बोधिसत्तअभिवेसवण्णना
५७. वासूपगतस्साति बोधिमण्डे एकरत्तिवासं उपगतस्स. रहोगतस्साति रहसि गतस्स. पटिसल्लीनस्साति एकीभाववसेन निलीनस्स. किच्छन्ति दुक्खं. चवति च उपपज्जति चाति इदं द्वयं पन अपरापरं चुतिपटिसन्धिं सन्धाय वुत्तं. जरामरणस्साति एत्थ यस्मा पब्बजन्तो जिण्णब्याधिमत्तेयेव दिस्वा पब्बजितो, तस्मास्स जरामरणमेव उपट्ठाति. तेनेवाह – ‘‘जरामरणस्सा’’ति. इति जरामरणं मूलं कत्वा अभिनिविट्ठस्स भवग्गतो ओतरन्तस्स विय – अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि.
योनिसोमनसिकाराति उपायमनसिकारा पथमनसिकारा. अनिच्चादीनि हि अनिच्चादितोव मनसिकरोतो योनिसोमनसिकारो नाम होति. अयञ्च – ‘‘किस्मिं नु खो सतिजातिआदीनि होन्ति, किस्मिं असति न होन्ती’’ति उदयब्बयानुपस्सनावसेन पवत्तत्ता तेसं अञ्ञतरो. तस्मास्स इतो योनिसोमनसिकारा इमिना उपायमनसिकारेन अहु पञ्ञाय अभिसमयो, बोधिसत्तस्स पञ्ञाय यस्मिं सति जरामरणं होति, तेन जरामरणकारणेन सद्धिं समागमो अहोसि. किं पन तन्ति? जाति. तेनाह – ‘‘जातिया खो सति जरामरणं होती’’ति. या चायं जरामरणस्स कारणपरिग्गाहिका पञ्ञा, ताय सद्धिं बोधिसत्तस्स समागमो अहोसीति अयमेत्थ अत्थो. एतेनुपायेन सब्बपदानि वेदितब्बानि.
नामरूपे खो सति विञ्ञाणन्ति एत्थ पन सङ्खारेसु सति विञ्ञाणन्ति च, अविज्जाय सति सङ्खाराति च वत्तब्बं भवेय्य, तदुभयम्पि न गहितं. कस्मा? अविज्जासङ्खारा हि अतीतो भवो तेहि सद्धिं अयं विपस्सना न घटियति. महापुरिसो हि पच्चुप्पन्नवसेन अभिनिविट्ठोति. ननु च अविज्जासङ्खारेहि अदिट्ठेहि न सक्का बुद्धेन भवितुन्ति. सच्चं न सक्का, इमिना पन ते भवउपादानतण्हावसेनेव दिट्ठाति. इमस्मिं ठाने वित्थारतो पटिच्चसमुप्पादकथा कथेतब्बा. सा पनेसा विसुद्धिमग्गे कथिताव.
५८. पच्चुदावत्ततीति पटिनिवत्तति. कतमं पनेत्थ विञ्ञाणं पच्चुदावत्ततीति? पटिसन्धिविञ्ञाणम्पि विपस्सनाञाणम्पि. तत्थ पटिसन्धिविञ्ञाणं पच्चयतो पटिनिवत्तति, विपस्सनाञाणं आरम्मणतो. उभयम्पि नामरूपं नातिक्कमति, नामरूपतो परं न गच्छति. एत्तावता जायेथ वातिआदीसु विञ्ञाणे नामरूपस्स पच्चये होन्ते, नामरूपे च विञ्ञाणस्स पच्चये होन्ते, द्वीसुपि अञ्ञमञ्ञपच्चयेसु होन्तेसु एत्तकेन जायेथ वा…पे… उपपज्जेथ वा, इतो हि परं किं अञ्ञं जायेय्य वा…पे… उपपज्जेय्य वा. ननु एतदेव जायति च…पे… उपपज्जति चाति? एवं सद्धिं अपरापरचुतिपटिसन्धीहि पञ्च पदानि दस्सेत्वा पुन तं एत्तावताति वुत्तमत्थं निय्यातेन्तो – ‘‘यदिदं नामरूपपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति वत्वा ततो परं अनुलोमपच्चयाकारवसेन विञ्ञाणपच्चया नामरूपमूलं आयतिम्पि जातिजरामरणं दस्सेतुं नामरूपपच्चया सळायतनन्तिआदिमाह. तत्थ केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होतीति सकलस्स जातिजरामरणसोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासादिभेदस्स दुक्खरासिस्स निब्बत्ति होति. इति महापुरिसो सकलस्स वट्टदुक्खस्स निब्बत्तिं अद्दस.
