गाय चण्डसोतसमापन्ने विसमतित्थे केवट्टकुले उप्पन्नो नाविको आसिं अहोसिन्ति अत्थो. ओरिमे च तरिं अहन्ति सम्पत्तसम्पत्तमनुस्से पारिमा तीरा ओरिमं तीरं अहं तरिं तारेसिन्ति अत्थो.

६२९. पदुमुत्तरो नायकोति द्विपदानं उत्तमो सत्ते निब्बानं नायको पापनको पदुमुत्तरबुद्धो मम पुञ्ञसम्पत्तिं निप्फादेन्तो. वसीसतसहस्सेहि खीणासवसतसहस्सेहि गङ्गासोतं तरितुं तित्थं पत्तोति सम्बन्धो.

६३०. बहू नावा समानेत्वाति सम्पत्तं तं सम्मासम्बुद्धं दिस्वा वड्ढकीहि सुट्ठु सङ्खतं कतं निप्फादितं बहू नावायो समानेत्वा द्वे द्वे नावायो एकतो कत्वा तस्सा नावाय उपरि मण्डपछदनं कत्वा नरासभं पदुमुत्तरसम्बुद्धं पटिमानिं पूजेसिन्ति अत्थो.

६३१. आगन्त्वान च सम्बुद्धोति एवं सङ्घटिताय नावाय तत्थ आगन्त्वान तञ्च नावकं नावमुत्तमं आरुहीति सम्बन्धो. वारिमज्झे ठितो सत्थाति नावमारूळ्हो सत्था गङ्गाजलमज्झे ठितो समानो इमा सोमनस्सपटिसंयुत्तगाथा अभासथ कथेसीति सम्बन्धो.

६३२. यो सो तारेसि सम्बुद्धन्ति यो सो नाविको गङ्गासोताय सम्बुद्धं अतारेसि. सङ्घञ्चापि अनासवन्ति न केवलमेव सम्बुद्धं तारेसि, अनासवं निक्किलेसं सङ्घञ्चापि तारेसीति अत्थो. तेन चित्तपसादेनाति तेन नावापाजनकाले उप्पन्नेन सोमनस्ससहगतचित्तपसादेन देवलोके छसु कामसग्गेसु रमिस्सति दिब्बसम्पत्तिं अनुभविस्सतीति अत्थो.

६३३. निब्बत्तिस्सति ते ब्यम्हन्ति देवलोके उप्पन्नस्स ते तुय्हं ब्यम्हं विमानं सुकतं सुट्ठु निब्बत्तं नावसण्ठितं नावासण्ठानं निब्बत्तिस्सति पातुभविस्सतीति अत्थो. आकासे पुप्फछदनन्ति नावाय उपरिमण्डपकतकम्मस्स निस्सन्देन सब्बदा गतगतट्ठाने आकासे पुप्फछदनं धारयिस्सतीति सम्बन्धो.

६३४. अट्ठपञ्ञासकप्पम्हीति इतो पुञ्ञकरणकालतो पट्ठाय अट्ठपण्णासकप्पं अतिक्कमित्वा नामेन तारको नाम चक्कवत्ती खत्तियो चातुरन्तो चतूसु दीपेसु इस्सरो विजितावी जितवन्तो भविस्सतीति सम्बन्धो. सेसगाथा उत्तानत्थाव.

६३७. रेवतो नाम नामेनाति रेवतीनक्खत्तेन जातत्ता ‘‘रेवतो’’ति लद्धनामो ब्रह्मबन्धु ब्राह्मणपुत्तभूतो भविस्सति ब्राह्मणकुले उप्पज्जिस्सतीति अत्थो.

६३९. निब्बायिस्सतिनासवोति निक्किलेसो खन्धपरिनिब्बानेन निब्बायिस्सति.

६४०. वीरियं मे धुरधोरय्हन्ति एवं पदुमुत्तरेन भगवता ब्याकतो अहं कमेन पारमिताकोटिं पत्वा मे मय्हं वीरियं असिथिलवीरियं धुरधोरय्हं धुरवाहं धुराधारं योगेहि खेमस्स निब्भयस्स निब्बानस्स अधिवाहनं आवहनं अहोसीति अत्थो. धारेमि अन्तिमं देहन्ति इदानाहं सम्मासम्बुद्धसासने परियोसानसरीरं धारेमीति सम्बन्धो.

सो अपरभागे अत्तनो जातगामं गन्त्वा ‘‘चाला, उपचाला, सीसूपचाला’’ति तिस्सन्नं भगिनीनं पुत्ते ‘‘चाला, उपचाला, सीसूपचाला’’ति तयो भागिनेय्ये आनेत्वा पब्बाजेत्वा कम्मट्ठाने नियोजेसि. ते कम्मट्ठानं अनुयुत्ता विहरिंसु.

तस्मिञ्च समये थेरस्स कोचिदेव आबाधो उप्पन्नो, तं सुत्वा सारिपुत्तत्थेरो – ‘‘रेवतस्स गिलानपुच्छनं अधिगमपुच्छनञ्च करिस्सामी’’ति उपगञ्छि. रेवतत्थेरो धम्मसेनापतिं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा तेसं सामणेरानं सतुप्पादवसेन ओवदियमानो चालेतिगाथं अभासित्थ. तत्थ चाले उपचाले सीसूपचालेति तेसं आलपनं. चाला, उपचाला, सीसूपचालाति हि इत्थिलिङ्गवसेन लद्धनामा तयो दारका पब्बजितापि तथा वोहरिय्यन्ति. ‘‘चाली, उपचाली, सीसूपचालीति तेसं नामानी’’ति च वदन्ति. यदत्थं ‘‘चाले’’तिआदिना आमन्तनं कतं, तं दस्सेन्तो ‘‘पतिस्सता नु खो विहरथा’’ति वत्वा तत्थ कारणं आह – ‘‘आगतो वो वालं विय वेधी’’ति. पतिस्सताति पतिस्सतिका. खोति अवधारणे. आगतोति आगञ्छि. वोति तुम्हाकं. वालं विय वेधीति वालवेधि विय. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – तिक्खजवननिब्बेधिकपञ्ञताय वालवेधिरूपो सत्थुकप्पो तुम्हाकं मातुलत्थेरो आगतो, तस्मा समणसञ्ञं उपट्ठपेत्वा सतिसम्पजञ्ञयुत्ता एव हुत्वा विहरथ, यथाधिगते विहारे अप्पमत्ता भवथाति.

तं सुत्वा ते सामणेरा धम्मसेनापतिस्स पच्चुग्गमनादिवत्तं कत्वा उभिन्नं मातुलत्थेरानं पटिसन्थारवेलायं नातिदूरे समाधिं समापज्जित्वा निसीदिंसु. धम्मसेनापति रेवतत्थेरेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा उट्ठायासना ते सामणेरे उपसङ्कमि. ते तथा कालपरिच्छेदस्स कतत्ता थेरे उपसङ्कमन्ते उट्ठहित्वा वन्दित्वा अट्ठंसु. थेरो – ‘‘कतरकतरविहारेन विहरथा’’ति पुच्छित्वा तेहि ‘‘इमाय इमाया’’ति वुत्ते दारकेपि एवं विनेन्तो – ‘‘मय्हं भातिको सच्चवादी वत धम्मस्स अनुधम्मचारि’’न्ति थेरं पसंसन्तो पक्कामि. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.

खदिरवनियत्थेरअपदानवण्णना समत्ता.