५. विञ्ञाणक्खन्धनिद्देसो
२६. विञ्ञाणक्खन्धनिद्देसे यं किञ्चि विञ्ञाणन्ति चतुभूमकविञ्ञाणं परियादियति. चक्खुविञ्ञाणन्तिआदीनि अतीतादिवसेन निद्दिट्ठविञ्ञाणं सभावतो दस्सेतुं वुत्तानि. तत्थ चक्खुविञ्ञाणादीनि पञ्च चक्खुपसादादिवत्थुकानेव, मनोविञ्ञाणं हदयवत्थुकम्पि अवत्थुकम्पि. सब्बं चतुभूमकविञ्ञाणं. सेसं वेदनाक्खन्धसदिसमेवाति.
अयं विञ्ञाणक्खन्धनिद्देसो.
पकिण्णककथा
इदानि पञ्चसुपि खन्धेसु समुग्गमतो, पुब्बापरतो, अद्धानपरिच्छेदतो, एकुप्पादनानानिरोधतो, नानुप्पादएकनिरोधतो, एकुप्पादएकनिरोधतो, नानुप्पादनानानिरोधतो, अतीतानागतपच्चुप्पन्नतो, अज्झत्तिकबाहिरतो, ओळारिकसुखुमतो, हीनपणीततो, दूरसन्तिकतो, पच्चयतो, समुट्ठानतो, परिनिप्फन्नतो, सङ्खततोति सोळसहाकारेहि पकिण्णकं वेदितब्बं.
तत्थ दुविधो समुग्गमो – गब्भसेय्यकसमुग्गमो, ओपपातिकसमुग्गमोति. तत्थ गब्भसेय्यकसमुग्गमो एवं वेदितब्बो – गब्भसेय्यकसत्तानञ्हि पटिसन्धिक्खणे पञ्चक्खन्धा अपच्छाअपुरे एकतो पातुभवन्ति. तस्मिं खणे पातुभूता कललसङ्खाता रूपसन्तति परित्ता होति. खुद्दकमक्खिकाय एकवायामेन पातब्बमत्ताति वत्वा पुन ‘अतिबहुं एतं, सण्हसूचिया तेले पक्खिपित्वा उक्खित्ताय पग्घरित्वा अग्गे ठितबिन्दुमत्त’न्ति वुत्तं. तम्पि पटिक्खिपित्वा ‘एककेसे तेलतो उद्धरित्वा गहिते तस्स पग्घरित्वा अग्गे ठितबिन्दुमत्त’न्ति वुत्तं. तम्पि पटिक्खिपित्वा ‘इमस्मिं जनपदे मनुस्सानं केसे अट्ठधा फालिते ततो एककोट्ठासप्पमाणो उत्तरकुरुकानं केसो; तस्स पसन्नतिलतेलतो उद्धटस्स अग्गे ठितबिन्दुमत्त’न्ति वुत्तं. तम्पि पटिक्खिपित्वा ‘एतं बहु, जातिउण्णा नाम सुखुमा; तस्सा एकअंसुनो पसन्नतिलतेले पक्खिपित्वा उद्धटस्स पग्घरित्वा अग्गे ठितबिन्दुमत्त’न्ति वुत्तं. तं पनेतं अच्छं होति विप्पसन्नं अनाविलं परिसुद्धं पसन्नतिलतेलबिन्दुसमानवण्णं. वुत्तम्पि चेतं –
तिलतेलस्स यथा बिन्दु, सप्पिमण्डो अनाविलो;
एवं वण्णपटिभागं, कललन्ति पवुच्चतीति.
एवं परित्ताय रूपसन्ततिया तीणि सन्ततिसीसानि होन्ति – वत्थुदसकं, कायदसकं, इत्थिया इत्थिन्द्रियवसेन पुरिसस्स पुरिसिन्द्रियवसेन भावदसकन्ति. तत्थ वत्थुरूपं, तस्स निस्सयानि चत्तारि महाभूतानि, तंनिस्सिता वण्णगन्धरसोजा, जीवितन्ति – इदं वत्थुदसकं नाम. कायपसादो, तस्स निस्सयानि चत्तारि महाभूतानि, तन्निस्सिता वण्णगन्धरसोजा, जीवितन्ति – इदं कायदसकं नाम. इत्थिया इत्थिभावो, पुरिसस्स पुरिसभावो, तस्स निस्सयानि चत्तारि महाभूतानि, तन्निस्सिता वण्णगन्धरसोजा, जीवितन्ति – इदं भावदसकं नाम.