५९. समुदयो समुदयोति खोति निब्बत्ति निब्बत्तीति खो. पुब्बे अननुस्सुतेसूति न अनुस्सुतेसु अस्सुतपुब्बेसु. चक्खुं उदपादीतिआदीसु उदयदस्सनपञ्ञावेसा. दस्सनट्ठेन चक्खु, ञातकरणट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा, निब्बिज्झित्वा पटिविज्झित्वा उप्पन्नट्ठेन विज्जा, ओभासट्ठेन च आलोकोति वुत्ता. यथाह – ‘‘चक्खुं उदपादीति दस्सनट्ठेन. ञाणं उदपादीति ञातट्ठेन. पञ्ञा उदपादीति पजाननट्ठेन. विज्जा उदपादीति पटिवेधट्ठेन. आलोको उदपादीति ओभासट्ठेन. चक्खुधम्मो दस्सनट्ठो अत्थो. ञाणधम्मो ञातट्ठो अत्थो. पञ्ञाधम्मो पजाननट्ठो अत्थो. विज्जाधम्मो पटिवेधट्ठो अत्थो. आलोको धम्मो ओभासट्ठो अत्थो’’ति (पटि. म. २.३९). एत्तकेहि पदेहि किं कथितन्ति? इमस्मिं सति इदं होतीति पच्चयसञ्जाननमत्तं कथितं. अथवा वीथिपटिपन्ना तरुणविपस्सना कथिताति.
६१. अधिगतो खो म्यायन्ति अधिगतो खो मे अयं. मग्गोति विपस्सनामग्गो. बोधायाति चतुसच्चबुज्झनत्थाय, निब्बानबुज्झनत्थाय एव वा. अपि च बुज्झतीति बोधि, अरियमग्गस्सेतं नामं, तदत्थायातिपि वुत्तं होति. विपस्सनामग्गमूलको हि अरियमग्गोति. इदानि तं मग्गं निय्यातेन्तो – ‘‘यदिदं नामरूपनिरोधातिआदिमाह. एत्थ च विञ्ञाणनिरोधोतिआदीहि पच्चत्तपदेहि निब्बानमेव कथितं. इति महापुरिसो सकलस्स वट्टदुक्खस्स अनिब्बत्तिनिरोधं अद्दस.
६२. निरोधो निरोधोति खोति अनिब्बत्ति अनिब्बत्तिति खो. चक्खुन्तिआदीनि वुत्तत्थानेव. इध पन सब्बेहेव एतेहि पदेहि – ‘‘इमस्मिं असति इदं न होती’’ति निरोधसञ्जाननमत्तमेव कथितं, अथवा वुट्ठानगामिनी बलवविपस्सना कथिताति.
६३. अपरेन समयेनाति एवं पच्चयञ्च पच्चयनिरोधञ्च विदित्वा ततो अपरभागे. उपादानक्खन्धेसूति उपादानस्स पच्चयभूतेसु खन्धेसु. उदयब्बयानुपस्सीति तमेव पठमं दिट्ठं उदयञ्च वयञ्च अनुपस्समानो. विहासीति सिखापत्तं वुट्ठानगामिनिविपस्सनं वहन्तो विहरि. इदं कस्मा वुत्तं? सब्बेयेव हि पूरितपारमिनो बोधिसत्ता पच्छिमभवे पुत्तस्स जातदिवसे महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा पब्बजित्वा पधानमनुयुञ्जित्वा बोधिपल्लङ्कमारुय्ह मारबलं विधमित्वा पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्ति, दुतिययामे दिब्बचक्खुं विसोधेन्ति, ततिययामे पच्चयाकारं सम्मसित्वा आनापानचतुत्थज्झानतो उट्ठाय पञ्चसु खन्धेसु अभिनिविसित्वा उदयब्बयवसेन समपञ्ञास लक्खणानि दिस्वा याव गोत्रभुञाणा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरियमग्गेन सकले बुद्धगुणे पटिविज्झन्ति. अयम्पि महापुरिसो पूरितपारमी. सो यथावुत्तं सब्बं अनुक्कमं कत्वा पच्छिमयामे आनापानचतुत्थज्झानतो उट्ठाय पञ्चसु खन्धेसु अभिनिविसित्वा वुत्तप्पकारं उदयब्बयविपस्सनं आरभि. तं दस्सेतुं इदं वुत्तं.
