गोतमो बुद्धो

तत्थ अम्हाकं बोधिसत्तो दीपङ्करादीनं चतुवीसतिया बुद्धानं सन्तिके अधिकारं करोन्तो कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि आगतो. कस्सपस्स पन भगवतो ओरभागे ठपेत्वा इमं सम्मासम्बुद्धं अञ्ञो बुद्धो नाम नत्थि. इति दीपङ्करादीनं चतुवीसतिया बुद्धानं सन्तिके लद्धब्याकरणो पन बोधिसत्तो येनेन –

‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं;

पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता;

अट्ठधम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झती’’ति. (बु. वं. २.५९) –

इमे अट्ठ धम्मे समोधानेत्वा दीपङ्करपादमूले कताभिनीहारेन ‘‘हन्द बुद्धकरे धम्मे, विचिनामि इतो चितो’’ति उस्साहं कत्वा ‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, पठमं दानपारमि’’न्ति दानपारमितादयो बुद्धकारकधम्मा दिट्ठा, पूरेन्तोयेव याव वेस्सन्तरत्तभावो आगमि. आगच्छन्तो च ये ते कताभिनीहारानं बोधिसत्तानं आनिसंसा संवण्णिता –

‘‘एवं सब्बङ्गसम्पन्ना, बोधिया नियता नरा;

संसरं दीघमद्धानं, कप्पकोटिसतेहिपि.

‘‘अवीचिम्हि नुप्पज्जन्ति, तथा लोकन्तरेसु च;

निज्झामतण्हा खुप्पिपासा, न होन्ति कालकञ्जिका.

‘‘न होन्ति खुद्दका पाणा, उप्पज्जन्तापि दुग्गतिं;

जायमाना मनुस्सेसु, जच्चन्धा न भवन्ति ते.

‘‘सोतवेकल्लता नत्थि, न भवन्ति मूगपक्खिका;

इत्थिभावं न गच्छन्ति, उभतोब्यञ्जनपण्डका.

‘‘न भवन्ति परियापन्ना, बोधिया नियता नरा;

मुत्ता आनन्तरिकेहि, सब्बत्थ सुद्धगोचरा.

‘‘मिच्छादिट्ठिं न सेवन्ति, कम्मकिरियदस्सना;

वसमानापि सग्गेसु, असञ्ञं नुपपज्जरे.

‘‘सुद्धावासेसु देवेसु, हेतु नाम न विज्जति;

नेक्खम्मनिन्ना सप्पुरिसा, विसंयुत्ता भवाभवे;

चरन्ति लोकत्थचरियायो, पूरेन्ति सब्बपारमी’’ति.

ते आनिसंसे अधिगन्त्वाव आगतो. पारमियो पूरेन्तस्स चस्स अकित्तिब्राह्मणकाले, सङ्खब्राह्मणकाले, धनञ्चयराजकाले, महासुदस्सनराजकाले, महागोविन्दकाले, निमिमहाराजकाले, चन्दकुमारकाले, विसय्हसेट्ठिकाले, सिविराजकाले, वेस्सन्तरराजकालेति दानपारमिताय पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स ससपण्डितजातके –

‘‘भिक्खाय उपगतं दिस्वा, सकत्तानं परिच्चजिं;

दानेन मे समो नत्थि, एसा मे दानपारमी’’ति. (चरिया. १.तस्सुद्दान) –

एवं अत्तपरिच्चागं करोन्तस्स दानपारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. तथा सीलवनागराजकाले, चम्पेय्यनागराजकाले, भूरिदत्तनागराजकाले, छद्दन्तनागराजकाले, जयद्दिसराजपुत्तकाले, अलीनसत्तुकुमारकालेति सीलपारमिताय पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स सङ्खपालजातके –

‘‘सूलेहि विज्झयन्तोपि, कोट्टियन्तोपि सत्तिभि;

भोजपुत्ते न कुप्पामि, एसा मे सीलपारमी’’ति. (चरिया. २.९१) –

एवं अत्तपरिच्चागं करोन्तस्स सीलपारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. तथा सोमनस्सकुमारकाले, हत्थिपालकुमारकाले, अयोघरपण्डितकालेति महारज्जं पहाय नेक्खम्मपारमिताय पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स चूळसुतसोमजातके –

‘‘महारज्जं हत्थगतं, खेळपिण्डंव छड्डयिं;

चजतो न होति लग्गनं, एसा मे नेक्खम्मपारमी’’ति. –

एवं निस्सङ्गताय रज्जं छड्डेत्वा निक्खमन्तस्स नेक्खम्मपारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. तथा विधुरपण्डितकाले, महागोविन्दपण्डितकाले, कुद्दालपण्डितकाले, अरकपण्डितकाले, बोधिपरिब्बाजककाले, महोसधपण्डितकालेति पञ्ञापारमिताय पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स सत्तुभस्तजातके सेनकपण्डितकाले –

‘‘पञ्ञाय विचिनन्तोहं, ब्राह्मणं मोचयिं दुखा;

पञ्ञाय मे समो नत्थि, एसा मे पञ्ञापारमी’’ति. –

अन्तोभस्तगतं सप्पं दस्सेन्तस्स पञ्ञापारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. तथा वीरियपारमितादीनम्पि पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स महाजनकजातके –

‘‘अतीरदस्सी जलमज्झे, हता सब्बेव मानुसा;

चित्तस्स अञ्ञथा नत्थि, एसा मे वीरियपारमी’’ति. –

एवं महासमुद्दं तरन्तस्स वीरियपारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. खन्तिवादिजातके –

‘‘अचेतनंव कोट्टेन्ते, तिण्हेन फरसुना ममं;

कासिराजे न कुप्पामि, एसा मे खन्तिपारमी’’ति. –

एवं अचेतनभावेन विय महादुक्खं अधिवासेन्तस्स खन्तिपारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. महासुतसोमजातके –

‘‘सच्चवाचं अनुरक्खन्तो, चजित्वा मम जीवितं;

मोचेसिं एकसतं खत्तिये, एसा मे सच्चपारमी’’ति. –

एवं जीवितं चजित्वा सच्चमनुरक्खन्तस्स सच्चपारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. मूगपक्खजातके –

‘‘मातापिता न मे देस्सा, नपि देस्सं महायसं;

सब्बञ्ञुतं पियं मय्हं, तस्मा वतमधिट्ठहि’’न्ति. (चरिया. ३.६५) –

एवं जीवितम्पि चजित्वा वतं अधिट्ठहन्तस्स अधिट्ठानपारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. सुवण्णसामजातके –

‘‘न मं कोचि उत्तसति, नपिहं भायामि कस्सचि;

मेत्ताबलेनुपत्थद्धो, रमामि पवने तदा’’ति. (चरिया. ३.११३) –

एवं जीवितम्पि अनोलोकेत्वा मेत्तायन्तस्स मेत्तापारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. लोमहंसजातके –

‘‘सुसाने सेय्यं कप्पेमि, छवट्ठिकं उपनिधायहं;

गामण्डला उपागन्त्वा, रूपं दस्सेन्तिनप्पक’’न्ति. (चरिया. ३.११९) –

एवं गामदारकेसु निट्ठुभनादीहि चेव मालागन्धूपहारादीहि च सुखदुक्खं उप्पादेन्तेसुपि उपेक्खं अनतिवत्तेन्तस्स उपेक्खापारमिता परमत्थपारमी नाम जाता. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारतो पनेस अत्थो चरियापिटकतो गहेतब्बोति. एवं पारमियो पूरेत्वा वेस्सन्तरत्तभावे ठितो –

‘‘अचेतनायं पथवी, अविञ्ञाय सुखं दुखं;

सापि दानबला मय्हं, सत्तक्खत्तुं पकम्पथा’’ति. (चरिया. १.१२४) –

एवं महापथविकम्पनादीनि महापुञ्ञानि करित्वा आयुपरियोसाने ततो चुतो तुसितभवने निब्बत्ति. इति दीपङ्करपादमूलतो पट्ठाय याव अयं तुसितपुरे निब्बत्ति, एत्तकं ठानं दूरेनिदानं नामाति वेदितब्बं.

दूरेनिदानकथा निट्ठिता.

२. अविदूरेनिदानकथा

तुसितपुरे वसन्तेयेव पन बोधिसत्ते बुद्धकोलाहलं नाम उदपादि. लोकस्मिञ्हि तीणि कोलाहलानि महन्तानि उप्पज्जन्ति कप्पकोलाहलं, बुद्धकोलाहलं, चक्कवत्तिकोलाहलन्ति. तत्थ ‘‘वस्ससतसहस्सच्चयेन कप्पुट्ठानं भविस्सती’’ति लोकब्यूहा नाम कामावचरदेवा मुत्तसिरा विकिण्णकेसा रुदमुखा अस्सूनि हत्थेहि पुञ्छमाना रत्तवत्थनिवत्था अतिविय विरूपवेसधारिनो हुत्वा मनुस्सपथे विचरन्ता एवं आरोचेन्ति – ‘‘मारिसा, इतो वस्ससतसहस्सच्चयेन कप्पुट्ठानं भविस्सति, अयं लोको विनस्सिस्सति, महासमुद्दोपि सुस्सिस्सति, अयञ्च महापथवी सिनेरु च पब्बतराजा उड्डय्हिस्सन्ति विनस्सिस्सन्ति, याव ब्रह्मलोका लोकविनासो भविस्सति, मेत्तं मारिसा, भावेथ, करुणं, मुदितं, उपेक्खं मारिसा, भावेथ, मातरं उपट्ठहथ, पितरं उपट्ठहथ, कुले जेट्ठापचायिनो होथा’’ति. इदं कप्पकोलाहलं नाम. ‘‘वस्ससहस्सच्चयेन पन सब्बुञ्ञुबुद्धो लोके उप्पज्जिस्सती’’ति लोकपालदेवता ‘‘इतो, मारिसा, वस्ससहस्सच्चयेन सब्बञ्ञुबुद्धो लोके उप्पज्जिस्सती’’ति उग्घोसेन्तियो आहिण्डन्ति. इदं बुद्धकोलाहलं नाम. ‘‘वस्ससतस्सच्चयेन चक्कवत्तिराजा उप्पज्जिस्सती’’ति देवतायो ‘‘इतो मारिसा वस्ससतच्चयेन चक्कवत्तिराजा लोके उप्पज्जिस्सती’’ति उग्घोसेन्तियो आहिण्डन्ति. इदं चक्कवत्तिकोलाहलं नाम. इमानि तीणि कोलाहलानि महन्तानि होन्ति.

तेसु बुद्धकोलाहलसद्दं सुत्वा सकलदससहस्सचक्कवाळदेवता एकतो सन्निपतित्वा ‘‘असुको नाम सत्तो बुद्धो भविस्सती’’ति ञत्वा तं उपसङ्कमित्वा आयाचन्ति. आयाचमाना च पुब्बनिमित्तेसु उप्पन्नेसु आयाचन्ति. तदा पन सब्बापि ता एकेकचक्कवाळे चातुमहाराजसक्कसुयामसन्तुसितसुनिम्मितवसवत्तिमहाब्रह्मेहि सद्धिं एकचक्कवाळे सन्निपतित्वा तुसितभवने बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘मारिस, तुम्हेहि दस पारमियो पूरेन्तेहि न सक्कसम्पत्तिं, न मारब्रह्मचक्कवत्तिसम्पत्तिं पत्थेन्तेहि पूरिता, लोकनित्थरणत्थाय पन सब्बञ्ञुतं पत्थेन्तेहि पूरिता, सो वो दानि कालो, मारिस, बुद्धत्ताय, समयो, मारिस, बुद्धत्ताया’’ति याचिंसु.

अथ महासत्तो देवतानं पटिञ्ञं अदत्वाव कालदीपदेसकुलजनेत्तिआयुपरिच्छेदवसेन पञ्चमहाविलोकनं नाम विलोकेसि. तत्थ ‘‘कालो नु खो, अकालो नु खो’’ति पठमं कालं विलोकेसि. तत्थ वस्ससतसहस्सतो उद्धं वड्ढितआयुकालो कालो नाम न होति. कस्मा? तदा हि सत्तानं जातिजरामरणानि न पञ्ञायन्ति. बुद्धानञ्च धम्मदेसना तिलक्खणमुत्ता नाम नत्थि. तेसं ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति कथेन्तानं ‘‘किं नामेतं कथेन्ती’’ति नेव सोतब्बं न सद्धातब्बं मञ्ञन्ति, ततो अभिसमयो न होति, तस्मिं असति अनिय्यानिकं सासनं होति. तस्मा सो अकालो. वस्ससततो ऊनआयुकालोपि कालो नाम न होति. कस्मा? तदा हि सत्ता उस्सन्नकिलेसा होन्ति, उस्सन्नकिलेसानञ्च दिन्नो ओवादो ओवादट्ठाने न तिट्ठति, उदके दण्डराजि विय खिप्पं विगच्छति. तस्मा सोपि अकालो. वस्ससतसहस्सतो पन पट्ठाय हेट्ठा, वस्ससततो पट्ठाय उद्धं आयुकालो कालो नाम. तदा च वस्ससतायुकालो, अथ महासत्तो ‘‘निब्बत्तितब्बकालो’’ति कालं पस्सि.

ततो दीपं विलोकेन्तो सपरिवारे चत्तारो दीपे ओलोकेत्वा ‘‘तीसु दीपेसु बुद्धा न निब्बत्तन्ति, जम्बुदीपेयेव निब्बत्तन्ती’’ति दीपं पस्सि.

ततो ‘‘जम्बुदीपो नाम महा, दसयोजनसहस्सपरिमाणो, कतरस्मिं नु खो पदेसे बुद्धा निब्बत्तन्ती’’ति ओकासं विलोकेन्तो मज्झिमदेसं पस्सि. मज्झिमदेसो नाम ‘‘पुरत्थिमाय दिसाय गजङ्गलं नाम निगमो, तस्स परेन महासाला, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे. पुरत्थिमदक्खिणाय दिसाय सल्लवती नाम नदी, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे. दक्खिणाय दिसाय सेतकण्णिकं नाम निगमो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे. पच्छिमाय दिसाय थूणं नाम ब्राह्मणगामो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे. उत्तराय दिसाय उसीरद्धजो नाम पब्बतो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे’’ति एवं विनये (महाव. २५९) वुत्तो पदेसो. सो आयामतो तीणि योजनसतानि, वित्थारतो अड्ढतेय्यानि, परिक्खेपतो नव योजनसतानीति एतस्मिं पदेसे बुद्धा, पच्चेकबुद्धा, अग्गसावका, असीति महासावका, चक्कवत्तिराजानो, अञ्ञे च महेसक्खा खत्तियब्राह्मणगहपतिमहासाला उप्पज्जन्ति. इदञ्चेत्थ कपिलवत्थु नाम नगरं, तत्थ मया निब्बत्तितब्बन्ति निट्ठं अगमासि.