एवं गब्भसेय्यकानं पटिसन्धियं उक्कट्ठपरिच्छेदेन समतिंस कम्मजरूपानि रूपक्खन्धो नाम होति. पटिसन्धिचित्तेन पन सहजाता वेदना वेदनाक्खन्धो, सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारा सङ्खारक्खन्धो, पटिसन्धिचित्तं विञ्ञाणक्खन्धोति. एवं गब्भसेय्यकानं पटिसन्धिक्खणे पञ्चक्खन्धा परिपुण्णा होन्ति. सचे पन नपुंसकपटिसन्धि होति, भावदसकं हायति. द्विन्नं दसकानं वसेन समवीसति कम्मजरूपानि रूपक्खन्धो नाम होति. वेदनाक्खन्धादयो वुत्तप्पकारा एवाति. एवम्पि गब्भसेय्यकानं पटिसन्धिक्खणे पञ्चक्खन्धा परिपुण्णा होन्ति.
इमस्मिं ठाने तिसमुट्ठानिकप्पवेणी कथेतब्बा भवेय्य. तं पन अकथेत्वा ‘ओपपातिकसमुग्गमो’ नाम दस्सितो. ओपपातिकानञ्हि परिपुण्णायतनानं पटिसन्धिक्खणे हेट्ठा वुत्तानि तीणि, चक्खुसोतघानजिव्हादसकानि चाति सत्त रूपसन्ततिसीसानि पातुभवन्ति. तत्थ चक्खुदसकादीनि कायदसकसदिसानेव. नपुंसकस्स पन भावदसकं नत्थि. एवं परिपुण्णायतनानं ओपपातिकानं समसत्तति चेव समसट्ठि च कम्मजरूपानि रूपक्खन्धो नाम. वेदनाक्खन्धादयो वुत्तप्पकारा एवाति. एवं ओपपातिकानं पटिसन्धिक्खणे पञ्चक्खन्धा परिपुण्णा होन्ति. अयं ‘ओपपातिकसमुग्गमो’ नाम. एवं ताव पञ्चक्खन्धा ‘समुग्गमतो’ वेदितब्बा.
‘पुब्बापरतो’ति एवं पन गब्भसेय्यकानं अपच्छाअपुरे उप्पन्नेसु पञ्चसु खन्धेसु किं रूपं पठमं रूपं समुट्ठापेति उदाहु अरूपन्ति? रूपं रूपमेव समुट्ठापेति, न अरूपं. कस्मा? पटिसन्धिचित्तस्स न रूपजनकत्ता. सब्बसत्तानञ्हि पटिसन्धिचित्तं, खीणासवस्स चुतिचित्तं, द्विपञ्चविञ्ञाणानि, चत्तारि अरूप्पविपाकानीति सोळस चित्तानि रूपं न समुट्ठापेन्ति. तत्थ पटिसन्धिचित्तं ताव वत्थुनो दुब्बलताय अप्पतिट्ठितताय पच्चयवेकल्लताय आगन्तुकताय च रूपं न समुट्ठापेति. तत्थ हि सहजातं वत्थु उप्पादक्खणे दुब्बलं होतीति वत्थुनो दुब्बलताय रूपं न समुट्ठापेति. यथा च पपाते पतन्तो पुरिसो अञ्ञस्स निस्सयो भवितुं न सक्कोति, एवं एतम्पि कम्मवेगक्खित्तत्ता पपाते पतमानं विय अप्पतिट्ठितं. इति कम्मवेगक्खित्तत्ता, अप्पतिट्ठिततायपि रूपं न समुट्ठापेति.
पटिसन्धिचित्तञ्च वत्थुना सद्धिं अपच्छाअपुरे उप्पन्नं. तस्स वत्थु पुरेजातं हुत्वा पच्चयो भवितुं न सक्कोति. सचे सक्कुणेय्य, रूपं समुट्ठापेय्य. यत्रापि वत्थु पुरेजातं हुत्वा पच्चयो भवितुं सक्कोति, पवेणी घटियति, तत्रापि चित्तं अङ्गतो अपरिहीनंयेव रूपं समुट्ठापेति. यदि हि चित्तं ठानक्खणे वा भङ्गक्खणे वा रूपं समुट्ठापेय्य, पटिसन्धिचित्तम्पि रूपं समुट्ठापेय्य. न पन चित्तं तस्मिं खणद्वये रूपं समुट्ठापेति. यथा पन अहिच्छत्तकमकुलं पथवितो उट्ठहन्तं पंसुचुण्णं गहेत्वाव उट्ठहति, एवं चित्तं पुरेजातं वत्थुं निस्साय उप्पादक्खणे अट्ठ रूपानि गहेत्वाव उट्ठहति. पटिसन्धिक्खणे च वत्थु पुरेजातं हुत्वा पच्चयो भवितुं न सक्कोतीति पच्चयवेकल्लतायपि पटिसन्धिचित्तं रूपं न समुट्ठापेति.
