इन्द्रियसंवरवण्णना

३६५. दुतियपुच्छायं इन्द्रियसंवरायाति इन्द्रियानं पिधानाय, गुत्तद्वारताय संवुतद्वारतायाति अत्थो. विस्सज्जने पनस्स चक्खुविञ्ञेय्यं रूपम्पीतिआदि सेवितब्बरूपादिवसेन इन्द्रियसंवरदस्सनत्थं वुत्तं. तत्थ एवं वुत्तेति हेट्ठा सोमनस्सादिपञ्हाविस्सज्जनानं सुतत्ता इमिनापि एवरूपेन भवितब्बन्ति सञ्जातपटिभानो भगवता एवं वुत्ते सक्को देवानमिन्दो भगवन्तं एतदवोच, एतं इमस्स खो अहं, भन्तेति आदिकं वचनं अवोच. भगवापिस्स ओकासं दत्वा तुण्ही अहोसि. कथेतुकामोपि हि यो अत्थं सम्पादेतुं न सक्कोति, अत्थं सम्पादेतुं सक्कोन्तो वा न कथेतुकामो होति, न तस्स भगवा ओकासं करोति. अयं पन यस्मा कथेतुकामो चेव, सक्कोति च अत्थं सम्पादेतुं तेनस्स भगवा ओकासमकासि.

तत्थ एवरूपं न सेवितब्बन्ति आदीसु अयं सङ्खेपो – यं रूपं पस्सतो रागादयो उप्पज्जन्ति, तं न सेवितब्बं न दट्ठब्बं न ओलोकेतब्बन्ति अत्थो. यं पन पस्सतो असुभसञ्ञा वा सण्ठाति, पसादो वा उप्पज्जति, अनिच्चसञ्ञापटिलाभो वा होति, तं सेवितब्बं.

यं चित्तक्खरं चित्तब्यञ्जनम्पि सद्दं सुणतो रागादयो उप्पज्जन्ति, एवरूपो सद्दो न सेवितब्बो. यं पन अत्थनिस्सितं धम्मनिस्सितं कुम्भदासिगीतम्पि सुणन्तस्स पसादो वा उप्पज्जति, निब्बिदा वा सण्ठाति, एवरूपो सद्दो सेवितब्बो.

यं गन्धं घायतो रागादयो उप्पज्जन्ति, एवरूपो गन्धो न सेवितब्बो. यं पन गन्धं घायतो असुभसञ्ञादिपटिलाभो होति, एवरूपो गन्धो सेवितब्बो.

यं रसं सायतो रागादयो उप्पज्जन्ति, एवरूपो रसो न सेवितब्बो. यं पन रसं सायतो आहारे पटिकूलसञ्ञा चेव उप्पज्जति, सायितपच्चया च कायबलं निस्साय अरियभूमिं ओक्कमितुं सक्कोति, महासीवत्थेरभागिनेय्यसीवसामणेरस्स विय परिभुञ्जन्तस्सेव किलेसक्खयो वा होति, एवरूपो रसो सेवितब्बो.

यं फोट्ठब्बं फुसतो रागादयो उप्पज्जन्ति, एवरूपं फोट्ठब्बं न सेवितब्बं. यं पन फुसतो सारिपुत्तत्थेरादीनं विय आसवक्खयो चेव, वीरियञ्च सुपग्गहितं, पच्छिमा च जनता दिट्ठानुगतिं आपादनेन अनुग्गहिता होति, एवरूपं फोट्ठब्बं सेवितब्बं. सारिपुत्तत्थेरो किर तिंस वस्सानि मञ्चे पिट्ठिं न पसारेसि. तथा महामोग्गल्लानत्थेरो. महाकस्सपत्थेरो वीसवस्ससतं मञ्चे पिट्ठिं न पसारेसि. अनुरुद्धत्थेरो पञ्ञास वस्सानि. भद्दियत्थेरो तिंस वस्सानि. सोणत्थेरो अट्ठारस वस्सानि. रट्ठपालत्थेरो द्वादस. आनन्दत्थेरो पन्नरस. राहुलत्थेरो द्वादस. बाकुलत्थेरो असीति वस्सानि. नाळकत्थेरो यावपरिनिब्बाना मञ्चे पिट्ठिं न पसारेसीति.

ये मनोविञ्ञेय्ये धम्मे समन्नाहरन्तस्स रागादयो उप्पज्जन्ति, ‘‘अहो, वत यं परेसं परवित्तूपकरणं तं ममस्सा’’तिआदिना नयेन वा अभिज्झादीनि आपाथमागच्छन्ति एवरूपा धम्मा न सेवितब्बा. ‘‘सब्बे सत्ता अवेरा होन्तू’’ति एवं मेत्तादिवसेन, ये वा पन तिण्णं थेरानं धम्मा, एवरूपा सेवितब्बा. तयो किर थेरा वस्सूपनायिकदिवसे कामवितक्कादयो अकुसलवितक्का न वितक्केतब्बाति कतिकं अकंसु. अथ पवारणदिवसे सङ्घत्थेरो सङ्घनवकं पुच्छि – ‘‘आवुसो, इमस्मिं तेमासे कित्तके ठाने चित्तस्स धावितुं दिन्न’’न्ति? न, भन्ते, परिवेणपरिच्छेदतो बहि धावितुं अदासिन्ति. दुतियं पुच्छि – ‘‘तव आवुसो’’ति? निवासगेहतो, भन्ते, बहि धावितुं न अदासिन्ति. अथ द्वेपि थेरं पुच्छिंसु ‘‘तुम्हाकं पन, भन्ते’’ति? नियकज्झत्तखन्धपञ्चकतो, आवुसो, बहि धावितुं न अदासिन्ति. तुम्हेहि, भन्ते, दुक्करं कतन्ति. एवरूपो मनोविञ्ञेय्यो धम्मो सेवितब्बो.