ततो कुलं विलोकेन्तो ‘‘बुद्धा नाम वेस्सकुले वा सुद्दकुले वा न निब्बत्तन्ति. लोकसम्मते पन खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वाति द्वीसुयेव कुलेसु निब्बत्तन्ति. इदानि च खत्तियकुलं लोकसम्मतं, तत्थ निब्बत्तिस्सामि. सुद्धोदनो नाम राजा मे पिता भविस्सती’’ति कुलं पस्सि.

ततो मातरं विलोकेन्तो ‘‘बुद्धमाता नाम लोला सुराधुत्ता न होति, कप्पसतसहस्सं पन पूरितपारमी जातितो पट्ठाय अखण्डपञ्चसीलायेव होति. अयञ्च महामाया नाम देवी एदिसी, अयं मे माता भविस्सति. कित्तकं पनस्सा आयूति दसन्नं मासानं उपरि सत्त दिवसानी’’ति पस्सि.

इति इमं पञ्चमहाविलोकनं विलोकेत्वा ‘‘कालो मे, मारिसा, बुद्धभावाया’’ति देवतानं सङ्गहं करोन्तो पटिञ्ञं दत्वा ‘‘गच्छथ, तुम्हे’’ति ता देवता उय्योजेत्वा तुसितदेवताहि परिवुतो तुसितपुरे नन्दनवनं पाविसि. सब्बदेवलोकेसु हि नन्दनवनं अत्थियेव. तत्थ नं देवता ‘‘इतो चुतो सुगतिं गच्छ, इतो चुतो सुगतिं गच्छा’’ति पुब्बे कतकुसलकम्मोकासं सारयमाना विचरन्ति. सो एवं देवताहि कुसलं सारयमानाहि परिवुतो तत्थ विचरन्तोयेव चवित्वा महामायाय देविया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि.

तस्स आविभावत्थं अयं अनुपुब्बिकथा – तदा किर कपिलवत्थुनगरे आसाळ्हिनक्खत्तं सङ्घुट्ठं अहोसि, महाजनो नक्खत्तं कीळति. महामायापि देवी पुरे पुण्णमाय सत्तमदिवसतो पट्ठाय विगतसुरापानं मालागन्धविभूतिसम्पन्नं नक्खत्तकीळं अनुभवमाना सत्तमे दिवसे पातोव उट्ठाय गन्धोदकेन न्हायित्वा चत्तारि सतसहस्सानि विस्सज्जेत्वा महादानं दत्वा सब्बालङ्कारविभूसिता वरभोजनं भुञ्जित्वा उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय अलङ्कतपटियत्तं सिरिगब्भं पविसित्वा सिरिसयने निपन्ना निद्दं ओक्कममाना इमं सुपिनं अद्दस – चत्तारो किर नं महाराजानो सयनेनेव सद्धिं उक्खिपित्वा हिमवन्तं नेत्वा सट्ठियोजनिके मनोसिलातले सत्तयोजनिकस्स महासालरुक्खस्स हेट्ठा ठपेत्वा एकमन्तं अट्ठंसु. अथ नेसं देवियो आगन्त्वा देविं अनोतत्तदहं नेत्वा मनुस्समलहरणत्थं न्हापेत्वा दिब्बवत्थं निवासापेत्वा गन्धेहि विलिम्पापेत्वा दिब्बपुप्फानि पिळन्धापेत्वा ततो अविदूरे एको रजतपब्बतो अत्थि, तस्स अन्तो कनकविमानं अत्थि, तत्थ पाचीनसीसकं दिब्बसयनं पञ्ञापेत्वा निपज्जापेसुं. अथ बोधिसत्तो सेतवरवारणो हुत्वा ततो अविदूरे एको सुवण्णपब्बतो अत्थि, तत्थ विचरित्वा ततो ओरुय्ह रजतपब्बतं अभिरुहित्वा उत्तरदिसतो आगम्म रजतदामवण्णाय सोण्डाय सेतपदुमं गहेत्वा कोञ्चनादं नदित्वा कनकविमानं पविसित्वा मातुसयनं तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा दक्खिणपस्सं फालेत्वा कुच्छिं पविट्ठसदिसो अहोसीति. एवं उत्तरासाळ्हनक्खत्तेन पटिसन्धिं गण्हि.

पुनदिवसे पबुद्धा देवी तं सुपिनं रञ्ञो आरोचेसि. राजा चतुसट्ठिमत्ते ब्राह्मणपामोक्खे पक्कोसापेत्वा गोमयहरितूपलित्ताय लाजादीहि कतमङ्गलसक्काराय भूमिया महारहानि आसनानि पञ्ञापेत्वा तत्थ निसिन्नानं ब्राह्मणानं सप्पिमधुसक्खराभिसङ्खतस्स वरपायासस्स सुवण्णरजतपातियो पूरेत्वा सुवण्णरजतपातीहियेव पटिकुज्जित्वा अदासि, अञ्ञेहि च अहतवत्थकपिलगाविदानादीहि ते सन्तप्पेसि. अथ नेसं सब्बकामेहि सन्तप्पितानं ब्राह्मणानं सुपिनं आरोचापेत्वा ‘‘किं भविस्सती’’ति पुच्छि. ब्राह्मणा आहंसु – ‘‘मा चिन्तयि, महाराज, देविया ते कुच्छिम्हि गब्भो पतिट्ठितो, सो च खो पुरिसगब्भो, न इत्थिगब्भो, पुत्तो ते भविस्सति, सो सचे अगारं अज्झावसिस्सति, राजा भविस्सति चक्कवत्ती. सचे अगारा निक्खम्म पब्बजिस्सति, बुद्धो भविस्सति लोके विवटच्छदो’’ति.

बोधिसत्तस्स पन मातुकुच्छिम्हि पटिसन्धिग्गहणक्खणेयेव एकप्पहारेनेव सकलदससहस्सी लोकधातु सङ्कम्पि सम्पकम्पि सम्पवेधि. द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि पातुरहेसुं – दससु चक्कवाळसहस्सेसु अप्पमाणो ओभासो फरि. तस्स तं सिरिं दट्ठुकामा विय अन्धा चक्खूनि पटिलभिंसु, बधिरा सद्दं सुणिंसु, मूगा समालपिंसु, खुज्जा उजुगत्ता अहेसुं, पङ्गुला पदसा गमनं पटिलभिंसु, बन्धनगता सब्बसत्ता अन्दुबन्धनादीहि मुच्चिंसु, सब्बनिरयेसु अग्गी निब्बायिंसु, पेत्तिविसयेसु खुप्पिपासा वूपसमिंसु, तिरच्छानानं भयं नाहोसि, सब्बसत्तानं रोगो वूपसमि, सब्बसत्ता पियंवदा अहेसुं, मधुरेनाकारेन अस्सा हसिंसु, वारणा गज्जिंसु, सब्बतूरियानि सकं सकं निन्नादं मुञ्चिंसु, अघट्टितानियेव मनुस्सानं हत्थूपगादीनि आभरणानि विरविंसु, सब्बा दिसा विप्पसन्ना अहेसुं, सत्तानं सुखं उप्पादयमानो मुदुसीतलो वातो वायि, अकालमेघो वस्सि, पथवितोपि उदकं उब्भिज्जित्वा विस्सन्दि, पक्खिनो आकासगमनं विजहिंसु, नदियो असन्दमाना अट्ठंसु, महासमुद्दो मधुरोदको अहोसि, सब्बत्थकमेव पञ्चवण्णेहि पदुमेहि सञ्छन्नतलो अहोसि, थलजजलजादीनि सब्बपुप्फानि पुप्फिंसु, रुक्खानं खन्धेसु खन्धपदुमानि, साखासु साखापदुमानि, लतासु लतापदुमानि पुप्फिंसु, घनसिलातलानि भिन्दित्वा उपरूपरि सतपत्तानि हुत्वा दण्डपदुमानि नाम निक्खमिंसु, आकासे ओलम्बकपदुमानि नाम निब्बत्तिंसु, समन्ततो पुप्फवस्सानि वस्सिंसु. आकासे दिब्बतूरियानि वज्जिंसु, सकलदससहस्सी लोकधातु वट्टेत्वा विस्सट्ठमालागुळो विय, उप्पीळेत्वा बद्धमालाकलापो विय, अलङ्कतपटियत्तमालासनं विय च एकमालामालिनी विप्फुरन्तवाळबीजनी पुप्फधूपगन्धपरिवासिता परमसोभग्गप्पत्ता अहोसि.

एवं गहितपटिसन्धिकस्स बोधिसत्तस्स पटिसन्धिग्गहणकालतो पट्ठाय बोधिसत्तस्स चेव बोधिसत्तमातुया च उपद्दवनिवारणत्थं खग्गहत्था चत्तारो देवपुत्ता आरक्खं गण्हिंसु. बोधिसत्तस्स मातुया पुरिसेसु रागचित्तं नुप्पज्जि, लाभग्गयसग्गप्पत्ता च अहोसि सुखिनी अकिलन्तकाया. बोधिसत्तञ्च अन्तोकुच्छिगतं विप्पसन्ने मणिरतने आवुतपण्डुसुत्तं विय पस्सति. यस्मा च बोधिसत्तेन वसितकुच्छि नाम चेतियगब्भसदिसा होति, न सक्का अञ्ञेन सत्तेन आवसितुं वा परिभुञ्जितुं वा, तस्मा बोधिसत्तमाता सत्ताहजाते बोधिसत्ते कालं कत्वा तुसितपुरे निब्बत्ति. यथा च अञ्ञा इत्थियो दसमासे अप्पत्वापि अतिक्कमित्वापि निसिन्नापि निपन्नापि विजायन्ति, न एवं बोधिसत्तमाता. सा पन बोधिसत्तं दसमासे कुच्छिना परिहरित्वा ठिताव विजायति. अयं बोधिसत्तमातुधम्मता.

महामायापि देवी पत्तेन तेलं विय दसमासे कुच्छिना बोधिसत्तं परिहरित्वा परिपुण्णगब्भा ञातिघरं गन्तुकामा सुद्धोदनमहाराजस्स आरोचेसि – ‘‘इच्छामहं, देव, कुलसन्तकं देवदहनगरं गन्तु’’न्ति. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा कपिलवत्थुतो याव देवदहनगरा मग्गं समं कारेत्वा कदलिपुण्णघटधजपटाकादीहि अलङ्कारेहि अलङ्कारापेत्वा देविं सोवण्णसिविकाय निसीदापेत्वा अमच्चसहस्सेन उक्खिपापेत्वा महन्तेन परिवारेन पेसेसि. द्विन्नं पन नगरानं अन्तरे उभयनगरवासीनम्पि लुम्बिनीवनं नाम मङ्गलसालवनं अत्थि. तस्मिं समये मूलतो पट्ठाय याव अग्गसाखा सब्बं एकपालिफुल्लं अहोसि, साखन्तरेहि चेव पुप्फन्तरेहि च पञ्चवण्णा भमरगणा नानप्पकारा च सकुणसङ्घा मधुरस्सरेन विकूजन्ता विचरन्ति. सकलं लुम्बिनीवनं चित्तलतावनसदिसं, महानुभावस्स रञ्ञो सुसज्जितआपानमण्डलं विय अहोसि. देविया तं दिस्वा सालवने कीळितुकामता उदपादि. अमच्चा देविं गहेत्वा सालवनं पविसिंसु. सा मङ्गलसालमूलं उपगन्त्वा सालसाखं गण्हितुकामा अहोसि, सालसाखा सुसेदितवेत्तग्गं विय ओणमित्वा देविया हत्थसमीपं उपगञ्छि. सा हत्थं पसारेत्वा साखं अग्गहेसि. तावदेव च देविया कम्मजवाता चलिंसु, अथस्सा साणिं परिक्खिपापेत्वा महाजनो पटिक्कमि, सालसाखं गहेत्वा तिट्ठमानाय एव चस्सा गब्भवुट्ठानं अहोसि. तङ्खणञ्ञेव चत्तारो विसुद्धचित्ता महाब्रह्मानो सुवण्णजालं आदाय सम्पत्ता. ते तेन सुवण्णजालेन बोधिसत्तं सम्पटिच्छित्वा मातु पुरतो ठत्वा ‘‘अत्तमना, देवि, होहि, महेसक्खो ते पुत्तो उप्पन्नो’’ति आहंसु.

यथा पन अञ्ञे सत्ता मातुकुच्छितो निक्खमन्ता पटिकूलेन असुचिना मक्खिता निक्खमन्ति, न एवं बोधिसत्तो. सो पन धम्मासनतो ओतरन्तो धम्मकथिको विय, निस्सेणितो ओतरन्तो पुरिसो विय च द्वे हत्थे द्वे च पादे पसारेत्वा ठितकोव मातुकुच्छिसम्भवेन केनचि असुचिना अमक्खितो सुद्धो विसदो कासिकवत्थे निक्खित्तमणिरतनं विय जोतेन्तो मातुकुच्छितो निक्खमि. एवं सन्तेपि बोधिसत्तस्स च बोधिसत्तमातुया च सक्कारत्थं आकासतो द्वे उदकधारा निक्खमित्वा बोधिसत्तस्स च बोधिसत्तमातुया च सरीरे उतुं गाहापेसुं.

अथ नं सुवण्णजालेन पटिग्गहेत्वा ठितानं ब्रह्मानं हत्थतो चत्तारो महाराजानो मङ्गलसम्मताय सुखसम्फस्साय अजिनप्पवेणिया गण्हिंसु, तेसं हत्थतो मनुस्सा दुकूलचुम्बटकेन गण्हिंसु, मनुस्सानं हत्थतो मुच्चित्वा पथवियं पतिट्ठाय पुरत्थिमदिसं ओलोकेसि, अनेकानि चक्कवाळसहस्सानि एकङ्गणानि अहेसुं. तत्थ देवमनुस्सा गन्धमालादीहि पूजयमाना ‘‘महापुरिस, इध तुम्हेहि सदिसो अञ्ञो नत्थि, कुतेत्थ उत्तरितरो’’ति आहंसु. एवं चतस्सो दिसा, चतस्सो अनुदिसा च हेट्ठा, उपरीति दसपि दिसा अनुविलोकेत्वा अत्तना सदिसं कञ्चि अदिस्वा ‘‘अयं उत्तरादिसा’’ति सत्तपदवीतिहारेन अगमासि महाब्रह्मुना सेतच्छत्तं धारयमानेन, सुयामेन वाळबीजनिं, अञ्ञाहि च देवताहि सेसराजककुधभण्डहत्थाहि अनुगम्ममानो. ततो सत्तमपदे ठितो ‘‘अग्गोहमस्मि लोकस्सा’’तिआदिकं आसभिं वाचं निच्छारेन्तो सीहनादं नदि.