यथा च आगन्तुकपुरिसो अगतपुब्बं पदेसं गतो अञ्ञेसं – ‘एथ भो, अन्तोगामे वो अन्नपानगन्धमालादीनि दस्सामी’ति वत्तुं न सक्कोति, अत्तनो अविसयताय अप्पहुतताय, एवमेव पटिसन्धिचित्तं आगन्तुकन्ति अत्तनो आगन्तुकतायपि रूपं न समुट्ठापेति. अपिच समतिंस कम्मजरूपानि चित्तसमुट्ठानरूपानं ठानं गहेत्वा ठितानीतिपि पटिसन्धिचित्तं रूपं न समुट्ठापेति.
खीणासवस्स पन चुतिचित्तं वट्टमूलस्स वूपसन्तत्ता न समुट्ठापेति. तस्स हि सब्बभवेसु वट्टमूलं वूपसन्तं अभब्बुप्पत्तिकं पुनब्भवे पवेणी नाम नत्थि. सोतापन्नस्स पन सत्त भवे ठपेत्वा अट्ठमेव वट्टमूलं वूपसन्तं. तस्मा तस्स चुतिचित्तं सत्तसु भवेसु रूपं समुट्ठापेति, सकदागामिनो द्वीसु, अनागामिनो एकस्मिं. खीणासवस्स सब्बभवेसु वट्टमूलस्स वूपसन्तत्ता नेव समुट्ठापेति.
द्विपञ्चविञ्ञाणेसु पन झानङ्गं नत्थि, मग्गङ्गं नत्थि, हेतु नत्थीति चित्तङ्गं दुब्बलं होतीति चित्तङ्गदुब्बलताय तानि रूपं न समुट्ठापेन्ति. चत्तारि अरूपविपाकानि तस्मिं भवे रूपस्स नत्थिताय रूपं न समुट्ठापेन्ति. न केवलञ्च तानेव, यानि अञ्ञानिपि तस्मिं भवे अट्ठ कामावचरकुसलानि, दस अकुसलानि, नव किरियचित्तानि, चत्तारि आरुप्पकुसलानि, चतस्सो आरुप्पकिरिया, तीणि मग्गचित्तानि, चत्तारि फलचित्तानीति द्वेचत्तालीस चित्तानि उप्पज्जन्ति, तानिपि तत्थ रूपस्स नत्थिताय एव रूपं न समुट्ठापेन्ति. एवं पटिसन्धिचित्तं रूपं न समुट्ठापेति.
उतु पन पठमं रूपं समुट्ठापेति. को एस उतु नामाति? पटिसन्धिक्खणे उप्पन्नानं समतिंसकम्मजरूपानं अब्भन्तरा तेजोधातु. सा ठानं पत्वा अट्ठ रूपानि समुट्ठापेति. उतु नाम चेस दन्धनिरोधो; चित्तं खिप्पनिरोधं. तस्मिं धरन्तेयेव सोळस चित्तानि उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति. तेसु पटिसन्धिअनन्तरं पठमभवङ्गचित्तं उप्पादक्खणेयेव अट्ठ रूपानि समुट्ठापेति. यदा पन सद्दस्स उप्पत्तिकालो भविस्सति, तदा उतुचित्तानि सद्दनवकं नाम समुट्ठापेस्सन्ति. कबळीकाराहारोपि ठानं पत्वा अट्ठ रूपानि समुट्ठापेति. कुतो पनस्स कबळीकाराहारोति? मातितो. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘यञ्चस्स भुञ्जती माता, अन्नं पानञ्च भोजनं;
तेन सो तत्थ यापेति, मातुकुच्छिगतो नरो’’ति. (सं. नि. १.२३५);
एवं कुच्छिगतो दारको मातरा अज्झोहटअन्नपानओजाय यापेति. साव ठानप्पत्ता अट्ठ रूपानि समुट्ठापेति. ननु च सा ओजा खरा? वत्थु सुखुमं? कथं तत्थ पतिट्ठातीति? पठमं ताव न पतिट्ठाति; एकस्स वा द्विन्नं वा सत्ताहानं गतकाले पतिट्ठाति. ततो पन पुरे वा पतिट्ठातु पच्छा वा; यदा मातरा अज्झोहटअन्नपानओजा दारकस्स सरीरे पतिट्ठाति, तदा अट्ठ रूपानि समुट्ठापेति.
ओपपातिकस्सापि पकतिपटियत्तानं खादनीयभोजनीयानं अत्थिट्ठाने निब्बत्तस्स तानि गहेत्वा अज्झोहरतो ठानप्पत्ता ओजा रूपं समुट्ठापेति. एको अन्नपानरहिते अरञ्ञे निब्बत्तति, महाछातको होति, अत्तनोव जिव्हाय खेळं परिवत्तेत्वा गिलति. तत्रापिस्स ठानप्पत्ता ओजा रूपं समुट्ठापेति.