३६६. एकन्तवादाति एकोयेव अन्तो वादस्स एतेसं, न द्वेधा गतवादाति एकन्तवादा, एकञ्ञेव वदन्तीति पुच्छति. एकन्तसीलाति एकाचारा. एकन्तछन्दाति एकलद्धिका. एकन्तअज्झोसानाति एकन्तपरियोसाना.

अनेकधातु नानाधातु खो, देवानमिन्द, लोकोति देवानमिन्द, अयं लोको अनेकज्झासयो नानज्झासयो. एकस्मिं गन्तुकामे एको ठातुकामो होति. एकस्मिं ठातुकामे एको सयितुकामो होति. द्वे सत्ता एकज्झासया नाम दुल्लभा. तस्मिं अनेकधातुनानाधातुस्मिं लोके यं यदेव धातुं यं यदेव अज्झासयं सत्ता अभिनिविसन्ति गण्हन्ति, तं तदेव. थामसा परामासाति थामेन च परामासेन च. अभिनिविस्स वोहरन्तीति सुट्ठु गण्हित्वा वोहरन्ति, कथेन्ति दीपेन्ति कित्तेन्ति. इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इदं अम्हाकमेव वचनं सच्चं, अञ्ञेसं वचनं मोघं तुच्छं निरत्थकन्ति.

अच्चन्तनिट्ठाति अन्तो वुच्चति विनासो, अन्तं अतीता निट्ठा एतेसन्ति अच्चन्तनिट्ठा. या एतेसं निट्ठा, यो परमस्सासो निब्बानं, तं सब्बेसं विनासातिक्कन्तं निच्चन्ति वुच्चति. योगक्खेमोति निब्बानस्सेव नामं, अच्चन्तो योगक्खेमो एतेसन्ति अच्चन्तयोगक्खेमी. सेट्ठट्ठेन ब्रह्मं अरियमग्गं चरन्तीति ब्रह्मचारी. अच्चन्तत्थाय ब्रह्मचारी अच्चन्तब्रह्मचारी. परियोसानन्तिपि निब्बानस्स नामं. अच्चन्तं परियोसानं एतेसन्ति अच्चन्तपरियोसाना.

तण्हासङ्खयविमुत्ताति तण्हासङ्खयोति मग्गोपि निब्बानम्पि. मग्गो तण्हं सङ्खिणाति विनासेतीति तण्हासङ्खयो. निब्बानं यस्मा तं आगम्म तण्हा सङ्खियति विनस्सति, तस्मा तण्हासङ्खयो. तण्हासङ्खयेन मग्गेन विमुत्ता, तण्हासङ्खये निब्बाने विमुत्ता अधिमुत्ताति तण्हासङ्खयविमुत्ता.

एत्तावता च भगवता चुद्दसपि महापञ्हा ब्याकता होन्ति. चुद्दस महापञ्हा नाम इस्सामच्छरियं एको पञ्हो, पियाप्पियं एको, छन्दो एको, वितक्को एको, पपञ्चो एको, सोमनस्सं एको, दोमनस्सं एको, उपेक्खा एको, कायसमाचारो एको, वचीसमाचारो एको, परियेसना एको, इन्द्रियसंवरो एको, अनेकधातु एको, अच्चन्तनिट्ठा एकोति.

३६७. एजाति चलनट्ठेन तण्हा वुच्चति. सा पीळनट्ठेन रोगो, अन्तो पदुस्सनट्ठेन गण्डो, अनुप्पविट्ठट्ठेन सल्लं. तस्मा अयं पुरिसोति यस्मा एजा अत्तना कतकम्मानुरूपेन पुरिसं तत्थ तत्थ अभिनिब्बत्तत्थाय कड्ढति, तस्मा अयं पुरिसो तेसं तेसं भवानं वसेन उच्चावचं आपज्जति. ब्रह्मलोके उच्चो होति, देवलोके अवचो. देवलोके उच्चो, मनुस्सलोके अवचो. मनुस्सलोके उच्चो, अपाये अवचो. येसाहं, भन्तेति येसं अहं भन्ते. सन्धिवसेन पनेत्थ ‘‘येसाह’’न्ति होति. यथासुतं यथापरियत्तन्ति यथा मया सुतो चेव उग्गहितो च, एवं. धम्मं देसेमीति सत्तवतपदं धम्मं देसेमि. न चाहं तेसन्ति अहं पन तेसं सावको न सम्पज्जामि. अहं खो पन, भन्तेतिआदिना अत्तनो सोतापन्नभावं जानापेति.