बोधिसत्तो हि तीसु अत्तभावेसु मातुकुच्छितो निक्खन्तमत्तोव वाचं निच्छारेसि महोसधत्तभावे, वेस्सन्तरत्तभावे, इमस्मिं अत्तभावे चाति. महोसधत्तभावे किरस्स मातुकुच्छितो निक्खमन्तस्सेव सक्को देवराजा आगन्त्वा चन्दनसारं हत्थे ठपेत्वा गतो. सो तं मुट्ठियं कत्वाव निक्खन्तो. अथ नं माता ‘‘तात, किं गहेत्वा आगतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘ओसधं, अम्मा’’ति. इति ओसधं गहेत्वा आगतत्ता ‘‘ओसधदारको’’त्वेवस्स नामं अकंसु. तं ओसधं गहेत्वा चाटियं पक्खिपिंसु, आगतागतानं अन्धबधिरादीनं तदेव सब्बरोगवूपसमाय भेसज्जं अहोसि. ततो ‘‘महन्तं इदं ओसधं, महन्तं इदं ओसध’’न्ति उप्पन्नवचनं उपादाय ‘‘महोसधो’’त्वेवस्स नामं जातं. वेस्सन्तरत्तभावे पन मातुकुच्छितो निक्खमन्तो दक्खिणहत्थं पसारेत्वाव ‘‘अत्थि नु खो, अम्म, किञ्चि गेहस्मिं, दानं दस्सामी’’ति वदन्तो निक्खमि. अथस्स माता ‘‘सधने कुले निब्बत्तोसि, ताता’’ति पुत्तस्स हत्थं अत्तनो हत्थतले कत्वा सहस्सत्थविकं ठपापेसि. इमस्मिं पन अत्तभावे इमं सीहनादं नदीति एवं बोधिसत्तो तीसु अत्तभावेसु मातुकुच्छितो निक्खन्तमत्तोव वाचं निच्छारेसि. यथा च पटिसन्धिग्गहणक्खणे तथा जातिक्खणेपिस्स द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि पातुरहेसुं. यस्मिं पन समये अम्हाकं बोधिसत्तो लुम्बिनीवने जातो, तस्मिंयेव समये राहुलमातादेवी, आनन्दत्थेरो,छन्नो अमच्चो, काळुदायी अमच्चो, कण्डको अस्सराजा, महाबोधिरुक्खो, चतस्सो निधिकुम्भियो च जाता. तत्थ एका निधिकुम्भी गावुतप्पमाणा, एका अड्ढयोजनप्पमाणा, एका तिगावुतप्पमाणा, एका योजनप्पमाणा. गम्भीरतो पथवीपरियन्ता एव अहोसीति. इमे सत्त सहजाता नाम.

उभयनगरवासिनो बोधिसत्तं गहेत्वा कपिलवत्थुनगरमेव अगमंसु. तं दिवसंयेव च ‘‘कपिलवत्थुनगरे सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तो जातो, अयं कुमारो बोधिमूले निसीदित्वा बुद्धो भविस्सती’’ति तावतिंसभवने हट्ठतुट्ठा देवसङ्घा चेलुक्खेपादीनि पवत्तेन्ता कीळिंसु. तस्मिं समये सुद्धोदनमहाराजस्स कुलूपको अट्ठसमापत्तिलाभी कालदेवलो नाम तापसो भत्तकिच्चं कत्वा दिवाविहारत्थाय तावतिंसभवनं गन्त्वा तत्थ दिवाविहारं निसिन्नो ता देवता तथा कीळमाना दिस्वा ‘‘किं कारणा तुम्हे एवं तुट्ठमानसा कीळथ, मय्हम्पेतं कारणं कथेथा’’ति पुच्छि. देवता आहंसु – ‘‘मारिस, सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तो जातो, सो बोधिमण्डे निसीदित्वा बुद्धो हुत्वा धम्मचक्कं पवत्तेस्सति, ‘तस्स अनन्तं बुद्धलीळं दट्ठुं, धम्मञ्च सोतुं लच्छामा’ति इमिना कारणेन तुट्ठाम्हा’’ति. तापसो तासं वचनं सुत्वा खिप्पं देवलोकतो ओरुय्ह राजनिवेसनं पविसित्वा पञ्ञत्तासने निसिन्नो ‘‘पुत्तो किर ते, महाराज, जातो, पस्सिस्सामि न’’न्ति आह. राजा अलङ्कतपटियत्तं कुमारं आहरापेत्वा तापसं वन्दापेतुं अभिहरि. बोधिसत्तस्स पादा परिवत्तित्वा तापसस्स जटासु पतिट्ठहिंसु. बोधिसत्तस्स हि तेनत्तभावेन वन्दितब्बयुत्तको नाम अञ्ञो नत्थि. सचे हि अजानन्ता बोधिसत्तस्स सीसं तापसस्स पादमूले ठपेय्युं, सत्तधा तस्स मुद्धा फलेय्य. तापसो ‘‘न मे अत्तानं नासेतुं युत्त’’न्ति उट्ठायासना बोधिसत्तस्स अञ्जलिं पग्गहेसि. राजा तं अच्छरियं दिस्वा अत्तनो पुत्तं वन्दि.

तापसो अतीते चत्तालीस कप्पे, अनागते चत्तालीसाति असीति कप्पे अनुस्सरति. बोधिसत्तस्स लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘भविस्सति नु खो बुद्धो, उदाहु नो’’ति आवज्जेत्वा उपधारेन्तो ‘‘निस्संसयेन बुद्धो भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘अच्छरियपुरिसो अय’’न्ति सितं अकासि. ततो ‘‘अहं इमं अच्छरियपुरिसं बुद्धभूतं दट्ठुं लभिस्सामि नु खो, नो’’ति उपधारेन्तो ‘‘न लभिस्सामि, अन्तरायेव कालं कत्वा बुद्धसतेनपि बुद्धसहस्सेनपि गन्त्वा बोधेतुं असक्कुणेय्ये अरूपभवे निब्बत्तिस्सामी’’ति दिस्वा ‘‘एवरूपं नाम अच्छरियपुरिसं बुद्धभूतं दट्ठुं न लभिस्सामि, महती वत मे जानि भविस्सती’’ति परोदि.

मनुस्सा दिस्वा ‘‘अम्हाकं अय्यो इदानेव हसित्वा पुन परोदित्वा पतिट्ठितो, किं नु खो, भन्ते, अम्हाकं अय्यपुत्तस्स कोचि अन्तरायो भविस्सती’’ति तं पुच्छिंसु. ‘‘नत्थेतस्स अन्तरायो, निस्संसयेन बुद्धो भविस्सती’’ति. ‘‘अथ कस्मा, भन्ते, परोदित्था’’ति? ‘‘एवरूपं पुरिसं बुद्धभूतं दट्ठुं न लभिस्सामि, ‘महती वत मे जानि भविस्सती’ति अत्तानं अनुसोचन्तो रोदामी’’ति आह. ततो सो ‘‘किं नु खो मे ञातकेसु कोचि एकं बुद्धभूतं दट्ठुं लभिस्सती’’ति उपधारेन्तो अत्तनो भागिनेय्यं नालकदारकं अद्दस. सो भगिनिया गेहं गन्त्वा ‘‘कहं ते पुत्तो नालको’’ति? ‘‘अत्थि गेहे, अय्या’’ति. ‘‘पक्कोसाहि न’’न्ति पक्कोसापेत्वा अत्तनो सन्तिकं आगतं कुमारं आह – ‘‘तात, सुद्धोदनमहाराजस्स कुले पुत्तो जातो, बुद्धङ्कुरो एसो, पञ्चतिंस वस्सानि अतिक्कमित्वा बुद्धो भविस्सति, त्वं एतं दट्ठुं लभिस्ससि, अज्जेव पब्बजाही’’ति. सत्तासीतिकोटिधने कुले निब्बत्तदारकोपि ‘‘न मं मातुलो अनत्थे नियोजेस्सती’’ति चिन्तेत्वा तावदेव अन्तरापणतो कासायानि चेव मत्तिकापत्तञ्च आहरापेत्वा केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा ‘‘यो लोके उत्तमपुग्गलो, तं उद्दिस्स मय्हं पब्बज्जा’’ति बोधिसत्ताभिमुखं अञ्जलिं पग्गय्ह पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा पत्तं थविकाय पक्खिपित्वा अंसकूटे ओलग्गेत्वा हिमवन्तं पविसित्वा समणधम्मं अकासि. सो परमाभिसम्बोधिप्पत्तं तथागतं उपसङ्कमित्वा नालकपटिपदं कथापेत्वा पुन हिमवन्तं पविसित्वा अरहत्तं पत्वा उक्कट्ठपटिपदं पटिपन्नो सत्तेव मासे आयुं पालेत्वा एकं सुवण्णपब्बतं निस्साय ठितकोव अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि.

बोधिसत्तम्पि खो पञ्चमदिवसे सीसं न्हापेत्वा ‘‘नामग्गहणं गण्हिस्सामा’’ति राजभवनं चतुज्जातियगन्धेहि विलिम्पेत्वा लाजपञ्चमकानि पुप्फानि विकिरित्वा असम्भिन्नपायासं सम्पादेत्वा तिण्णं वेदानं पारङ्गते अट्ठसतं ब्राह्मणे निमन्तेत्वा राजभवने निसीदापेत्वा सुभोजनं भोजापेत्वा महासक्कारं कत्वा ‘‘किं नु खो भविस्सती’’ति लक्खणानि परिग्गहापेसुं. तेसु –

‘‘रामो धजो लक्खणो चापि मन्ती, यञ्ञो सुभोजो सुयामो सुदत्तो;

एते तदा अट्ठ अहेसुं ब्राह्मणा, छळङ्गवा मन्तं वियाकरिंसू’’ति. (म. नि. अट्ठ. १.२८४) –

इमे अट्ठेव ब्राह्मणा लक्खणपरिग्गाहका अहेसुं. पटिसन्धिग्गहणदिवसे सुपिनोपि एतेहेव परिग्गहितो. तेसु सत्त जना द्वे अङ्गुलियो उक्खिपित्वा द्विधा नं ब्याकरिंसु – ‘‘इमेहि लक्खणेहि समन्नागतो सचे अगारं अज्झावसिस्सति, राजा भविस्सति चक्कवत्ती, सचे पब्बजिस्सति, बुद्धो भविस्सती’’ति सब्बं चक्कवत्तिरञ्ञो सिरिविभवं आचिक्खिंसु. तेसं पन सब्बदहरो गोत्ततो कोण्डञ्ञो नाम माणवो बोधिसत्तस्स वरलक्खणसम्पत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘इमस्स अगारमज्झे ठानकारणं नत्थि, एकन्तेनेस विवटच्छदो बुद्धो भविस्सती’’ति एकमेव अङ्गुलिं उक्खिपित्वा एकंसब्याकरणं ब्याकासि. अयञ्हि कताधिकारो पच्छिमभविकसत्तो पञ्ञाय इतरे सत्त जने अभिभवित्वा इमेहि लक्खणेहि समन्नागतस्स बोधिसत्तस्स एकन्तबुद्धभावसङ्खातं एकमेव गहिं अद्दस, तस्मा एकं अङ्गुलिं उक्खिपित्वा एवं ब्याकासि. अथस्स नामं गण्हन्ता सब्बलोकस्स अत्थसिद्धिकरत्ता ‘‘सिद्धत्थो’’ति नामं अकंसु.

अथ खो ते ब्राह्मणा अत्तनो अत्तनो घरानि गन्त्वा पुत्ते आमन्तयिंसु – ‘‘ताता, अम्हे महल्लका, सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तं सब्बञ्ञुतं पत्तं मयं सम्भावेय्याम वा नो वा, तुम्हे तस्मिं कुमारे सब्बञ्ञुतं पत्ते तस्स सासने पब्बजेय्याथा’’ति. ते सत्तपि जना यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गता, कोण्डञ्ञमाणवोयेव पन अरोगो अहोसि. सो महासत्ते वुद्धिमन्वाय महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा पब्बजित्वा अनक्कमेन उरुवेलं गन्त्वा ‘‘रमणीयो वत अयं भूमिभागो, अलं वतिदं पधानत्थिकस्स कुलपुत्तस्स पधानाया’’ति चित्तं उप्पादेत्वा तत्थ वासं उपगते ‘‘महापुरिसो पब्बजितो’’ति सुत्वा तेसं ब्राह्मणानं पुत्ते उपसङ्कमित्वा एवमाह – ‘‘सिद्धत्थकुमारो किर पब्बजितो, सो निस्संसयेन बुद्धो भविस्सति. सचे तुम्हाकं पितरो अरोगा अस्सु, अज्ज निक्खमित्वा पब्बजेय्युं. सचे तुम्हेपि इच्छेय्याथ, एथ, मयं तं महापुरिसं अनुपब्बजिस्सामा’’ति. ते सब्बे एकच्छन्दा भवितुं नासक्खिंसु, तेसु तयो जना न पब्बजिंसु, कोण्डञ्ञब्राह्मणं जेट्ठकं कत्वा इतरे चत्तारो पब्बजिंसु. ते पञ्चपि जना पञ्चवग्गियत्थेरा नाम जाता.