एवं पञ्चवीसतिया कोट्ठासेसु द्वेव रूपानि रूपं समुट्ठापेन्ति – तेजोधातु च कबळीकाराहारो च. अरूपेपि द्वेयेव धम्मा रूपं समुट्ठापेन्ति – चित्तञ्चेव कम्मचेतना च. तत्थ रूपं उप्पादक्खणे च भङ्गक्खणे च दुब्बलं, ठानक्खणे बलवन्ति ठानक्खणे रूपं समुट्ठापेति. चित्तं ठानक्खणे च भङ्गक्खणे च दुब्बलं, उप्पादक्खणेयेव बलवन्ति उप्पादक्खणेयेव रूपं समुट्ठापेति. कम्मचेतना निरुद्धाव पच्चयो होति. अतीते कप्पकोटिसतसहस्समत्थकेपि हि आयूहितं कम्मं एतरहि पच्चयो होति. एतरहि आयूहितं अनागते कप्पकोटिसतसहस्सपरियोसानेपि पच्चयो होतीति. एवं ‘पुब्बापरतो’ वेदितब्बा.
‘अद्धानपरिच्छेदतो’ति रूपं कित्तकं अद्धानं तिट्ठति? अरूपं कित्तकन्ति? रूपं गरुपरिणामं दन्धनिरोधं. अरूपं लहुपरिणामं खिप्पनिरोधं. रूपे धरन्तेयेव सोळस चित्तानि उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति. तं पन सत्तरसमेन चित्तेन सद्धिं निरुज्झति. यथा हि पुरिसो ‘फलं पातेस्सामी’ति मुग्गरेन रुक्खसाखं पहरेय्य, फलानि च पत्तानि च एकक्खणेयेव वण्टतो मुच्चेय्युं. तत्थ फलानि अत्तनो भारिकताय पठमतरं पथवियं पतन्ति, पत्तानि लहुकताय पच्छा. एवमेव मुग्गरप्पहारेन पत्तानञ्च फलानञ्च एकक्खणे वण्टतो मुत्तकालो विय पटिसन्धिक्खणे रूपारूपधम्मानं एकक्खणे पातुभावो; फलानं भारिकताय पठमतरं पथवियं पतनं विय रूपे धरन्तेयेव सोळसन्नं चित्तानं उप्पज्जित्वा निरुज्झनं; पत्तानं लहुकताय पच्छा पथवियं पतनं विय रूपस्स सत्तरसमेन चित्तेन सह निरुज्झनं.
तत्थ किञ्चापि रूपं दन्धनिरोधं गरुपरिणामं, चित्तं खिप्पनिरोधं लहुपरिणामं, रूपं पन अरूपं अरूपं वा रूपं ओहाय पवत्तितुं न सक्कोन्ति. द्विन्नम्पि एकप्पमाणाव पवत्ति. तत्रायं उपमा – एको पुरिसो लकुण्टकपादो, एको दीघपादो. तेसु एकतो मग्गं गच्छन्तेसु याव दीघपादो एकपदवारं अक्कमति, ताव इतरो पदे पदं अक्कमित्वा सोळसपदवारेन गच्छति. दीघपादो लकुण्टकपादस्स सोळस पदवारे अत्तनो पादं अञ्छित्वा आकड्ढित्वा एकमेव पदवारं करोति. इति एकोपि एकं अतिक्कमितुं न सक्कोति. द्विन्नम्पि गमनं एकप्पमाणमेव होति. एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. लकुण्टकपादपुरिसो विय अरूपं; दीघपादपुरिसो विय रूपं; दीघपादस्स एकं पदवारं अक्कमणकाले इतरस्स सोळसपदवारअक्कमनं विय रूपे धरन्तेयेव अरूपधम्मेसु सोळसन्नं चित्तानं उप्पज्जित्वा निरुज्झनं; द्विन्नं पुरिसानं लकुण्टकपादपुरिसस्स सोळस पदवारे इतरस्स अत्तनो पादं अञ्छित्वा आकड्ढित्वा एकपदवारकरणं विय रूपस्स सत्तरसमेन चित्तेन सद्धिं निरुज्झनं; द्विन्नं पुरिसानं अञ्ञमञ्ञं अनोहाय एकप्पमाणेनेव गमनं विय अरूपस्स रूपं रूपस्स अरूपं अनोहाय एकप्पमाणेनेव पवत्तनन्ति. एवं ‘अद्धानपरिच्छेदतो’ वेदितब्बा.
