दिट्ठधम्मनिब्बानवादवण्णना

९३. दिट्ठधम्मनिब्बानवादे दिट्ठधम्मोति पच्चक्खधम्मो वुच्चति, तत्थ तत्थ पटिलद्धत्तभावस्सेतं अधिवचनं. दिट्ठधम्मे निब्बानं दिट्ठधम्मनिब्बानं, इमस्मिंयेव अत्तभावे दुक्खवूपसमनन्ति अत्थो. तं वदन्तीति दिट्ठधम्मनिब्बानवादा. परमदिट्ठधम्मनिब्बानन्ति परमं दिट्ठधम्मनिब्बानं उत्तमन्ति अत्थो.

९४. पञ्चहि कामगुणेहीति मनापियरूपादीहि पञ्चहि कामकोट्ठासेहि बन्धनेहि वा. समप्पितोति सुट्ठु अप्पितो अल्लीनो हुत्वा. समङ्गीभूतोति समन्नागतो. परिचारेतीति तेसु कामगुणेसु यथासुखं इन्द्रियानि चारेति सञ्चारेति इतोचितो च उपनेति. अथ वा लळति रमति कीळति. एत्थ च दुविधा कामगुणा – मानुसका चेव दिब्बा च. मानुसका मन्धातुकामगुणसदिसा दट्ठब्बा, दिब्बा परनिम्मितवसवत्तिदेवराजस्स कामगुणसदिसाति. एवरूपे कामे उपगतानञ्हि ते दिट्ठधम्मनिब्बानसम्पत्तिं पञ्ञपेन्ति.

९५. दुतियवारे हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा पटिपीळनट्ठेन दुक्खा, पकतिजहनट्ठेन विपरिणामधम्माति वेदितब्बा. तेसं विपरिणामञ्ञथाभावाति तेसं कामानं विपरिणामसङ्खाता अञ्ञथाभावा, यम्पि मे अहोसि, तम्पि मे नत्थीति वुत्तनयेन उप्पज्जन्ति सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा. तत्थ अन्तोनिज्झायनलक्खणो सोको, तन्निस्सितलालप्पनलक्खणो परिदेवो, कायप्पटिपीळनलक्खणं दुक्खं, मनोविघातलक्खणं दोमनस्सं, विसादलक्खणो उपायासो, विविच्चेव कामेहीतिआदीनमत्थो विसुद्धिमग्गे वुत्तो.

९६. वितक्कितन्ति अभिनिरोपनवसेन पवत्तो वितक्को. विचारितन्ति अनुमज्जनवसेन पवत्तो विचारो. एतेनेतन्ति एतेन वितक्कितेन च विचारितेन च एतं पठमज्झानं ओळारिकं सकण्डकं विय खायति.

९७-९८. पीतिगतन्ति पीतियेव. चेतसो उप्पिलावितत्तन्ति चित्तस्स उप्पिलभावकरणं. चेतसो आभोगोति झाना वुट्ठाय तस्मिं सुखे पुनप्पुनं चित्तस्स आभोगो मनसिकारो समन्नाहारोति. सेसमेत्थ दिट्ठधम्मनिब्बानवादे उत्तानमेव.

एत्तावता सब्बापि द्वासट्ठिदिट्ठियो कथिता होन्ति. यासं सत्तेव उच्छेददिट्ठियो, सेसा सस्सतदिट्ठियो.

१००-१०४. इदानि – ‘‘इमेहि खो ते, भिक्खवे’’ति इमिना वारेन सब्बेपि ते अपरन्तकप्पिके एकज्झं निय्यातेत्वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विस्सज्जेति. पुन – ‘‘इमेहि, खो ते भिक्खवे’’तिआदिना वारेन सब्बेपि ते पुब्बन्तापरन्तकप्पिके एकज्झं निय्यातेत्वा तदेव ञाणं विस्सज्जेति. इति ‘‘कतमे च ते, भिक्खवे, धम्मा’’तिआदिम्हि पुच्छमानोपि सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव पुच्छित्वा विस्सज्जमानोपि सत्तानं अज्झासयं तुलाय तुलयन्तो विय सिनेरुपादतो वालुकं उद्धरन्तो विय द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि उद्धरित्वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव विस्सज्जेति. एवमयं यथानुसन्धिवसेन देसना आगता.

तयो हि सुत्तस्स अनुसन्धी – पुच्छानुसन्धि, अज्झासयानुसन्धि, यथानुसन्धीति. तत्थ ‘‘एवं वुत्ते अञ्ञतरो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच – किं नु खो, भन्ते, ओरिमं तीरं, किं पारिमं तीरं, को मज्झे संसीदो, को थले उस्सादो, को मनुस्सग्गाहो, को अमनुस्सग्गाहो, को आवट्टग्गाहो, को अन्तोपूतिभावो’’ति (सं. नि. ४.२४१) एवं पुच्छन्तानं भगवता विस्सज्जितसुत्तवसेन पुच्छानुसन्धि वेदितब्बो.

अथ खो अञ्ञतरस्स भिक्खुनो एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि – ‘‘इति किर भो रूपं अनत्ता…, वेदना…, सञ्ञा…, सङ्खारा …, विञ्ञाणं अनत्ता, अनत्तकतानि किर कम्मानि कमत्तानं फुसिस्सन्ती’’ति. अथ खो भगवा तस्स भिक्खुनो चेतसा चेतो परिवितक्कमञ्ञाय भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘ठानं खो पनेतं, भिक्खवे, विज्जति, यं इधेकच्चो मोघपुरिसो अविद्वा अविज्जागतो तण्हाधिपतेय्येन चेतसा सत्थुसासनं अतिधावितब्बं मञ्ञेय्य – ‘‘इति किर भो रूपं अनत्ता…पे… फुसिस्सन्ती’’ति. तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’’ति (म. नि. ३.१०). एवं परेसं अज्झासयं विदित्वा भगवता वुत्तसुत्तवसेन अज्झासयानुसन्धि वेदितब्बो.

येन पन धम्मेन आदिम्हि देसना उट्ठिता, तस्स धम्मस्स अनुरूपधम्मवसेन वा पटिपक्खवसेन वा येसु सुत्तेसु उपरि देसना आगच्छति, तेसं वसेन यथानुसन्धि वेदितब्बो. सेय्यथिदं, आकङ्खेय्यसुत्ते हेट्ठा सीलेन देसना उट्ठिता, उपरि छ अभिञ्ञा आगता. वत्थसुत्ते हेट्ठा किलेसेन देसना उट्ठिता, उपरि ब्रह्मविहारा आगता. कोसम्बकसुत्ते हेट्ठा भण्डनेन उट्ठिता, उपरि सारणीयधम्मा आगता. ककचूपमे हेट्ठा अक्खन्तिया उट्ठिता, उपरि ककचूपमा आगता. इमस्मिम्पि ब्रह्मजाले हेट्ठा दिट्ठिवसेन देसना उट्ठिता, उपरि सुञ्ञतापकासनं आगतं. तेन वुत्तं – ‘‘एवमयं यथानुसन्धिवसेन देसना आगता’’ति.