तदा पन सुद्धोदनराजा – ‘‘किं दिस्वा मय्हं पुत्तो पब्बजिस्सती’’ति पुच्छि. ‘‘चत्तारि पुब्बनिमित्तानी’’ति. ‘‘कतरञ्च कतरञ्चा’’ति? ‘‘जराजिण्णं, ब्याधितं, मतं, पब्बजित’’न्ति. राजा ‘‘इतो पट्ठाय एवरूपानं मम पुत्तस्स सन्तिकं उपसङ्कमितुं मा अदत्थ, मय्हं पुत्तस्स बुद्धभावेन कम्मं नत्थि, अहं मम पुत्तं द्विसहस्सदीपपरिवारानं, चतुन्नं महादीपानं, इस्सरियाधिपच्चं चक्कवत्तिरज्जं करोन्तं छत्तिंसयोजनपरिमण्डलाय परिसाय परिवुतं गगनतले विचरमानं पस्सितुकामो’’ति. एवञ्च पन वत्वा इमेसं चतुप्पकारानं निमित्तानं कुमारस्स चक्खुपथे आगमननिवारणत्थं चतूसु दिसासु गावुते गावुते आरक्खं ठपेसि. तं दिवसञ्च मङ्गलट्ठाने सन्निपतितेसु असीतिया ञातिकुलसहस्सेसु एकमेको एकमेकं पुत्तं पटिजानि – ‘‘अयं बुद्धो वा होतु राजा वा, मयं एकमेतं पुत्तं दस्साम. सचेपि बुद्धो भविस्सति, खत्तियसमणगणेहेव परिवारितो विचरिस्सति. सचेपि राजा भविस्सति, खत्तियकुमारेहेव पुरक्खतपरिवारितो विचरिस्सती’’ति. राजापि बोधिसत्तस्स उत्तमरूपसम्पन्ना विगतसब्बदोसा धातियो पच्चुपट्ठापेसि. बोधिसत्तो महन्तेन परिवारेन महन्तेन सिरिसोभग्गेन वड्ढति.

अथेकदिवसं रञ्ञो वप्पमङ्गलं नाम अहोसि. तं दिवसं सकलनगरं देवनगरं विय अलङ्करोन्ति, सब्बे दासकम्मकरादयो अहतवत्थनिवत्था गन्धमालादिपटिमण्डिता राजकुले सन्निपतन्ति, रञ्ञो कम्मन्ते नङ्गलसहस्सं योजयन्ति, तस्मिं पन दिवसे एकेनूनअट्ठसतनङ्गलानि सद्धिं बलिबद्दरस्मियोत्तेहि रजतपरिक्खतानि होन्ति. रञ्ञो आलम्बननङ्गलं पन रत्तसुवण्णपरिक्खतं होति. बलिबद्दानं सिङ्गरस्मिपतोदापि सुवण्णपरिक्खताव होन्ति. राजा महापरिवारेन निक्खमन्तो पुत्तं गहेत्वाव अगमासि. कम्मन्तट्ठाने एको जम्बुरुक्खो बहलपलासो सन्दच्छायो अहोसि. तस्स हेट्ठा कुमारस्स सयनं पञ्ञापेत्वा उपरि सुवण्णतारकखचितवितानं बन्धापेत्वा साणिपाकारेन परिक्खिपापेत्वा आरक्खं ठपेत्वा राजा सब्बालङ्कारं अलङ्करित्वा अमच्चगणपरिवुतो नङ्गलकरणट्ठानं अगमासि. तत्थ राजा सुवण्णनङ्गलं गण्हाति, अमच्चा एकेनूनअट्ठसतरजतनङ्गलानि, कस्सका सेसनङ्गलानि. ते तानि गहेत्वा इतो चितो च कसन्ति. राजा पन ओरतो वा पारं गच्छति, पारतो वा ओरं आगच्छति.

एतस्मिं ठाने महासम्पत्ति अहोसि. बोधिसत्तं परिवारेत्वा निसिन्ना धातियो ‘‘रञ्ञो सम्पत्तिं पस्सामा’’ति अन्तोसाणितो बहि निक्खन्ता. बोधिसत्तो इतो चितो च ओलोकेन्तो कञ्चि अदिस्वाव वेगेन उट्ठाय पल्लङ्कं आभुजित्वा आनापाने परिग्गहेत्वा पठमज्झानं निब्बत्तेसि. धातियो खज्जभोज्जन्तरे विचरमाना थोकं चिरायिंसु. सेसरुक्खानं छाया वीतिवत्ता, तस्स पन जम्बुरुक्खस्स छाया परिमण्डला हुत्वा अट्ठासि. धातियो ‘‘अय्यपुत्तो एकको’’ति वेगेन साणिं उक्खिपित्वा अन्तो पविसमाना बोधिसत्तं सयने पल्लङ्केन निसिन्नं तञ्च पाटिहारियं दिस्वा गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘देव, कुमारो एवं निसिन्नो, अञ्ञेसं रुक्खानं छाया वीतिवत्ता, जम्बुरुक्खस्स पन छाया परिमण्डला ठिता’’ति. राजा वेगेनागन्त्वा पाटिहारियं दिस्वा ‘‘अयं ते, तात, दुतियवन्दना’’ति पुत्तं वन्दि.

अथ अनुक्कमेन बोधिसत्तो सोळसवस्सुद्देसिको जातो. राजा बोधिसत्तस्स तिण्णं उतूनं अनुच्छविके तयो पासादे कारेसि – एकं नवभूमिकं, एकं सत्तभूमिकं, एकं पञ्चभूमिकं, चत्तालीससहस्सा च नाटकित्थियो उपट्ठापेसि. बोधिसत्तो देवो विय अच्छरासङ्घपरिवुतो अलङ्कतनाटकित्थीहि परिवुतो निप्पुरिसेहि तूरियेहि परिचारियमानो महासम्पत्तिं अनुभवन्तो उतुवारेन तीसु पासादेसु विहासि. राहुलमाता पनस्स देवी अग्गमहेसी अहोसि.

तस्सेवं महासम्पत्तिं अनुभवन्तस्स एकदिवसं ञातिसङ्घस्स अब्भन्तरे अयं कथा उदपादि – ‘‘सिद्धत्थो कीळापसुतोव विचरति, न किञ्चि सिप्पं सिक्खति, सङ्गामे पच्चुपट्ठिते किं करिस्सती’’ति? राजा बोधिसत्तं पक्कोसापेत्वा ‘‘तात, तव ञातका ‘सिद्धत्थो किञ्चि सिप्पं असिक्खित्वा कीळापसुतोव विचरती’ति वदन्ति, एत्थ किं सत्तु पत्तकाले मञ्ञसी’’ति? ‘‘देव, मम सिप्पं सिक्खनकिच्चं नत्थि, नगरे मम सिप्पदस्सनत्थं भेरिं चरापेथ ‘इतो सत्तमे दिवसे ञातकानं सिप्पं दस्सेस्सामी’’’ति. राजा तथा अकासि. बोधिसत्तो अक्खणवेधिवालवेधिधनुग्गहे सन्निपातापेत्वा महाजनस्स मज्झे अञ्ञेहि धनुग्गहेहि असाधारणं ञातकानं द्वादसविधं सिप्पं दस्सेसि. तं सरभङ्गजातके आगतनयेनेव वेदितब्बं. तदा तस्स ञातिसङ्घो निक्कङ्खो अहोसि.

अथेकदिवसं बोधिसत्तो उय्यानभूमिं गन्तुकामो सारथिं आमन्तेत्वा ‘‘रथं योजेही’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा महारहं उत्तमरथं सब्बालङ्कारेन अलङ्करित्वा कुमुदपत्तवण्णे चत्तारो मङ्गलसिन्धवे योजेत्वा बोधिसत्तस्स पटिवेदेसि. बोधिसत्तो देवविमानसदिसं रथं अभिरुहित्वा उय्यानाभिमुखो अगमासि. देवता ‘‘सिद्धत्थकुमारस्स अभिसम्बुज्झनकालो आसन्नो, पुब्बनिमित्तं दस्सेस्सामा’’ति एकं देवपुत्तं जराजिण्णं खण्डदन्तं पलितकेसं वङ्कं ओभग्गसरीरं दण्डहत्थं पवेधमानं कत्वा दस्सेसुं. तं बोधिसत्तो चेव सारथि च पस्सन्ति. ततो बोधिसत्तो, ‘‘सम्म, को नामेस पुरिसो, केसापिस्स न यथा अञ्ञेस’’न्ति महापदाने (दी. नि. २.४५) आगतनयेन सारथिं पुच्छित्वा तस्स वचनं सुत्वा ‘‘धिरत्थु वत, भो, जाति, यत्र हि नाम जातस्स जरा पञ्ञायिस्सती’’ति संविग्गहदयो ततोव पटिनिवत्तित्वा पासादमेव अभिरुहि. राजा ‘‘किं कारणा मम पुत्तो खिप्पं पटिनिवत्ती’’ति पुच्छि. ‘‘जिण्णपुरिसं दिस्वा, देवा’’ति. ‘‘जिण्णकं दिस्वा पब्बजिस्सतीति आहंसु, कस्मा मं नासेथ, सीघं पुत्तस्स नाटकानि सज्जेथ, सम्पत्तिं अनुभवन्तो पब्बज्जाय सतिं न करिस्सती’’ति वत्वा आरक्खं वड्ढेत्वा सब्बदिसासु अद्धयोजने अद्धयोजने आरक्खं ठपेसि.

पुनेकदिवसं बोधिसत्तो तथेव उय्यानं गच्छन्तो देवताभिनिम्मितं ब्याधितं पुरिसं दिस्वा पुरिमनयेनेव पुच्छित्वा संविग्गहदयो निवत्तित्वा पासादं अभिरुहि. राजापि पुच्छित्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव संविदहित्वा पुन वड्ढेत्वा समन्ता तिगावुतप्पमाणे पदेसे आरक्खं ठपेसि. अपरम्पि एकदिवसं बोधिसत्तो तथेव उय्यानं गच्छन्तो देवताभिनिम्मितं कालङ्कतं दिस्वा पुरिमनयेनेव पुच्छित्वा संविग्गहदयो पुन निवत्तित्वा पासादं अभिरुहि. राजापि पुच्छित्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव संविदहित्वा पुन वड्ढेत्वा समन्ततो योजनप्पमाणे पदेसे आरक्खं ठपेसि. अपरं पनेकदिवसं उय्यानं गच्छन्तो तथेव देवताभिनिम्मितं सुनिवत्थं सुपारुतं पब्बजितं दिस्वा ‘‘को नामेसो सम्मा’’हि सारथिं पुच्छि. सारथि किञ्चापि बुद्धुप्पादस्स अभावा पब्बजितं वा पब्बजितगुणे वा न जानाति, देवतानुभावेन पन ‘‘पब्बजितो नामायं, देवा’’ति वत्वा पब्बज्जाय गुणे वण्णेसि. बोधिसत्तो पब्बज्जाय रुचिं उप्पादेत्वा तं दिवसं उय्यानं अगमासि. दीघभाणका पनाहु – ‘‘चत्तारिपि निमित्तानि एकदिवसेनेव दिस्वा अगमासी’’ति.

सो तत्थ दिवसभागं कीळित्वा मङ्गलपोक्खरणियं न्हायित्वा अत्थङ्गते सूरिये मङ्गलसिलापट्टे निसीदि अत्तानं अलङ्कारापेतुकामो, अथस्स परिचारकपुरिसा नानावण्णानि दुस्सानि नानप्पकारा आभरणविकतियो मालागन्धविलेपनानि च आदाय समन्ता परिवारेत्वा अट्ठंसु. तस्मिं खणे सक्कस्स निसिन्नासनं उण्हं अहोसि. सो ‘‘को नु खो मं इमम्हा ठाना चावेतुकामोसी’’ति उपधारेन्तो बोधिसत्तस्स अलङ्कारेतुकामतं ञत्वा विस्सकम्मं आमन्तेसि – ‘‘सम्म विस्सकम्म, सिद्धत्थकुमारो अज्ज अड्ढरत्तसमये महाभिनिक्खमनं निक्खमिस्सति, अयमस्स पच्छिमो अलङ्कारो, त्वं उय्यानं गन्त्वा महापुरिसं दिब्बालङ्कारेहि अलङ्करोही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा देवानुभावेन तङ्खणञ्ञेव बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा तस्सेव कप्पकसदिसो हुत्वा दिब्बदुस्सेन बोधिसत्तस्स सीसं वेठेसि. बोधिसत्तो हत्थसम्फस्सेनेव ‘‘नामं मनुस्सो, देवपुत्तो अय’’न्ति अञ्ञासि. वेठनेन वेठितमत्ते सीसे मोळियं मणिरतनाकारेन दुस्ससहस्सं अब्भुग्गञ्छि, पुन वेठेन्तस्स दुस्ससहस्सन्ति दसक्खत्तुं वेठेन्तस्स दस दुस्ससहस्सानि अब्भुग्गच्छिंसु. ‘‘सीसं खुद्दकं, दुस्सानि बहूनि, कथं अब्भुग्गतानी’’ति न चिन्तेतब्बं. तेसु हि सब्बमहन्तं आमलकपुप्फप्पमाणं, अवसेसानि कदम्बकपुप्फप्पमाणानि अहेसुं. बोधिसत्तस्स सीसं किञ्जक्खगवच्छितं विय कुय्यकपुप्फं अहोसि.

अथस्स सब्बालङ्कारपटिमण्डितस्स सब्बतालावचरेसु सकानि सकानि पटिभानानि दस्सयन्तेसु, ब्राह्मणेसु ‘‘जयनन्दा’’तिआदिवचनेहि, सुतमङ्गलिकादीसु च नानप्पकारेहि मङ्गलवचनत्थुतिघोसेहि सम्भावेन्तेसु सब्बालङ्कारपटिमण्डितं तं रथवरं अभिरुहि. तस्मिं समये ‘‘राहुलमाता पुत्तं विजाता’’ति सुत्वा सुद्धोदनमहाराजा ‘‘पुत्तस्स मे तुट्ठिं निवेदेथा’’ति सासनं पहिणि. बोधिसत्तो तं सुत्वा ‘‘राहु जातो, बन्धनं जात’’न्ति आह. राजा ‘‘किं मे पुत्तो अवचा’’ति पुच्छित्वा तं वचनं सुत्वा ‘‘इतो पट्ठाय मे नत्ता ‘राहुलकुमारो’त्वेव नाम होतू’’ति आह.