‘एकुप्पादनानानिरोधतो’ति इदं पच्छिमकम्मजं ठपेत्वा दीपेतब्बं. पठमञ्हि पटिसन्धिचित्तं, दुतियं भवङ्गं, ततियं भवङ्गं…पे… सोळसमं भवङ्गं. तेसु एकेकस्स उप्पादट्ठितिभङ्गवसेन तयो तयो खणा. तत्थ एकेकस्स चित्तस्स तीसु तीसु खणेसु समतिंस समतिंस कम्मजरूपानि उप्पज्जन्ति. तेसु पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादक्खणे समुट्ठितं कम्मजरूपं सत्तरसमस्स भवङ्गचित्तस्स उप्पादक्खणेयेव निरुज्झति; ठितिक्खणे समुट्ठितं ठितिक्खणेयेव; भङ्गक्खणे समुट्ठितं भङ्गक्खणेयेव निरुज्झति. एवं दुतियभवङ्गचित्तं आदिं कत्वा अत्तनो अत्तनो सत्तरसमेन चित्तेन सद्धिं योजेत्वा नयो नेतब्बो. इति सोळस तिका अट्ठचत्तालीस होन्ति. अयं अट्ठचत्तालीसकम्मजरूपपवेणी नाम. सा पनेसा रत्तिञ्च दिवा च खादन्तानम्पि भुञ्जन्तानम्पि सुत्तानम्पि पमत्तानम्पि नदीसोतो विय एकन्तं पवत्तति येवाति. एवं ‘एकुप्पादनानानिरोधतो’ वेदितब्बा.
‘नानुप्पादएकनिरोधता’ पच्छिमकम्मजेन दीपेतब्बा. तत्थ आयुसंखारपरियोसाने सोळसन्नं चित्तानं वारे सति हेट्ठासोळसकं उपरिसोळसकन्ति द्वे एकतो योजेतब्बानि. हेट्ठासोळसकस्मिञ्हि पठमचित्तस्स उप्पादक्खणे समुट्ठितं समतिंसकम्मजरूपं उपरिसोळसकस्मिं पठमचित्तस्स उप्पादक्खणेयेव निरुज्झति; ठितिक्खणे समुट्ठितं तस्स ठितिक्खणेयेव भङ्गक्खणे समुट्ठितं तस्स भङ्गक्खणेयेव निरुज्झति. हेट्ठिमसोळसकस्मिं पन दुतियचित्तस्स…पे… सोळसमचित्तस्स उप्पादक्खणे समुट्ठितं समतिंसकम्मजरूपं चुतिचित्तस्स उप्पादक्खणेयेव निरुज्झति; तस्स ठितिक्खणे समुट्ठितं चुतिचित्तस्स ठितिक्खणेयेव; भङ्गक्खणे समुट्ठितं चुतिचित्तस्स भङ्गक्खणेयेव निरुज्झति. ततो पट्ठाय कम्मजरूपपवेणी न पवत्तति. यदि पवत्तेय्य, सत्ता अक्खया अवया अजरा अमरा नाम भवेय्युं.
एत्थ पन यदेतं ‘सत्तरसमस्स भवङ्गचित्तस्स उप्पादक्खणेयेव निरुज्झती’तिआदिना नयेन ‘एकस्स चित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नं रूपं अञ्ञस्स उप्पादक्खणे निरुज्झती’ति अट्ठकथायं आगतत्ता वुत्तं, तं ‘‘यस्स कायसङ्खारो निरुज्झति, तस्स चित्तसङ्खारो निरुज्झती’’ति? ‘‘आमन्ता’’ति (यम. २.सङ्खारयमक.७९) इमाय पाळिया विरुज्झति. कथं? कायसङ्खारो हि चित्तसमुट्ठानो अस्सासपस्सासवातो. चित्तसमुट्ठानरूपञ्च चित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पज्जित्वा याव अञ्ञानि सोळस चित्तानि उप्पज्जन्ति ताव तिट्ठति. तेसं सोळसन्नं सब्बपच्छिमेन सद्धिं निरुज्झति. इति येन चित्तेन सद्धिं उप्पज्जति, ततो पट्ठाय सत्तरसमेन सद्धिं निरुज्झति; न कस्सचि चित्तस्स उप्पादक्खणे वा ठितिक्खणे वा निरुज्झति, नापि ठितिक्खणे वा भङ्गक्खणे वा उप्पज्जति. एसा चित्तसमुट्ठानरूपस्स धम्मताति नियमतो चित्तसङ्खारेन सद्धिं एकक्खणे निरुज्झनतो ‘‘आमन्ता’’ति वुत्तं.