तत्थ इति रूपन्ति इदं रूपं, एत्तकं रूपं, इतो उद्धं रूपं नत्थीति रुप्पनसभावञ्चेव भूतुपादायभेदञ्च आदिं कत्वा लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानवसेन अनवसेसरूपपरिग्गहो वुत्तो. इति रूपस्स समुदयोति इमिना एवं परिग्गहितस्स रूपस्स समुदयदस्सनं वुत्तं. तत्थ इतीति एवं समुदयो होतीति अत्थो. तस्स वित्थारो – ‘‘अविज्जासमुदया रूपसमुदयो, तण्हासमुदया रूपसमुदयो, कम्मसमुदया रूपसमुदयो, आहारसमुदया रूपसमुदयोति, निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सती’’ति एवं वेदितब्बो. अत्थङ्गमेपि ‘‘अविज्जानिरोधा रूपनिरोधो…पे… विपरिणामलक्खणं पस्सन्तोपि रूपक्खन्धस्स निरोधं पस्सती’’ति (पटि. म. १.५०) अयमस्स वित्थारो.
इति वेदनातिआदीसुपि अयं वेदना, एत्तका वेदना, इतो उद्धं वेदना नत्थि. अयं सञ्ञा, इमे सङ्खारा, इदं विञ्ञाणं, एत्तकं विञ्ञाणं, इतो उद्धं विञ्ञाणं नत्थीति वेदयितसञ्जाननअभिसङ्खरणविजाननसभावञ्चेव सुखादिरूपसञ्ञादि फस्सादि चक्खुविञ्ञाणादि भेदञ्च आदिं कत्वा लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानवसेन अनवसेसवेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणपरिग्गहो वुत्तो. इति वेदनाय समुदयोतिआदीहि पन एवं परिग्गहितानं वेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणानं समुदयदस्सनं वुत्तं. तत्रापि इतीति एवं समुदयो होतीति अत्थो. तेसम्पि वित्थारो – ‘‘अविज्जासमुदया वेदनासमुदयो’’ति (पटि. म. १.५०) रूपे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. अयं पन विसेसो – तीसु खन्धेसु ‘‘आहारसमुदया’’ति अवत्वा ‘‘फस्ससमुदया’’ति वत्तब्बं. विञ्ञाणक्खन्धे ‘‘नामरूपसमुदया’’ति अत्थङ्गमपदम्पि तेसंयेव वसेन योजेतब्बं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन उदयब्बयविनिच्छयो सब्बाकारपरिपूरो विसुद्धिमग्गे वुत्तो. तस्स पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु उदयब्बयानुपस्सिनो विहरतोति तस्स विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स इमेसु रूपादीसु पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु समपञ्ञासलक्खणवसेन उदयब्बयानुपस्सिनो विहरतो यथानुक्कमेन वड्ढिते विपस्सनाञाणे अनुप्पादनिरोधेन निरुज्झमानेहि आसवसङ्खातेहि किलेसेहि अनुपादाय अग्गहेत्वाव चित्तं विमुच्चति, तदेतं मग्गक्खणे विमुच्चति नाम, फलक्खणे विमुत्तं नाम; मग्गक्खणे वा विमुत्तञ्चेव विमुच्चति च, फलक्खणे विमुत्तमेव.
एत्तावता च महापुरिसो सब्बबन्धना विप्पमुत्तो सूरियरस्मिसम्फुट्ठमिव पदुमं सुविकसितचित्तसन्तानो चत्तारि मग्गञाणानि, चत्तारि फलञाणानि, चतस्सो पटिसम्भिदा, चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं, पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं, छ असाधारणञाणानि, सकले च बुद्धगुणे हत्थगते कत्वा परिपुण्णसङ्कप्पो बोधिपल्लङ्के निसिन्नोव –
‘‘अनेकजातिसंसारं, सन्धाविस्सं अनिब्बिसं;
गहकारं गवेसन्तो, दुक्खा जाति पुनप्पुनं.
गहकारक दिट्ठोसि, पुन गेहं न काहसि;
सब्बा ते फासुका भग्गा, गहकूटं विसङ्खतं;
विसङ्खारगतं चित्तं, तण्हानं खयमज्झगा’’ति. (ध. प. १५३, १५४);
‘‘अयोघनहतस्सेव, जलतो जातवेदसो;
अनुपुब्बूपसन्तस्स, यथा न ञायते गति.
एवं सम्माविमुत्तानं, कामबन्धोघतारिनं;
पञ्ञापेतुं गति नत्थि, पत्तानं अचलं सुख’’न्ति. (उदा. ८०);
एवं मनसि करोन्तो सरदे सूरियो विय, पुण्णचन्दो विय च विरोचित्थाति.
दुतियभाणवारवण्णना निट्ठिता.