बोधिसत्तोपि खो रथवरं आरुय्ह अतिमहन्तेन यसेन अतिमनोरमेन सिरिसोभग्गेन नगरं पाविसि. तस्मिं समये किसागोतमी नाम खत्तियकञ्ञा उपरिपासादवरतलगता नगरं पदक्खिणं कुरुमानस्स बोधिसत्तस्स रूपसिरिं दिस्वा पीतिसोमनस्सजाता इमं उदानं उदानेसि –

‘‘निब्बुता नून सा माता, निब्बुतो नून सो पिता;

निब्बुता नून सा नारी, यस्सायं ईदिसो पती’’ति. (ध. स. अट्ठ. निदानकथा); –

बोधिसत्तो तं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं एवमाह – ‘एवरूपं अत्तभावं पस्सन्तिया मातु हदयं निब्बायति, पितु हदयं निब्बायति, पजापतिया हदयं निब्बायती’ति. किस्मिं नु खो निब्बुते हदयं निब्बुतं नाम होती’’ति. अथस्स किलेसेसु विरत्तमनस्स एतदहोसि – ‘‘रागग्गिम्हि निब्बुते निब्बुतं नाम होति, दोसग्गिम्हि निब्बुते निब्बुतं नाम होति, मोहग्गिम्हि निब्बुते निब्बुतं नाम होति, मानदिट्ठिआदीसु सब्बकिलेसदरथेसु निब्बुतेसु निब्बुतं नाम होती’’ति. ‘‘अयं मे सुस्सवनं सावेति, अहञ्हि निब्बानं गवेसन्तो विचरामि, अज्जेव मया घरावासं छड्डेत्वा निक्खम्म पब्बजित्वा निब्बानं गवेसितुं वट्टति, अयं इमिस्सा आचरियभागो होतू’’ति कण्ठतो ओमुञ्चित्वा किसागोतमिया सतसहस्सग्घनकं मुत्ताहारं पेसेसि. सा ‘‘सिद्धत्थकुमारो मयि पटिबद्धचित्तो हुत्वा पण्णाकारं पेसेती’’ति सोमनस्सजाता अहोसि.

बोधिसत्तोपि महन्तेन सिरिसोभग्गेन अत्तनो पासादं अभिरुहित्वा सिरिसयने निपज्जि. तावदेव च नं सब्बालङ्कारपटिमण्डिता नच्चगीतादीसु सुसिक्खिता देवकञ्ञा विय रूपसोभग्गप्पत्ता नाटकित्थियो नानातूरियानि गहेत्वा सम्परिवारेत्वा अभिरमापेन्तियो नच्चगीतवादितानि पयोजयिंसु. बोधिसत्तो किलेसेसु विरत्तचित्तताय नच्चादीसु अनभिरतो मुहुत्तं निद्दं ओक्कमि. तापि इत्थियो ‘‘यस्सत्थाय मयं नच्चादीनि पयोजेम, सो निद्दं उपगतो, इदानि किमत्थं किलमिस्सामा’’ति गहितगहितानि तूरियानि अज्झोत्थरित्वा निपज्जिंसु, गन्धतेलप्पदीपा झायन्ति. बोधिसत्तो पबुज्झित्वा सयनपिट्ठे पल्लङ्केन निसिन्नो अद्दस ता इत्थियो तूरियभण्डानि अवत्थरित्वा निद्दायन्तियो – एकच्चा पग्घरितखेळा, किलिन्नगत्ता, एकच्चा दन्ते खादन्तियो, एकच्चा काकच्छन्तियो, एकच्चा विप्पलपन्तियो, एकच्चा विवटमुखी, एकच्चा अपगतवत्था पाकटबीभच्छसम्बाधट्ठाना. सो तासं तं विप्पकारं दिस्वा भिय्योसोमत्ताय कामेसु विरत्तचित्तो अहोसि. तस्स अलङ्कतपटियत्तं सक्कभवनसदिसम्पि तं महातलं विविधनानाकुणपभरितं आमकसुसानं विय उपट्ठासि, तयो भवा आदित्तगेहसदिसा खादिंसु – ‘‘उपद्दुतं वत, भो, उपस्सट्ठं वत, भो’’ति उदानं पवत्तेसि, अतिवियस्स पब्बज्जाय चित्तं नमि.

सो ‘‘अज्जेव मया महाभिनिक्खमनं निक्खमितुं वट्टती’’ति सयना वुट्ठाय द्वारसमीपं गन्त्वा ‘‘को एत्था’’ति आह. उम्मारे सीसं कत्वा निपन्नो छन्नो – ‘‘अहं, अय्यपुत्त, छन्नो’’ति आह. ‘‘अज्जाहं महाभिनिक्खमनं निक्खमितुकामो, एकं मे अस्सं कप्पेही’’ति आह. सो ‘‘साधु, देवा’’ति अस्सभण्डकं गहेत्वा अस्ससालं गन्त्वा गन्धतेलप्पदीपेसु जलन्तेसु सुमनपट्टवितानस्स हेट्ठा रमणीये भूमिभागे ठितं कण्डकं अस्सराजानं दिस्वा ‘‘अज्ज मया इममेव कप्पेतुं वट्टती’’ति कण्डकं कप्पेसि. सो कप्पियमानोव अञ्ञासि ‘‘अयं कप्पना अतिविय गाळ्हा, अञ्ञेसु दिवसेसु उय्यानकीळादिगमनकाले कप्पना विय न होति, मय्हं अय्यपुत्तो अज्ज महाभिनिक्खमनं निक्खमितुकामो भविस्सती’’ति. ततो तुट्ठमानसो महाहसितं हसि, सो सद्दो सकलनगरं पत्थरित्वा गच्छेय्य. देवता पन नं सन्निरुम्भित्वा न कस्सचि सोतुं अदंसु.

बोधिसत्तोपि खो छन्नं पेसेत्वाव ‘‘पुत्तं ताव पस्सिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा निसिन्नपल्लङ्कतो उट्ठाय राहुलमातुया वसनट्ठानं गन्त्वा गब्भद्वारं विवरि. तस्मिं खणे अन्तोगब्भे गन्धतेलप्पदीपो झायति, राहुलमाता सुमनमल्लिकादीनं पुप्फानं अम्बणमत्तेन अभिप्पकिण्णे सयने पुत्तस्स मत्थके हत्थं ठपेत्वा निद्दायति. बोधिसत्तो उम्मारे पादं ठपेत्वा ठितकोव ओलोकेत्वा ‘‘सचाहं देविया हत्थं अपनेत्वा मम पुत्तं गण्हिस्सामि, देवी पबुज्झिस्सति, एवं मे गमनन्तरायो भविस्सति, बुद्धो हुत्वाव आगन्त्वा पुत्तं पस्सिस्सामी’’ति पासादतलतो ओतरि. यं पन जातकट्ठकथायं ‘‘तदा सत्ताहजातो राहुलकुमारो होती’’ति वुत्तं, तं सेसट्ठकथासु नत्थि, तस्मा इदमेव गहेतब्बं.

एवं बोधिसत्तो पासादतला ओतरित्वा अस्ससमीपं गन्त्वा एवमाह – ‘‘तात कण्डक, त्वं अज्ज एकरत्तिं मं तारय, अहं तं निस्साय बुद्धो हुत्वा सदेवकं लोकं तारयिस्सामी’’ति. ततो उल्लङ्घित्वा कण्डकस्स पिट्ठिं अभिरुहि. कण्डको गीवतो पट्ठाय आयामेन अट्ठारसहत्थो होति, तदनुच्छविकेन उब्बेधेन समन्नागतो थामजवसम्पन्नो सब्बसेतो धोतसङ्खसदिसो. सो सचे हसेय्य वा पदसद्दं वा करेय्य, सद्दो सकलनगरं अवत्थरेय्य, तस्मा देवता अत्तनो आनुभावेन तस्स यथा न कोचि सुणाति, एवं हसितसद्दं सन्निरुम्भित्वा अक्कमनअक्कमनपदवारे हत्थतलानि उपनामेसुं. बोधिसत्तो अस्सवरस्स पिट्ठिवेमज्झगतो छन्नं अस्सस्स वालधिं गाहापेत्वा अड्ढरत्तसमये महाद्वारसमीपं पत्तो. तदा पन राजा ‘‘एवं मम पुत्तो याय कायचि वेलाय नगरद्वारं विवरित्वा निक्खमितुं न सक्खिस्सती’’ति द्वीसु द्वारकवाटेसु एकेकं पुरिससहस्सेन विवरितब्बं कारेसि. बोधिसत्तो पन थामबलसम्पन्नो हत्थिगणनाय कोटिसहस्सहत्थीनं बलं धारेसि, पुरिसगणनाय दसकोटिसहस्सपुरिसानं बलं धारेसि. सो चिन्तेसि – ‘‘सचे द्वारं न विवरिय्यति, अज्ज कण्डकस्स पिट्ठे निसिन्नोव वालधिं गहेत्वा ठितेन छन्नेन सद्धिंयेव कण्डकं ऊरुहि निप्पीळेत्वा अट्ठारसहत्थुब्बेधं पाकारं उप्पतित्वा अतिक्कमिस्सामी’’ति. छन्नोपि चिन्तेसि – ‘‘सचे द्वारं न विवरिय्यति, अहं अत्तनो सामिकं अय्यपुत्तं खन्धे निसीदापेत्वा कण्डकं दक्खिणेन हत्थेन कुच्छियं परिक्खिपन्तो उपकच्छन्तरे कत्वा पाकारं उप्पतित्वा अतिक्कमिस्सामी’’ति. कण्डकोपि चिन्तेसि – ‘‘सचे द्वारं न विवरिय्यति, अहं अत्तनो सामिकं पिट्ठे यथानिसिन्नमेव छन्नेन वालधिं गहेत्वा ठितेन सद्धिंयेव उक्खिपित्वा पाकारं उप्पतित्वा अतिक्कमिस्सामी’’ति. सचे द्वारं न विवरेय्य, यथाचिन्तितमेव तेसु तीसु जनेसु अञ्ञतरो सम्पादेय्य. द्वारे पन अधिवत्था देवता द्वारं विवरि.

तस्मिंयेव खणे मारो पापिमा ‘‘बोधिसत्तं निवत्तेस्सामी’’ति आगन्त्वा आकासे ठितो आह – ‘‘मारिस, मा निक्खमि, इतो ते सत्तमे दिवसे चक्करतनं पातुभविस्सति, द्विसहस्सपरित्तदीपपरिवारानं चतुन्नं महादीपानं रज्जं कारेस्ससि, निवत्त, मारिसा’’ति. ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘अहं वसवत्ती’’ति. ‘‘मार, जानामहं मय्हं चक्करतनस्स पातुभावं, अनत्थिकोहं रज्जेन, दससहस्सिलोकधातुं उन्नादेत्वा बुद्धो भविस्सामी’’ति आह. मारो ‘‘इतो दानि ते पट्ठाय कामवितक्कं वा ब्यापादवितक्कं वा विहिंसावितक्कं वा चिन्तितकाले जानिस्सामी’’ति ओतारापेक्खो छाया विय अनुगच्छन्तो अनुबन्धि.

बोधिसत्तोपि हत्थगतं चक्कवत्तिरज्जं खेळपिण्डं विय अनपेक्खो छड्डेत्वा महन्तेन सक्कारेन नगरा निक्खमि. आसाळ्हिपुण्णमाय उत्तरासाळ्हनक्खत्ते वत्तमाने, निक्खमित्वा च पुन नगरं अपलोकेतुकामो जातो. एवञ्च पनस्स चित्ते उप्पन्नमत्तेयेव – ‘‘महापुरिस, न तया निवत्तेत्वा ओलोकनकम्मं कत’’न्ति वदमाना विय महापथवी कुलालचक्कं विय छिज्जित्वा परिवत्ति. बोधिसत्तो नगराभिमुखो ठत्वा नगरं ओलोकेत्वा तस्मिं पथविप्पदेसे कण्डकनिवत्तनचेतियट्ठानं दस्सेत्वा गन्तब्बमग्गाभिमुखं कण्डकं कत्वा पायासि महन्तेन सक्कारेन उळारेन सिरिसोभग्गेन. तदा किरस्स देवता पुरतो सट्ठि उक्कासहस्सानि धारयिंसु, पच्छतो सट्ठि, दक्खिणपस्सतो सट्ठि, वामपस्सतो सट्ठीति. अपरा देवता चक्कवाळमुखवट्टियं अपरिमाणा उक्का धारयिंसु. अपरा देवता च नागसुपण्णादयो च दिब्बेहि गन्धेहि मालाहि चुण्णेहि धूपेहि पूजयमाना गच्छन्ति, पारिच्छत्तकपुप्फेहि चेव मन्दारवपुप्फेहि च घनमेघवुट्ठिकाले धाराहि विय नभं निरन्तरं अहोसि, दिब्बानि संगीतानि पवत्तिंसु, समन्ततो अट्ठ तूरियानि, सट्ठि तूरियानीति अट्ठसट्ठि तूरियसतसहस्सानि पवत्तयिंसु. तेसं सद्दो समुद्दकुच्छियं मेघधनितकालो विय, युगन्धरकुच्छियं सागरनिग्घोसकालो विय च वत्तति.

इमिना सिरिसोभग्गेन गच्छन्तो बोधिसत्तो एकरत्तेनेव तीणि रज्जानि अतिक्कम्म तिंसयोजनमत्थके अनोमानदीतीरं पापुणि. किं पन अस्सो ततो परं गन्तुं न सक्कोतीति? नो न सक्कोति. सो हि एकं चक्कवाळगब्भं नाभिया ठितचक्कस्स नेमिवट्टिं मद्दन्तो विय अन्तन्तेन चरित्वा पुरेपातरासमेव आगन्त्वा अत्तनो सम्पादितं भत्तं भुञ्जितुं समत्थो. तदा पन देवनागसुपण्णादीहि आकासे ठत्वा ओस्सट्ठेहि गन्धमालादीहि याव ऊरुप्पदेसा सञ्छन्नसरीरं आकड्ढित्वा गन्धमालाजटं छिन्दन्तस्स अतिपपञ्चो अहोसि, तस्मा तिंसयोजनमत्तमेव अगमासि. अथ बोधिसत्तो नदीतीरे ठत्वा छन्नं पुच्छि – ‘‘का नाम अयं नदी’’ति? ‘‘अनोमा नाम, देवा’’ति. ‘‘अम्हाकम्पि पब्बज्जा अनोमा भविस्सती’’ति पण्हिया घट्टेन्तो अस्सस्स सञ्ञं अदासि. अस्सो च उप्पतित्वा अट्ठुसभवित्थाराय नदिया पारिमतीरे अट्ठासि.