यो चायं चित्तसमुट्ठानस्स खणनियमो वुत्तो कम्मादिसमुट्ठानस्सापि अयमेव खणनियमो. तस्मा पटिसन्धिचित्तेन सहुप्पन्नं कम्मजरूपं ततो पट्ठाय सत्तरसमेन सद्धिं निरुज्झति. पटिसन्धिचित्तस्स ठितिक्खणे उप्पन्नं अट्ठारसमस्स उप्पादक्खणे निरुज्झति. पटिसन्धिचित्तस्स भङ्गक्खणे उप्पन्नं अट्ठारसमस्स ठानक्खणे निरुज्झतीति इमिना नयेनेत्थ योजना कातब्बा. ततो परं पन उतुसमुट्ठानिकपवेणीयेव तिट्ठति. ‘नीहरित्वा झापेथा’ति वत्तब्बं होति. एवं ‘नानुप्पादएकनिरोधतो’ वेदितब्बा.
‘एकुप्पादएकनिरोधतो’ति रूपं पन रूपेन सह एकुप्पादं एकनिरोधं. अरूपं अरूपेन सह एकुप्पादं एकनिरोधं. एवं ‘एकुप्पादएकनिरोधतो’ वेदितब्बा.
‘नानुप्पादनानानिरोधता’ पन चतुसन्ततिरूपेन दीपेतब्बा. इमस्स हि उद्धं पादतला अधो केसमत्थका तचपरियन्तस्स सरीरस्स तत्थ तत्थ चतुसन्ततिरूपं घनपुञ्जभावेन वत्तति. एवं वत्तमानस्सापिस्स न एकुप्पादादिता सल्लक्खेतब्बा. यथा पन उपचिकराजि वा किपिल्लिकराजि वा ओलोकियमाना एकाबद्धा विय होति, न पन एकाबद्धा. अञ्ञिस्सा हि सीससन्तिके अञ्ञिस्सा सीसम्पि उदरम्पि पादापि, अञ्ञिस्सा उदरसन्तिके अञ्ञिस्सा सीसम्पि उदरम्पि पादापि, अञ्ञिस्सा पादसन्तिके अञ्ञिस्सा सीसम्पि उदरम्पि पादापि होन्ति. एवमेव चतुसन्ततिरूपानम्पि अञ्ञस्स उप्पादक्खणे अञ्ञस्स उप्पादोपि होति ठितिपि भङ्गोपि, अञ्ञस्स ठितिक्खणे अञ्ञस्स उप्पादोपि होति ठितिपि भङ्गोपि, अञ्ञस्स भङ्गक्खणे अञ्ञस्स उप्पादोपि होति ठितिपि भङ्गोपि. एवमेत्थ ‘नानुप्पादनानानिरोधता’ वेदितब्बा.
‘अतीतादीनि’ पन दूरदुकपरियोसानानि पाळियं आगतानेव. ‘पच्चयसमुट्ठानानि’पि ‘‘कम्मजं, कम्मपच्चयं, कम्मपच्चयउतुसमुट्ठान’’न्तिआदिना (ध. स. अट्ठ. ९७५) नयेन हेट्ठा कथितानियेव. पञ्चपि पन खन्धा परिनिप्फन्नाव होन्ति, नो अपरिनिप्फन्ना; सङ्खताव नो असङ्खता; अपिच निप्फन्नापि होन्तियेव. सभावधम्मेसु हि निब्बानमेवेकं अपरिनिप्फन्नं अनिप्फन्नञ्च. निरोधसमापत्ति पन नामपञ्ञत्ति च कथन्ति? निरोधसमापत्ति लोकियलोकुत्तराति वा सङ्खतासङ्खताति वा परिनिप्फन्नापरिनिप्फन्नाति वा न वत्तब्बा. निप्फन्ना पन होति समापज्जन्तेन समापज्जितब्बतो. तथा नामपञ्ञत्ति. सापि हि लोकियादिभेदं न लभति; निप्फन्ना पन होति नो अनिप्फन्ना; नामग्गहणञ्हि गण्हन्तोव गण्हातीति.
कमादिविनिच्छयकथा
एवं पकिण्णकतो खन्धे विदित्वा पुन एतेसुयेव –
खन्धेसु ञाणभेदत्थं, कमतोथ विसेसतो;
अनूनाधिकतो चेव, उपमातो तथेव च.
दट्ठब्बतो द्विधा एवं, पस्सन्तस्सत्थसिद्धितो;
विनिच्छयनयो सम्मा, विञ्ञातब्बो विभाविना.
तत्थ ‘कमतो’ति इध उप्पत्तिक्कमो, पहानक्कमो, पटिपत्तिक्कमो, भूमिक्कमो, देसनाक्कमोति बहुविधो कमो.
