पञ्हवेय्याकरणवण्णना
३५७. किं संयोजनाति किं बन्धना, केन बन्धनेन बद्धा हुत्वा. पुथुकायाति बहुजना. अवेराति अप्पटिघा. अदण्डाति आवुधदण्डधनदण्डविनिमुत्ता. असपत्ताति अपच्चत्थिका. अब्यापज्जाति विगतदोमनस्सा. विहरेमु अवेरिनोति अहो वत केनचि सद्धिं अवेरिनो विहरेय्याम, कत्थचि कोपं न उप्पादेत्वा अच्छराय गहितकं जङ्घसहस्सेन सद्धिं परिभुञ्जेय्यामाति दानं दत्वा पूजं कत्वा च पत्थयन्ति. इति च नेसं होतीति एवञ्च नेसं अयं पत्थना होति. अथ च पनाति एवं पत्थनाय सतिपि.
इस्सामच्छरियसंयोजनाति परसम्पत्तिखीयनलक्खणा इस्सा, अत्तसम्पत्तिया परेहि साधारणभावस्स असहनलक्खणं मच्छरियं, इस्सा च मच्छरियञ्च संयोजनं एतेसन्ति इस्सामच्छरियसंयोजना. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारतो पन इस्सामच्छरियानि अभिधम्मे वुत्तानेव.
आवासमच्छरियेन पनेत्थ यक्खो वा पेतो वा हुत्वा तस्सेव आवासस्स सङ्कारं सीसेन उक्खिपित्वा विचरति. कुलमच्छरियेन तस्मिं कुले अञ्ञेसं दानादीनि करोन्ते दिस्वा ‘‘भिन्नं वतिदं कुलं ममा’’ति चिन्तयतो लोहितम्पि मुखतो उग्गच्छति, कुच्छिविरेचनम्पि होति, अन्तानिपि खण्डाखण्डानि हुत्वा निक्खमन्ति. लाभमच्छरियेन सङ्घस्स वा गणस्स वा सन्तके लाभे मच्छरायित्वा पुग्गलिकपरिभोगेन परिभुञ्जित्वा यक्खो वा पेतो वा महाअजगरो वा हुत्वा निब्बत्तति. सरीरवण्णगुणवण्णमच्छरियेन पन परियत्तिधम्ममच्छरियेन च अत्तनोव वण्णं वण्णेति, न परेसं वण्णं, ‘‘किं वण्णो एसो’’ति तं तं दोसं वदन्तो परियत्तिञ्च कस्सचि किञ्चि अदेन्तो दुब्बण्णो चेव एळमूगो च होति.
अपिच आवासमच्छरियेन लोहगेहे पच्चति. कुलमच्छरियेन अप्पलाभो होति. लाभमच्छरियेन गूथनिरये निब्बत्तति. वण्णमच्छरियेन भवे निब्बत्तस्स वण्णो नाम न होति. धम्ममच्छरियेन कुक्कुळनिरये निब्बत्तति. इदं पन इस्सामच्छरियसंयोजनं सोतापत्तिमग्गेन पहीयति. याव तं नप्पहीयति, ताव देवमनुस्सा अवेरतादीनि पत्थयन्तापि वेरादीहि न परिमुच्चन्तियेव.
तिण्णा मेत्थ कङ्खाति एतस्मिं पञ्हे मया तुम्हाकं वचनं सुत्वा कङ्खा तिण्णाति वदति, न मग्गवसेन तिण्णकङ्खतं दीपेति. विगता कथंकथाति इदं कथं, इदं कथन्ति अयम्पि कथंकथा विगता.
३५८. निदानादीनि वुत्तत्थानेव. पियाप्पियनिदानन्ति पियसत्तसङ्खारनिदानं मच्छरियं, अप्पियसत्तसङ्खारनिदाना इस्सा. उभयं वा उभयनिदानं. पब्बजितस्स हि सद्धिविहारिकादयो, गहट्ठस्स पुत्तादयो हत्थिअस्सादयो वा सत्ता पिया होन्ति केळायिता ममायिता, मुहुत्तम्पि ते अपस्सन्तो अधिवासेतुं न सक्कोति. सो अञ्ञं तादिसं पियसत्तं लभन्तं दिस्वा इस्सं करोति. ‘‘इमिना अम्हाकं किञ्चि कम्मं अत्थि, मुहुत्तं ताव नं देथा’’ति तमेव अञ्ञेहि याचितो ‘‘न सक्का दातुं, किलमिस्सति वा उक्कण्ठिस्सति वा’’तिआदीनि वत्वा मच्छरियं करोति. एवं ताव उभयम्पि पियसत्तनिदानं होति. भिक्खुस्स पन पत्तचीवरपरिक्खारजातं, गहट्ठस्स वा अलङ्कारादिउपकरणं पियं होति मनापं, सो अञ्ञस्स तादिसं उप्पज्जमानं दिस्वा ‘‘अहो वतस्स एवरूपं न भवेय्या’’ति इस्सं करोति, याचितो वापि ‘‘मयम्पेतं ममायन्ता न परिभुञ्जाम, न सक्का दातु’’न्ति मच्छरियं करोति. एवं उभयम्पि पियसङ्खारनिदानं होति. अप्पिये पन ते वुत्तप्पकारे सत्ते च सङ्खारे च लभित्वा सचेपिस्स ते अमनापा होन्ति, तथापि किलेसानं विपरीतवुत्तिताय ‘‘ठपेत्वा मं को अञ्ञो एवरूपस्स लाभी’’ति इस्सं वा करोति, याचितो तावकालिकम्पि अददमानो मच्छरियं वा करोति. एवं उभयम्पि अप्पियसत्तसङ्खारनिदानं होति.