बोधिसत्तो अस्सपिट्ठितो ओरुय्ह रजतपट्टसदिसे वाळुकापुलिने ठत्वा छन्नं आमन्तेसि – ‘‘सम्म छन्न, त्वं मय्हं आभरणानि चेव कण्डकञ्च आदाय गच्छ, अहं पब्बजिस्सामी’’ति. ‘‘अहम्पि, देव, पब्बजिस्सामी’’ति. बोधिसत्तो ‘‘न लब्भा तया पब्बजितुं, गच्छेव त्व’’न्ति तिक्खत्तुं पटिबाहित्वा आभरणानि चेव कण्डकञ्च पटिच्छापेत्वा चिन्तेसि – ‘‘इमे मय्हं केसा समणसारुप्पा न होन्ति, अञ्ञो बोधिसत्तस्स केसे छिन्दितुं युत्तरूपो नत्थी’’ति. ततो ‘‘सयमेव खग्गेन छिन्दिस्सामी’’ति दक्खिणेन हत्थेन असिं गहेत्वा वामहत्थेन मोळिया सद्धिं चूळं गहेत्वा छिन्दि. केसा द्वङ्गुलमत्ता हुत्वा दक्खिणतो आवट्टमाना सीसं अल्लीयिंसु. तेसं यावजीवं तदेव पमाणं अहोसि, मस्सु च तदनुरूपं, पुन केसमस्सुओहारणकिच्चं नाम नाहोसि. बोधिसत्तो सह मोळिया चूळं गहेत्वा ‘‘सचाहं सम्बुद्धो भविस्सामि, आकासे तिट्ठतु. नो चे, भूमियं पततू’’ति अन्तलिक्खे खिपि. सा चूळा योजनप्पमाणं ठानं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अट्ठासि. सक्को देवराजा दिब्बचक्खुना ओलोकेत्वा योजनियरतनचङ्कोटकेन सम्पटिच्छित्वा तावतिंसभवने चूळामणिचेतियं नाम पतिट्ठापेसि.

‘‘छेत्वान मोळिं वरगन्धवासितं, वेहायसं उक्खिपि सक्यपुङ्गवो;

सहस्सनेत्तो सिरसा पटिग्गहि, रतनचङ्कोटवरेन वासवो’’ति. (म. नि. अट्ठ. १.२२२);

पुन बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘इमानि कासिकवत्थानि मय्हं न समणसारुप्पानी’’ति. अथस्स कस्सपबुद्धकाले पुराणसहायको घटिकारमहाब्रह्मा एकं बुद्धन्तरं जरं अप्पत्तेन मित्तभावेन चिन्तेसि – ‘‘अज्ज मे सहायको महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो, समणपरिक्खारमस्स गहेत्वा गच्छिस्सामी’’ति.

‘‘तिचीवरञ्च पत्तो च, वासी सूचि च बन्धनं;

परिस्सावनेन अट्ठेते, युत्तयोगस्स भिक्खूनो’’ति. –

इमे अट्ठ परिक्खारे आहरित्वा अदासि. बोधिसतो अरहद्धजं निवासेत्वा उत्तमपब्बजितवेसं गण्हित्वा ‘‘छन्न, त्वं मम वचनेन मातापितूनं आरोग्यं वदेही’’ति वत्वा उय्योजेसि. छन्नो बोधिसत्तं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. कण्डको पन छन्नेन सद्धिं मन्तयमानस्स बोधिसत्तस्स वचनं सुणन्तोव ‘‘नत्थि दानि मय्हं पुन सामिनो दस्सन’’न्ति चिन्तेत्वा चक्खुपथं विजहन्तो सोकं अधिवासेतुं असक्कोन्तो हदयेन फलितेन कालं कत्वा तावतिंसभवने कण्डको नाम देवपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. छन्नस्स पठमं एकोव सोको अहोसि, कण्डकस्स पन कालकिरियाय दुतियेन सोकेन पीळितो रोदन्तो परिदेवन्तो नगरं अगमासि.

बोधिसत्तो पब्बजित्वा तस्मिंयेव पदेसे अनुपियं नाम अम्बवनं अत्थि, तत्थ सत्ताहं पब्बज्जासुखेन वीतिनामेत्वा एकदिवसेनेव तिंसयोजनमग्गं पदसा गन्त्वा राजगहं पाविसि. पविसित्वा च सपदानं पिण्डाय चरि. सकलनगरं बोधिसत्तस्स रूपदस्सनेनेव धनपालके पविट्ठे राजगहं विय च, असुरिन्दे पविट्ठे देवनगरं विय च सङ्खोभं अगमासि. राजपुरिसा गन्त्वा ‘‘देव, एवरूपो नाम सत्तो नगरे पिण्डाय चरति, ‘देवो वा मनुस्सो वा नागो वा सुपण्णो वा असुको नाम एसो’ति न जानामा’’ति आरोचेसुं. राजा पासादतले ठत्वा महापुरिसं दिस्वा अच्छरियब्भुतचित्तो पुरिसे आणापेसि – ‘‘गच्छथ, भणे, वीमंसथ, सचे अमनुस्सो भविस्सति, नगरा निक्खमित्वा अन्तरधायिस्सति, सचे देवता भविस्सति, आकासेन गच्छिस्सति, सचे नागो भविस्सति, पथवियं निमुज्जित्वा गमिस्सति, सचे मनुस्सो भविस्सति, यथालद्धं भिक्खं परिभुञ्जिस्सती’’ति.

महापुरिसोपि खो मिस्सकभत्तं संहरित्वा ‘‘अलं मे एत्तकं यापनाया’’ति ञत्वा पविट्ठद्वारेनेव नगरा निक्खमित्वा पण्डवपब्बतच्छायायं पुरत्थिमाभिमुखो निसीदित्वा आहारं परिभुञ्जितुं आरद्धो. अथस्स अन्तानि परिवत्तित्वा मुखेन निक्खमनाकारप्पत्तानि अहेसुं. ततो सो तेन अत्तभावेन एवरूपस्स आहारस्स चक्खुनापि अदिट्ठपुब्बताय तेन पटिकूलाहारेन अट्टीयमानोपि एवं अत्तना एव अत्तानं ओवदि – ‘‘सिद्धत्थ, त्वं सुलभअन्नपाने कुले तिवस्सिकगन्धसालिभोजनं नानग्गरसेहि भुञ्जनट्ठाने निब्बत्तित्वापि एकं पंसुकूलिकं दिस्वा ‘कदा नु खो अहम्पि एवरूपो हुत्वा पिण्डाय चरित्वा भुञ्जिस्सामि, भविस्सति नु खो मे सो कालो’ति चिन्तेत्वा निक्खन्तो, इदानि किन्नामेतं करोसी’’ति एवं अत्तानं ओवदित्वा निब्बिकारो हुत्वा आहारं परिभुञ्जि.

राजपुरिसा तं पवत्तिं दिस्वा गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसुं. राजा दूतवचनं सुत्वा वेगेन नगरा निक्खमित्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा इरियापथस्मिंयेव पसीदित्वा बोधिसत्तस्स सब्बं इस्सरियं निय्यातेसि. बोधिसत्तो ‘‘मय्हं, महाराज, वत्थुकामेहि वा किलेसकामेहि वा अत्थो नत्थि, अहं परमाभिसम्बोधिं पत्थयन्तो निक्खन्तो’’ति आह. राजा अनेकप्पकारं याचन्तोपि तस्स चित्तं अलभित्वा ‘‘अद्धा त्वं बुद्धो भविस्ससि, बुद्धभूतेन पन तया पठमं मम विजितं आगन्तब्ब’’न्ति पटिञ्ञं गण्हि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन ‘‘पब्बज्जं कित्तयिस्सामि, यथा पब्बजि चक्खुमा’’ति इमं पब्बज्जासुत्तं (सु. नि. ४०७) सद्धिं अट्ठकथाय ओलोकेत्वा वेदितब्बो.

बोधिसत्तोपि खो रञ्ञो पटिञ्ञं दत्वा अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो आळारञ्च कालामं उदकञ्च रामपुत्तं उपसङ्कमित्वा समापत्तियो निब्बत्तेत्वा ‘‘नायं मग्गो बोधाया’’ति तम्पि समापत्तिभावनं अनलङ्करित्वा सदेवकस्स लोकस्स अत्तनो थामवीरियसन्दस्सनत्थं महापधानं पदहितुकामो उरुवेलं गन्त्वा ‘‘रमणीयो वतायं भूमिभागो’’ति तत्थेव वासं उपगन्त्वा महापधानं पदहि. तेपि खो कोण्डञ्ञप्पमुखा पञ्चवग्गिया गामनिगमराजधानीसु भिक्खाय चरन्ता तत्थ बोधिसत्तं सम्पापुणिंसु. अथ नं छब्बस्सानि महापधानं पदहन्तं ‘‘इदानि बुद्धो भविस्सति, इदानि बुद्धो भविस्सती’’ति परिवेणसम्मज्जनादिकाय वत्तपटिपत्तिया उपट्ठहमाना सन्तिकावचरा अहेसुं. बोधिसत्तोपि खो ‘‘कोटिप्पत्तं दुक्करकारिकं करिस्सामी’’ति एकतिलतण्डुलादीहिपि वीतिनामेसि, सब्बसोपि आहारुपच्छेदनं अकासि. देवतापि लोमकूपेहि ओजं उपसंहरमाना पक्खिपिंसु.

अथस्स ताय निराहारताय परमकसिरप्पत्तताय सुवण्णवण्णोपि कायो काळवण्णो अहोसि, द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणानि पटिच्छन्नानि अहेसुं. अप्पेकदा आनापानकज्झानं झायन्तो महावेदनाभितुन्नो विसञ्ञीभूतो चङ्कमनकोटियं पतति. अथ नं एकच्चा देवता ‘‘कालङ्कतो समणो गोतमो’’ति वदन्ति. एकच्चा ‘‘विहारोत्वेवेसो अरहत’’न्ति च आहंसु. तत्थ यासं ‘‘कालङ्कतो’’ति सञ्ञा अहोसि, ता गन्त्वा सुद्धोदनमहाराजस्स आरोचेसुं – ‘‘तुम्हाकं पुत्तो कालङ्कतो’’ति. ‘‘मम पुत्तो बुद्धो हुत्वा कालङ्कतो, अहुत्वा’’ति? ‘‘बुद्धो भवितुं नासक्खि, पधानभूमियंयेव पतित्वा कालङ्कतो’’ति. इदं सुत्वा राजा – ‘‘नाहं सद्दहामि, मम पुत्तस्स बोधिं अप्पत्वा कालकिरिया नाम नत्थी’’ति पटिक्खिपि. ‘‘कस्मा पन राजा न सद्दहती’’ति? कालदेवलतापसवन्दापनदिवसे जम्बुरुक्खमूले च पाटिहारियानं दिट्ठत्ता.

पुन बोधिसत्ते सञ्ञं पटिलभित्वा उट्ठिते ता देवता गन्त्वा ‘‘अरोगो ते, महाराज, पुत्तो’’ति आरोचेसुं. राजा ‘‘जानामहं मम पुत्तस्स अमरणभाव’’न्ति वदति. महासत्तस्स छब्बस्सानि दुक्करकारिकं करोन्तस्सेव आकासे गण्ठिकरणकालो विय अहोसि. सो ‘‘अयं दुक्करकारिका नाम बोधाय मग्गो न होती’’ति ओळारिकं आहारं आहारेतुं गामनिगमेसु पिण्डाय चरित्वा आहारं आहरि. अथस्स द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणानि पाकतिकानि अहेसुं, कायोपि सुवण्णवण्णो अहोसि. पञ्चवग्गिया भिक्खू ‘‘अयं छब्बस्सानि दुक्करकारिकं करोन्तोपि सब्बञ्ञुतं पटिविज्झितुं नासक्खि, इदानि गामनिगमादीसु पिण्डाय चरित्वा ओळारिकं आहारं आहरमानो किं सक्खिस्सति, बाहुलिको एस पधानविब्भन्तो, सीसं न्हायितुकामस्स उस्सावबिन्दुतक्कनं विय अम्हाकं एतस्स सन्तिका विसेसतक्कनं, किं नो इमिना’’ति महापुरिसं पहाय अत्तनो अत्तनो पत्तचीवरं गहेत्वा अट्ठारसयोजनमग्गं गन्त्वा इसिपतनं पविसिंसु.

तेन खो पन समयेन उरुवेलायं सेनानिगमे सेनानिकुटुम्बिकस्स गेहे निब्बत्ता सुजाता नाम दारिका वयप्पत्ता एकस्मिं निग्रोधरुक्खे पत्थनं अकासि – ‘‘सचाहं समजातिकं कुलघरं गन्त्वा पठमगब्भे पुत्तं लभिस्सामि, अनुसंवच्छरं ते सतसहस्सपरिच्चागेन बलिकम्मं करिस्सामी’’ति. तस्सा सा पत्थना समिज्झि. सा महासत्तस्स दुक्करकारिकं करोन्तस्स छट्ठे वस्से परिपुण्णे विसाखापुण्णमायं बलिकम्मं कातुकामा हुत्वा पुरेतरंयेव धेनुसहस्सं लट्ठिमधुकवने चरापेत्वा, तासं खीरं पञ्च धेनुसतानि पायेत्वा, तासं खीरं अड्ढतियानि च सतानीति एवं याव सोळसन्नं धेनूनं खीरं अट्ठ धेनुयो पिवन्ति, ताव खीरस्स बहलतञ्च मधुरतञ्च ओजवन्ततञ्च पत्थयमाना खीरपरिवत्तनं नाम अकासि. सा विसाखापुण्णमदिवसे ‘‘पातोव बलिकम्मं करिस्सामी’’ति रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय ता अट्ठ धेनुयो दुहापेसि. वच्छका धेनूनं थनमूलं न आगमंसु, थनमूले पन नवभाजनेसु उपनीतमत्तेसु अत्तनो धम्मताय खीरधारा पग्घरिंसु. तं अच्छरियं दिस्वा सुजाता सहत्थेनेव खीरं गहेत्वा नवभाजने पक्खिपित्वा सहत्थेनेव अग्गिं कत्वा पचितुं आरभि.