तत्थ ‘‘पठमं कललं होति, कलला होति अब्बुद’’न्ति (सं. नि. १.२३५) एवमादि उप्पत्तिक्कमो. ‘‘दस्सनेन पहातब्बा धम्मा, भावनाय पहातब्बा धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका ८) एवमादि पहानक्कमो. ‘‘सीलविसुद्धि, चित्तविसुद्धी’’ति (म. नि. १.२५९; पटि. म. ३.४१) एवमादि पटिपत्तिक्कमो. ‘‘कामावचरा, रूपावचरा’’ति एवमादि भूमिक्कमो. ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना’’ति (दी. नि. ३.१४५) वा ‘‘दानकथं सीलकथ’’न्ति (म. नि. २.६९; दी. नि. १.२९८) वा एवमादि देसनाक्कमो. तेसु इध उप्पत्तिक्कमो ताव न युज्जति, कललादीनं विय खन्धानं पुब्बापरियववत्थानेन अनुप्पत्तितो; न पहानक्कमो कुसलाब्याकतानं अप्पहातब्बतो; न पटिपत्तिक्कमो अकुसलानं अप्पटिपज्जनीयतो; न भूमिक्कमो वेदनादीनं चतुभूमकपरियापन्नत्ता.
देसनाक्कमो पन युज्जति. अभेदेन हि यं पञ्चसु खन्धेसु अत्तग्गाहपतितं वेनेय्यजनं समूहघनविनिब्भोगदस्सनेन अत्तग्गाहतो मोचेतुकामो भगवा हितकामो तस्स जनस्स सुखग्गहणत्थं चक्खुआदीनम्पि विसयभूतं ओळारिकं पठमं रूपक्खन्धं देसेसि. ततो इट्ठानिट्ठरूपसंवेदितं वेदनं, यं वेदयति तं सञ्जानातीति एवं वेदनाविसयस्स आकारग्गाहिकं सञ्ञं, सञ्ञावसेन अभिसङ्खारके सङ्खारे, तेसं वेदनादीनं निस्सयं अधिपतिभूतञ्च विञ्ञाणन्ति एवं ताव ‘कमतो’ विनिच्छयनयो विञ्ञातब्बो.
‘विसेसतो’ति खन्धानञ्च उपादानक्खन्धानञ्च विसेसतो. को पन तेसं विसेसो? खन्धा ताव अविसेसतो वुत्ता, उपादानक्खन्धा सासवउपादानीयभावेन विसेसेत्वा. यथाह –
‘‘पञ्च, भिक्खवे, खन्धे देसेस्सामि पञ्चुपादानक्खन्धे च, तं सुणाथ. कतमे च, भिक्खवे, पञ्चक्खन्धा? यं किञ्चि, भिक्खवे, रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं…पे… सन्तिके वा – अयं वुच्चति, रूपक्खन्धो. या काचि वेदना…पे… या काचि सञ्ञा…पे… ये केचि सङ्खारा…पे… यं किञ्चि विञ्ञाणं …पे… सन्तिके वा – अयं वुच्चति, विञ्ञाणक्खन्धो. इमे वुच्चन्ति, भिक्खवे, पञ्चक्खन्धा. कतमे च, भिक्खवे, पञ्चुपादानक्खन्धा? यं किञ्चि, भिक्खवे, रूपं…पे… सन्तिके वा सासवं उपादानियं – अयं वुच्चति, रूपूपादानक्खन्धो. या काचि वेदना…पे… यं किञ्चि विञ्ञाणं…पे… सन्तिके वा सासवं उपादानियं – अयं वुच्चति, भिक्खवे, विञ्ञाणुपादानक्खन्धो. इमे वुच्चन्ति, भिक्खवे, पञ्चुपादानक्खन्धा’’ति (सं. नि. ३.४८).
एत्थ च यथा वेदनादयो अनासवापि सासवापि अत्थि, न एवं रूपं. यस्मा पनस्स रासट्ठेन खन्धभावो युज्जति तस्मा खन्धेसु वुत्तं. यस्मा रासट्ठेन च सासवट्ठेन च उपादानक्खन्धभावो युज्जति तस्मा उपादानक्खन्धेसु वुत्तं. वेदनादयो पन अनासवाव खन्धेसु वुत्ता, सासवा उपादानक्खन्धेसु. ‘उपादानक्खन्धा’ति एत्थ च उपादानगोचरा खन्धा उपादानक्खन्धाति एवमत्थो दट्ठब्बो. इध पन सब्बेपेते एकज्झं कत्वा खन्धाति अधिप्पेता.