छन्दनिदानन्ति एत्थ परियेसनछन्दो, पटिलाभछन्दो, परिभोगछन्दो, सन्निधिछन्दो, विस्सज्जनछन्दोति पञ्चविधो छन्दो.
कतमो परियेसनछन्दो? इधेकच्चो अतित्तो छन्दजातो रूपं परियेसति, सद्दं. गन्धं. रसं. फोट्ठब्बं परियेसति, धनं परियेसति. अयं परियेसनछन्दो.
कतमो पटिलाभछन्दो? इधेकच्चो अतित्तो छन्दजातो रूपं पटिलभति, सद्दं. गन्धं. रसं. फोट्ठब्बं पटिलभति, धनं पटिलभति. अयं पटिलाभछन्दो.
कतमो परिभोगछन्दो? इधेकच्चो अतित्तो छन्दजातो रूपं परिभुञ्जति, सद्दं. गन्धं. रसं. फोट्ठब्बं परिभुञ्जति, धनं परिभुञ्जति. अयं परिभोगछन्दो.
कतमो सन्निधिछन्दो? इधेकच्चो अतित्तो छन्दजातो धनसन्निचयं करोति ‘‘आपदासु भविस्सती’’ति. अयं सन्निधिछन्दो.
कतमो विस्सज्जनछन्दो? इधेकच्चो अतित्तो छन्दजातो धनं विस्सज्जेति, हत्थारोहानं, अस्सारोहानं, रथिकानं, धनुग्गहानं – ‘‘इमे मं रक्खिस्सन्ति गोपिस्सन्ति ममायिस्सन्ति सम्परिवारयिस्सन्ती’’ति. अयं विस्सज्जनछन्दो. इमे पञ्च छन्दा. इध तण्हामत्तमेव, तं सन्धाय इदं वुत्तं.
वितक्कनिदानोति एत्थ ‘‘लाभं पटिच्च विनिच्छयो’’ति (दी. नि. २.११०) एवं वुत्तो विनिच्छयवितक्को वितक्को नाम. विनिच्छयोति द्वे विनिच्छया तण्हाविनिच्छयो च, दिट्ठिविनिच्छयो च. अट्ठसतं तण्हाविचरितं तण्हाविनिच्छयो नाम. द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठिविनिच्छयो नामाति एवं वुत्ततण्हाविनिच्छयवसेन हि इट्ठानिट्ठपियाप्पियववत्थानं न होति. तदेव हि एकच्चस्स इट्ठं होति, एकच्चस्स अनिट्ठं पच्चन्तराजमज्झिमदेसराजूनं गण्डुप्पादमिगमंसादीसु विय. तस्मिं पन तण्हाविनिच्छयविनिच्छिते पटिलद्धवत्थुस्मिं ‘‘एत्तकं रूपस्स भविस्सति, एत्तकं सद्दस्स, एत्तकं गन्धस्स, एत्तकं रसस्स, एत्तकं फोट्ठब्बस्स भविस्सति, एत्तकं मय्हं भविस्सति, एत्तकं परस्स भविस्सति, एत्तकं निदहिस्सामि, एत्तकं परस्स दस्सामी’’ति ववत्थानं वितक्कविनिच्छयेन होति. तेनाह ‘‘छन्दो खो, देवानमिन्द, वितक्कनिदानो’’ति.
पपञ्चसञ्ञासङ्खानिदानोति तयो पपञ्चा तण्हापपञ्चो, मानपपञ्चो, दिट्ठिपपञ्चोति. तत्थ अट्ठसततण्हाविचरितं तण्हापपञ्चो नाम. नवविधो मानो मानपपञ्चो नाम. द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठिपपञ्चो नाम. तेसु इध तण्हापपञ्चो अधिप्पेतो. केनट्ठेन पपञ्चो? मत्तपमत्ताकारपापनट्ठेन पपञ्चो. तंसम्पयुत्ता सञ्ञा पपञ्चसञ्ञा. सङ्खा वुच्चति कोट्ठासो ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा’’तिआदीसु विय. इति पपञ्चसञ्ञासङ्खानिदानोति पपञ्चसञ्ञाकोट्ठासनिदानो वितक्कोति अत्थो.
पपञ्चसञ्ञासङ्खानिरोधसारुप्पगामिनिन्ति एतिस्सा पपञ्चसञ्ञासङ्खाय खया निरोधो वूपसमो, तस्स सारुप्पञ्चेव तत्थ गामिनिं चाति सह विपस्सनाय मग्गं पुच्छति.