तस्मिं पायासे पच्चमाने महन्ता महन्ता पुब्बुळा उट्ठहित्वा दक्खिणावट्टा हुत्वा सञ्चरन्ति. एकफुसितम्पि बहि न उप्पतति, उद्धनतो अप्पमत्तकोपि धूमो न उट्ठहति. तस्मिं समये चत्तारो लोकपाला आगन्त्वा उद्धने आरक्खं गण्हिंसु, महाब्रह्मा छत्तं धारेसि, सक्को अलातानि समानेन्तो अग्गिं जालेसि. देवता द्विसहस्सदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु देवमनुस्सानं उपकप्पनओजं अत्तनो देवानुभावेन दण्डकबद्धं मधुपटलं पीळेत्वा मधुं गण्हमाना विय संहरित्वा तत्थ पक्खिपिंसु. अञ्ञेसु हि कालेसु देवता कबळे कबळे ओजं पक्खिपिंसु, सम्बोधिप्पत्तदिवसे च परिनिब्बानदिवसे च उक्खलियंयेव पक्खिपिंसु. सुजाता एकदिवसेयेव तत्थ अत्तनो पाकटानि अनेकानि अच्छरियानि दिस्वा पुण्णं नाम दासिं आमन्तेसि – ‘‘अम्म पुण्णे, अज्ज अम्हाकं देवता अतिविय पसन्ना, मया हि एत्तके काले एवरूपं अच्छरियं नाम न दिट्ठपुब्बं, वेगेन गन्त्वा देवट्ठानं पटिजग्गाही’’ति. सा ‘‘साधु, अय्ये’’ति तस्सा वचनं सम्पटिच्छित्वा तुरिततुरिता रुक्खमूलं अगमासि.

बोधिसत्तोपि खो तस्मिं रत्तिभागे पञ्च महासुपिने (अ. नि. ५.१९६) दिस्वा परिग्गण्हन्तो ‘‘निस्संसयं अज्जाहं बुद्धो भविस्सामी’’ति कतसन्निट्ठानो तस्सा रत्तिया अच्चयेन कतसरीरपटिजग्गनो भिक्खाचारकालं आगमयमानो पातोव आगन्त्वा तस्मिं रुक्खमूले निसीदि, अत्तनो पभाय सकलं रुक्खमूलं ओभासयमानो. अथ खो सा पुण्णा आगन्त्वा अद्दस बोधिसत्तं रुक्खमूले पाचीनलोकधातुं ओलोकयमानं निसिन्नं, सरीरतो चस्स निक्खन्ताहि पभाहि सकलरुक्खं सुवण्णवण्णं. दिस्वानस्सा एतदहोसि – ‘‘अज्ज अम्हाकं देवता रुक्खतो ओरुय्ह सहत्थेनेव बलिकम्मं सम्पटिच्छितुं निसिन्ना मञ्ञे’’ति उब्बेगप्पत्ता हुत्वा वेगेन आगन्त्वा सुजाताय एतमत्थं आरोचेसि.

सुजाता तस्सा वचनं सुत्वा तुट्ठमानसा हुत्वा ‘‘अज्ज दानि पट्ठाय मम जेट्ठधीतुट्ठाने तिट्ठाही’’ति धीतु अनुच्छविकं सब्बालङ्कारं अदासि. यस्मा पन बुद्धभावं पापुणनदिवसे सतसहस्सग्घनिका एका सुवण्णपाति लद्धुं वट्टति, तस्मा सा ‘‘सुवण्णपातियं पायासं पक्खिपिस्सामी’’ति चित्तं उप्पादेत्वा सतसहस्सग्घनिकं सुवण्णपातिं नीहरापेत्वा तत्थ पायासं पक्खिपितुकामा पक्कभाजनं आवज्जेसि. सब्बो पायासो पदुमपत्ततो उदकं विय वत्तित्वा पातियं पतिट्ठासि, एकपातिपूरमत्तोव अहोसि. सा तं पातिं अञ्ञाय पातिया पटिकुज्जित्वा ओदातवत्थेन वेठेत्वा सयं सब्बालङ्कारेहि अत्तभावं अलङ्करित्वा तं पातिं अत्तनो सीसे ठपेत्वा महन्तेन आनुभावेन निग्रोधरुक्खमूलं गन्त्वा बोधिसत्तं दिस्वा बलवसोमनस्सजाता ‘‘रुक्खदेवता’’ति सञ्ञाय दिट्ठट्ठानतो पट्ठाय ओनतोनता गन्त्वा सीसतो पातिं ओतारेत्वा विवरित्वा सुवण्णभिङ्गारेन गन्धपुप्फवासितं उदकं गहेत्वा बोधिसत्तं उपगन्त्वा अट्ठासि. घटिकारमहाब्रह्मुना दिन्नो मत्तिकापत्तो एत्तकं कालं बोधिसत्तं अविजहित्वा तस्मिं खणे अदस्सनं गतो, बोधिसत्तो पत्तं अपस्सन्तो दक्खिणहत्थं पसारेत्वा उदकं सम्पटिच्छि. सुजाता सहेव पातिया पायासं महापुरिसस्स हत्थे ठपेसि, महापुरिसो सुजातं ओलोकेसि. सा आकारं सल्लक्खेत्वा ‘‘अय्य, मया तुम्हाकं परिच्चत्ता, तं गण्हित्वा यथारुचि करोथा’’ति वन्दित्वा ‘‘यथा मय्हं मनोरथो निप्फन्नो, एवं तुम्हाकम्पि निप्फज्जतू’’ति वत्वा सतसहस्सग्घनिकम्पि सुवण्णपातिं पुराणकपण्णं विय परिच्चजित्वा अनपेक्खाव पक्कामि.

बोधिसत्तोपि खो निसिन्नट्ठाना वुट्ठाय रुक्खं पदक्खिणं कत्वा पातिं आदाय नेरञ्जराय तीरं गन्त्वा अनेकेसं बोधिसत्तसतसहस्सानं अभिसम्बुज्झनदिवसे ओतरित्वा न्हानट्ठानं सुपतिट्ठितं नाम अत्थि, तस्सा तीरे पातिं ठपेत्वा सुपतिट्ठिततित्थे ओतरित्वा न्हत्वा अनेकबुद्धसतसहस्सानं निवासनं अरहद्धजं निवासेत्वा पुरत्थाभिमुखो निसीदित्वा एकट्ठितालपक्कप्पमाणे एकूनपण्णासपिण्डे कत्वा सब्बं अप्पोदकमधुपायासं परिभुञ्जि. सोयेवस्स बुद्धभूतस सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे वसन्तस्स एकूनपण्णासदिवसानि आहारो अहोसि. एत्तकं कालं अञ्ञो आहारो नत्थि, न न्हानं, न मुखधोवनं, न सरीरवळञ्जो, झानसुखेन फलसमापत्तिसुखेन च वीतिनामेसि. तं पन पायासं भुञ्जित्वा सुवण्णपातिं गहेत्वा ‘‘सचाहं अज्ज बुद्धो भविस्सामि, अयं पाति पटिसोतं गच्छतु, नो चे भविस्सामि, अनुसोतं गच्छतू’’ति वत्वा नदीसोते पक्खिपि. सा सोतं छिन्दमाना नदीमज्झं गन्त्वा मज्झट्ठानेनेव जवसम्पन्नो अस्सो विय असीतिहत्थमत्तट्ठानं पटिसोतं गन्त्वा एकस्मिं आवट्टे निमुज्जित्वा काळनागराजभवनं गन्त्वा तिण्णं बुद्धानं परिभोगपातियो ‘‘किलि किली’’ति रवं कारयमाना पहरित्वा तासं सब्बहेट्ठिमा हुत्वा अट्ठासि. काळो नागराजा त सद्दं सुत्वा ‘‘हिय्यो एको बुद्धो निब्बत्ति, पुन अज्ज एको निब्बत्तो’’ति वत्वा अनेकेहि पदसतेहि थुतियो वदमानो उट्ठासि. तस्स किर महापथविया एकयोजनतिगावुतप्पमाणं नभं पूरेत्वा आरोहनकालो अज्ज वा हिय्यो वा सदिसो अहोसि.

बोधिसत्तोपि नदीतीरम्हि सुपुप्फितसालवने दिवाविहारं कत्वा सायन्हसमयं पुप्फानं वण्टतो मुच्चनकाले देवताहि अलङ्कतेन अट्ठूसभवित्थारेन मग्गेन सीहो विय विजम्भमानो बोधिरुक्खाभिमुखो पायासि. नागयक्खसुपण्णादयो दिब्बेहि गन्धपुप्फादीहि पूजयिंसु, दिब्बसंगीतादीनि पवत्तयिंसु, दससहस्सी लोकधातु एकगन्धा एकमाला एकसाधुकारा अहोसि. तस्मिं समये सोत्थियो नाम तिणहारको तिणं आदाय पटिपथे आगच्छन्तो महापुरिसस्स आकारं ञत्वा अट्ठ तिणमुट्ठियो अदासि. बोधिसत्तो तिणं गहेत्वा बोधिमण्डं आरुय्ह दक्खिणदिसाभागे उत्तराभिमुखो अट्ठासि. तस्मिं खणे दक्खिणचक्कवाळं ओसीदित्वा हेट्ठा अवीचिसम्पत्तं विय अहोसि. उत्तरचक्कवाळं उल्लङ्घित्वा उपरि भवग्गप्पत्तं विय अहोसि. बोधिसत्तो ‘‘इदं सम्बोधिपापुणनट्ठानं न भविस्सति मञ्ञे’’ति पदक्खिणं करोन्तो पच्छिमदिसाभागं गन्त्वा पुरत्थिमाभिमुखो अट्ठासि, ततो पच्छिमचक्कवाळं ओसीदित्वा हेट्ठा अवीचिसम्पत्तं विय अहोसि, पुरत्थिमचक्कवाळं उल्लङ्घित्वा उपरि भवग्गप्पत्तं विय अहोसि. ठितट्ठितट्ठाने किरस्स नेमिवट्टिपरियन्ते अक्कन्तं नाभिया पतिट्ठितमहासकटचक्कं विय महापथवी ओनतुन्नता अहोसि. बोधिसत्तो ‘‘इदम्पि सम्बोधिपापुणनट्ठानं न भविस्सति मञ्ञे’’ति पदक्खिणं करोन्तो उत्तरदिसाभागं गन्त्वा दक्खिणाभिमुखो अट्ठासि. ततो उत्तरचक्कवाळं ओसीदित्वा हेट्ठा अवीचिसम्पत्तं विय अहोसि, दक्खिणचक्कवाळं उल्लङ्घित्वा उपरि भवग्गप्पत्तं विय अहोसि. बोधिसत्तो ‘‘इदम्पि सम्बोधिपापुणनट्ठानं न भविस्सति मञ्ञे’’ति पदक्खिणं करोन्तो पुरत्थिमदिसाभागं गन्त्वा पच्छिमाभिमुखो अट्ठासि. पुरत्थिमदिसाभागे पन सब्बबुद्धानं पल्लङ्कट्ठानं अहोसि, तं नेव छम्भति, न कम्पति. बोधिसत्तो ‘‘इदं सब्बबुद्धानं अविजहितं अचलट्ठानं किलेसपञ्जरविद्धंसनट्ठान’’न्ति ञत्वा तानि तिणानि अग्गे गहेत्वा चालेसि, तावदेव चुद्दसहत्थो पल्लङ्को अहोसि. तानिपि खो तिणानि तथारूपेन सण्ठानेन सण्ठहिंसु, यथारूपं सुकुसलो चित्तकारो वा पोत्थकारो वा आलिखितुम्पि समत्थो नत्थि. बोधिसत्तो बोधिक्खन्धं पिट्ठितो कत्वा पुरत्थाभिमुखो दळ्हमानसो हुत्वा –

‘‘कामं तचो च न्हारु च, अट्ठि च अवसिस्सतु;

उपसुस्सतु निस्सेसं, सरीरे मंसलोहितं. (अ. नि. २.५; म. नि. २.१८४) –

‘न त्वेवाहं सम्मासम्बोधिं अप्पत्वा इमं पल्लङ्कं भिन्दिस्सामी’’’ति असनिसतसन्निपातेनपि अभेज्जरूपं अपराजितपल्लङ्कं आभुजित्वा निसीदि.

तस्मिं समये मारो पापिमा – ‘‘सिद्धत्थकुमारो मय्हं वसं अतिक्कमितुकामो, न दानिस्स अतिक्कमितुं दस्सामी’’ति मारबलस्स सन्तिकं गन्त्वा एतमत्थं आरोचेत्वा मारघोसनं नाम घोसापेत्वा मारबलं आदाय निक्खमि. सा मारसेना मारस्स पुरतो द्वादसयोजना होति, दक्खिणतो च वामतो च द्वादसयोजना, पच्छतो चक्कवाळपरियन्तं कत्वा ठिता, उद्धं नवयोजनुब्बेधा होति, यस्सा उन्नदन्तिया उन्नादसद्दो योजनसहस्सतो पट्ठाय पथविउन्द्रियनसद्दोविय सूयति. अथ मारो देवपुत्तो दियड्ढयोजनसतिकं गिरिमेखलं नाम हत्थिं अभिरुहित्वा बाहुसहस्सं मापेत्वा नानावुधानि अग्गहेसि. अवसेसायपि मारपरिसाय द्वे जना एकसदिसा एकसदिसं आवुधं गण्हन्ता नाहेसुं. नानावण्णा नानप्पकारमुखा हुत्वा नानावुधानि गण्हन्ता बोधिसत्तं अज्झोत्थरमाना आगमंसु.

दससहस्सचक्कवाळदेवता पन महासत्तस्स थुतियो वदमाना अट्ठंसु. सक्को देवराजा विजयुत्तरसङ्खं धममानो अट्ठासि. सो किर सङ्खो वीसहत्थसतिको होति, सकिं वातं गाहापेत्वा धमियमानो चत्तारो मासे सद्दं करित्वा निस्सद्दो होति. महाकाळनागराजा अतिरेकपदसतेन वण्णं वण्णेन्तोव अट्ठासि, महाब्रह्मा सेतच्छत्तं धारयमानो अट्ठासि. मारबले पन बोधिमण्डं उपसङ्कमन्ते तेसं एकोपि ठातुं नासक्खि, सम्मुखसम्मुखट्ठानेनेव पलायिंसु. काळो नाम नागराजापि पथवियं निमुज्जित्वा पञ्चयोजनसतिकं मञ्जेरिकनागभवनं गन्त्वा उभोहि हत्थेहि मुखं पिदहित्वा निपन्नो. सक्को देवराजापि विजयुत्तरसङ्खं पिट्ठियं कत्वा चक्कवाळमुखवट्टियं अट्ठासि, महाब्रह्मा सेतच्छत्तं कोटियं गहेत्वा ब्रह्मलोकमेव अगमासि. एकदेवतापि ठातुं समत्था नाम नाहोसि. महापुरिसो पन एककोव निसीदि.

मारोपि अत्तनो परिसं आह – ‘‘ताता, सुद्धोदनपुत्तेन सिद्धत्थेन सदिसो अञ्ञो पुरिसो नाम नत्थि, मयं सम्मुखा युद्धं दातुं न सक्खिस्साम, पच्छाभागेन दस्सामा’’ति. महापुरिसोपि तीणि पस्सानि ओलोकेत्वा सब्बदेवतानं पलातत्ता सुञ्ञानि अद्दस. पुन उत्तरपस्सेन मारबलं अज्झोत्थरमानं दिस्वा ‘‘अयं एत्तको जनो मं एककं सन्धाय महन्तं वायामं करोति, इमस्मिं ठाने मय्हं माता वा पिता वा भाता वा अञ्ञो वा कोचि ञातको नत्थि, इमा पन दस पारमियोव मय्हं दीघरत्तं पुट्ठपरिजनसदिसा. तस्मा मया पारमियोव बलग्गं कत्वा पारमिसत्थेनेव पहरित्वा इमं बलकायं विद्धंसेतुं वट्टती’’ति दस पारमियो आवज्जमानो निसीदि.

अथ खो मारो देवपुत्तो – ‘‘वातेनेव सिद्धत्थं पलापेस्सामी’’ति वातमण्डलं समुट्ठापेसि. तङ्खणञ्ञेव पुरत्थिमादिभेदावाता समुट्ठहित्वा अद्धयोजनयोजनद्वियोजनतियोजनप्पमाणानि पब्बतकूटानि पदालेत्वा वनगच्छरुक्खादीनि उद्धंमूलानि कत्वा समन्ता गामनिगमे चुण्णविचुण्णे कातुं समत्थापि महापुरिसस्स पुञ्ञतेजेन विहतानुभावा बोधिसत्तं पत्वा बोधिसत्तस्स चीवरकण्णमत्तम्पि चालेतुं नासक्खिंसु. ततो – ‘‘उदकेन नं अज्झोत्थरित्वा मारेस्सामी’’ति महावस्सं समुट्ठापेसि. तस्सानुभावेन उपरूपरि सतपटलसहस्सपटलादिभेदा वलाहका उट्ठहित्वा वस्सिंसु. वुट्ठिधारावेगेन पथवी छिद्दावछिद्दा अहोसि. वनरुक्खादीनं उपरिभागेन महामेघो आगन्त्वा महासत्तस्स चीवरे उस्सावबिन्दुगहणमत्तम्पि तेमेतुं नासक्खि. ततो पासाणवस्सं समुट्ठापेसि. महन्तानि महन्तानि पब्बतकूटानि धूमायन्तानि पज्जलन्तानि आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तं पत्वा दिब्बमालागुळभावं आपज्जिंसु. ततो पहरणवस्सं समुट्ठापेसि. एकतोधारा उभतोधारा असिसत्तिखुरप्पादयो धूमायन्ता पज्जलन्ता आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तं पत्वा दिब्बपुप्फानि अहेसुं. ततो अङ्गारवस्सं समुट्ठापेसि. किंसुकवण्णा अङ्गारा आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तस्स पादमूले दिब्बपुप्फानि हुत्वा विकिरिंसु. ततो कुक्कुळवस्सं समुट्ठापेसि. अच्चुण्हो अग्गिवण्णो कुक्कुळो आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तस्स पादमूले चन्दनचुण्णं हुत्वा निपतति. ततो वालुकावस्सं समुट्ठापेसि. अतिसुखुमा वालुका धूमायन्ता पज्जलन्ता आकासेनागन्त्वा महासत्तस्स पादमूले दिब्बपुप्फानि हुत्वा निपतिंसु. ततो कललवस्सं समुट्ठापेसि, तं कललं धूमायन्तं पज्जलन्तं आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तस्स पादमूले दिब्बविलेपनं हुत्वा निपतति. ततो ‘‘इमिना भिंसेत्वा सिद्धत्थं पलापेस्सामी’’ति अन्धकारं समुट्ठापेसि. तं चतुरङ्गसमन्नागतं अन्धकारं विय महातमं हुत्वा बोधिसत्तं पत्वा सूरियप्पभाविहतं विय अन्धकारं अन्तरधायि.

एवं सो मारो इमाहि नवहि वातवस्सपासाणपहरणअङ्गारकुक्कुळवालुकाकललन्धकारवुट्ठीहि बोधिसत्तं पलापेतुं असक्कोन्तो – ‘‘किं, भणे, तिट्ठथ, इमं सिद्धत्थकुमारं गण्हथ हनथ पलापेथा’’ति अत्तनो परिसं आणापेत्वा सयम्पि गिरिमेखलस्स हत्थिनो खन्धे निसिन्नो चक्कावुधं आदाय बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘सिद्धत्थ, उट्ठेहि एतस्मा पल्लङ्का, नायं तुय्हं पापुणाति, मय्हं एस पापुणाती’’ति आह. महासत्तो तस्स वचनं सुत्वा अवोच – ‘‘मार, नेव तया दस पारमियो पूरिता, न उपपारमियो, न परमत्थपारमियो, नापि पञ्च महापरिच्चागा परिच्चत्ता, न ञातत्थचरिया, न लोकत्थचरिया, न बुद्धत्थचरिया पूरिता, सब्बा ता मयायेव पूरिता, तस्मा नायं पल्लङ्को तुय्हं पापुणाति, मय्हेवेसो पापुणाती’’ति.

मारो कुद्धो कोधवेगं असहन्तो महापुरिसस्स चक्कावुधं विस्सज्जेसि. तं तस्स दस पारमियो आवज्जेन्तस्सेव उपरिभागे मालावितानं हुत्वा अट्ठासि. तं किर खुरधारं चक्कावुधं अञ्ञदा कुद्धेन विस्सट्ठं एकग्घनपासाणत्थम्भे वंसकळीरे विय छिन्दन्तं गच्छति. इदानि पन तस्मिं मालावितानं हुत्वा ठिते अवसेसा मारपरिसा ‘‘इदानि सिद्धत्थो पल्लङ्कतो वुट्ठाय पलायिस्सती’’ति महन्तमहन्तानि सेलकूटानि विस्सज्जेसुं, तानिपि महापुरिसस्स दस पारमियो आवज्जेन्तस्स मालागुळभावं आपज्जित्वा भूमियं पतिंसु. देवता चक्कवाळमुखवट्टियं ठिता गीवं पसारेत्वा सीसं उक्खिपित्वा ‘‘नट्ठो वत, भो, सिद्धत्थकुमारस्स रूपग्गप्पत्तो अत्तभावो, किं नु खो सो करिस्सती’’ति ओलोकेन्ति.

ततो बोधिसत्तो ‘‘पूरितपारमीनं बोधिसत्तानं सम्बुज्झनदिवसे पत्तपल्लङ्को मय्हं पापुणाती’’ति वत्वा ठितं मारं आह – ‘‘मार, तुय्हं दानस्स दिन्नभावे को सक्खी’’ति. मारो ‘‘इमे एत्तकाव जना सक्खिनो’’ति मारबलाभिमुखं हत्थं पसारेसि. तस्मिं खणे मारपरिसाय ‘‘अहं सक्खि, अहं सक्खी’’ति पवत्तसद्दो पथविउन्द्रियनसद्दसदिसो अहोसि. अथ मारो महापुरिसं आह – ‘‘सिद्धत्थ, तुय्हं दानस्स दिन्नभावे को सक्खी’’ति. महापुरिसो ‘‘तुय्हं ताव दानस्स दिन्नभावे सचेतना सक्खिनो, मय्हं पन इमस्मिं ठाने सचेतनो कोचि सक्खि नाम नत्थि, तिट्ठतु ताव मे अवसेसअत्तभावेसु दिन्नदानं, वेस्सन्तरत्तभावे पन ठत्वा मय्हं सत्तसतकमहादानस्स ताव दिन्नभावे अचेतनापि अयं घनमहापथवी सक्खी’’ति चीवरगब्भन्तरतो दक्खिणहत्थं अभिनीहरित्वा ‘‘वेस्सन्तरत्तभावे ठत्वा मय्हं सत्तसतकमहादानस्स दिन्नभावे त्वं सक्खि, न सक्खी’’ति महापथवियाभिमुखं हत्थं पसारेसि. महापथवी ‘‘अहं ते तदा सक्खी’’ति विरवसतेन विरवसहस्सेन विरवसतसहस्सेन मारबलं अवत्थरमाना विय उन्नदि.

ततो महापुरिसे ‘‘दिन्नं ते, सिद्धत्थ, महादानं उत्तमदान’’न्ति वेस्सन्तरदानं सम्मसन्ते दियड्ढयोजनसतिको गिरिमेखलहत्थी जण्णुकेहि पथवियं पतिट्ठासि, मारपरिसा दिसाविदिसा पलायिंसु, द्वे एकमग्गेन गता नाम नत्थि, सीसाभरणानि चेव निवत्थवसनानि च छड्डेत्वा सम्मुखसम्मुखदिसाहियेव पलायिंसु. ततो देवसङ्घा पलायमानं मारबलं दिस्वा ‘‘मारस्स पराजयो जातो, सिद्धत्थकुमारस्स जयो जातो, जयपूजं करिस्सामा’’ति देवता देवतानं, नागा नागानं, सुपण्णा सुपण्णानं, ब्रह्मानो ब्रह्मानं घोसेत्वा गन्धमालादिहत्था महापुरिसस्स सन्तिकं बोधिपल्लङ्कं आगमंसु.

एवं गतेसु पन तेसु –

‘‘जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं, मारस्स च पापिमतो पराजयो;

उग्घोसयुं बोधिमण्डे पमोदिता, जयं तदा देवगणा महेसिनो.

‘‘जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं, मारस्स च पापिमतो पराजयो;

उग्घोसयुं बोधिमण्डे पमोदिता, जयं तदा नागगणा महेसिनो.

‘‘जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं, मारस्स च पापिमतो पराजयो;

उग्घोसयुं बोधिमण्डे पमोदिता, जयं तदा सुपण्णसङ्घापि महेसिनो.

‘‘जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं, मारस्स च पापिमतो पराजयो;

उग्घोसयुं बोधिमण्डे पमोदिता, जयं तदा ब्रह्मगणा महेसिनो’’ति. –

अवसेसा दससु चक्कवाळसहस्सेसु देवता मालागन्धविलेपनेहि पूजयमाना नानप्पकारा च थुतियो वदमाना अट्ठंसु. एवं धरमानेयेव सूरिये महापुरिसो मारबलं विधमित्वा चीवरूपरि पतमानेहि बोधिरुक्खङ्कुरेहि रत्तपवाळदलेहि विय पूजियमानो पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरित्वा मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं विसोधेत्वा पच्छिमयामे पटिच्चसमुप्पादे ञाणं ओतारेसि. अथस्स द्वादसपदिकं पच्चयाकारं वट्टविवट्टवसेन अनुलोमपटिलोमतो सम्मसन्तस्स दससहस्सी लोकधातु उदकपरियन्तं कत्वा द्वादसक्खत्तुं सङ्कम्पि.

महापुरिसे पन दससहस्सिलोकधातुं उन्नादेत्वा अरुणुग्गमनवेलाय सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झन्ते सकला दससहस्सी लोकधातु अलङ्कतपटियत्ता अहोसि. पाचीनचक्कवाळमुखवट्टियं उस्सापितानं धजानं पटाका पच्छिमचक्कवाळमुखवट्टिं पहरन्ति, तथा पच्छिमचक्कवाळमुखवट्टियं उस्सापितानं धजानं पटाका पाचीनचक्कवाळमुखवट्टिं पहरन्ति, दक्खिणचक्कवाळमुखवट्टियं उस्सापितानं धजानं पटाका उत्तरचक्कवाळमुखवट्टिं पहरन्ति, उत्तरचक्कवाळमुखवट्टियं उस्सापितानं धजानं पटाका दक्खिणचक्कवाळमुखवट्टिं पहरन्ति, पथवितले उस्सापितानं धजानं पटाका ब्रह्मलोकं आहच्च अट्ठंसु, ब्रह्मलोके बद्धानं धजानं पटाका पथवितले पतिट्ठहिंसु, दससहस्सेसु चक्कवाळेसु पुप्फूपगा रुक्खा पुप्फं गण्हिंसु, फलूपगा रुक्खा फलपिण्डिभारसहिता अहेसुं. खन्धेसु खन्धपदुमानि पुप्फिंसु, साखासु साखापदुमानि, लतासु लतापदुमानि, आकासे ओलम्बकपदुमानि, घनसिलातलानि भिन्दित्वा उपरूपरि सतपत्तानि हुत्वा दण्डकपदुमानि उट्ठहिंसु. दससहस्सी लोकधातु वट्टेत्वा विस्सट्ठमालागुळा विय सुसन्थतपुप्फसन्थारो विय च पुप्फाभिकिण्णा अहोसि. चक्कवाळन्तरेसु अट्ठयोजनसहस्सा लोकन्तरिकनिरया सत्तसूरियप्पभाहिपिअनोभासितपुब्बा तदा एकोभासा अहेसुं. चतुरासीतियोजनसहस्सगम्भीरो महासमुद्दो मधुरोदको अहोसि, नदियो न पवत्तिंसु, जच्चन्धा रूपानि पस्सिंसु, जातिबधिरा सद्दं सुणिंसु, जातिपीठसप्पिनो पदसा गच्छिंसु, अन्दुबन्धनादीनि छिज्जित्वा पतिंसु.

एवं अपरिमाणेन सिरिविभवेन पूजियमानो महापुरिसो अनेकप्पकारेसु अच्छरियधम्मेसु पातुभूतेसु सब्बञ्ञुतं पटिविज्झित्वा सब्बबुद्धेहि अविजहितं उदानं उदानेसि –

‘‘अनेकजातिसंसारं, सन्धाविस्सं अनिब्बिसं;

गहकारं गवेसन्तो, दुक्खा जाति पुनप्पुनं.

‘‘गहकारक दिट्ठोसि, पुन गेहं न काहसि;

सब्बा ते फासुका भग्गा, गहकूटं विसङ्खतं;

विसङ्खारगतं चित्तं, तण्हानं खयमज्झगा’’ति. (ध. प. १५३-१५४);

इति तुसितभवनतो पट्ठाय याव अयं बोधिमण्डे सब्बञ्ञुतप्पत्ति, एत्तकं ठानं अविदूरेनिदानं नामाति वेदितब्बं.

अविदूरेनिदानकथा निट्ठिता.