‘अनूनाधिकतो’ति कस्मा पन भगवता पञ्चेव खन्धा वुत्ता अनूना अनधिकाति? सब्बसङ्खतसभागेकसङ्गहतो, अत्तत्तनियग्गाहवत्थुस्स एतप्परमतो, अञ्ञेसञ्च तदवरोधतो. अनेकप्पभेदेसु हि सङ्खतधम्मेसु सभागवसेन सङ्गय्हमानेसु रूपं रूपसभागसङ्गहवसेन एको खन्धो होति, वेदना वेदनासभागसङ्गहवसेन एको खन्धो होति. एस नयो सञ्ञादीसुपि. तस्मा सब्बसङ्खतसभागसङ्गहतो पञ्चेव वुत्ता. एतपरमञ्चेतं अत्तत्तनियग्गाहवत्थु यदिदं रूपादयो पञ्च. वुत्तञ्हेतं – ‘‘रूपे खो, भिक्खवे, सति रूपं उपादाय रूपं अभिनिविस्स एवं दिट्ठि उप्पज्जति – ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति (सं. नि. ३.२०७). वेदनाय… सञ्ञाय… सङ्खारेसु…. विञ्ञाणे सति विञ्ञाणं उपादाय विञ्ञाणं अभिनिविस्स एवं दिट्ठि उप्पज्जति – ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’’ति. तस्मा अत्तत्तनियग्गाहवत्थुस्स एतपरमतोपि पञ्चेव वुत्ता. येपि चञ्ञे सीलादयो पञ्च धम्मक्खन्धा वुत्ता, तेपि सङ्खारक्खन्धपरियापन्नत्ता एत्थेव अवरोधं गच्छन्ति. तस्मा अञ्ञेसं तदवरोधतोपि पञ्चेव वुत्ताति. एवं ‘अनूनाधिकतो’ विनिच्छयनयो विञ्ञातब्बो.
‘उपमातो’ति एत्थ हि गिलानसालूपमो रूपुपादानक्खन्धो गिलानूपमस्स विञ्ञाणुपादानक्खन्धस्स वत्थुद्वारारम्मणवसेन निवासनट्ठानतो, गेलञ्ञूपमो वेदनुपादानक्खन्धो आबाधकत्ता, गेलञ्ञसमुट्ठानूपमो सञ्ञुपादानक्खन्धो कामसञ्ञादिवसेन रागादिसम्पयुत्तवेदनासम्भवा, असप्पायसेवनूपमो सङ्खारुपादानक्खन्धो वेदनागेलञ्ञस्स निदानत्ता. ‘‘वेदनं वेदनत्ताय सङ्खतमभिसङ्खरोन्ती’’ति (सं. नि. ३.७९) हि वुत्तं. तथा ‘‘अकुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता विपाकं कायविञ्ञाणं उप्पन्नं होति दुक्खसहगत’’न्ति (ध. स. ५५६). गिलानूपमो विञ्ञाणुपादानक्खन्धो वेदनागेलञ्ञेन अपरिमुत्तत्ता. अपिच चारककारणअपराधकारणकारकअपराधिकूपमा एते भाजनभोजनब्यञ्जनपरिवेसकभुञ्जकूपमा चाति, एवं ‘उपमातो’ विनिच्छयनयो विञ्ञातब्बो.
‘दट्ठब्बतो द्विधा’ति सङ्खेपतो वित्थारतो चाति एवं द्विधा दट्ठब्बतो पेत्थ विनिच्छयनयो विञ्ञातब्बो. सङ्खेपतो हि पञ्चुपादानक्खन्धा आसिविसूपमे (सं. नि. ४.२३८) वुत्तनयेन उक्खित्तासिकपच्चत्थिकतो, भारसुत्तवसेन (सं. नि. ३.२२) भारतो, खज्जनीयपरियायवसेन (सं. नि. ३.७९) खादकतो, यमकसुत्तवसेन (सं. नि. ३.८५) अनिच्चदुक्खानत्तसङ्खतवधकतो दट्ठब्बा.
वित्थारतो पनेत्थ फेणपिण्डो विय रूपं दट्ठब्बं, उदकपुब्बुळो विय वेदना, मरीचिका विय सञ्ञा, कदलिक्खन्धो विय सङ्खारा, माया विय विञ्ञाणं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘फेणपिण्डूपमं रूपं, वेदना पुब्बुळूपमा;
मरीचिकूपमा सञ्ञा, सङ्खारा कदलूपमा;
मायूपमञ्च विञ्ञाणं, देसितादिच्चबन्धुना’’ति. (सं. नि. ३.९५);
तत्थ रूपादीनं फेणपिण्डादीहि एवं सदिसता वेदितब्बा – यथा हि फेणपिण्डो निस्सारोव एवं रूपम्पि निच्चसारधुवसारअत्तसारविरहेन निस्सारमेव. यथा च सो ‘इमिना पत्तं वा थालकं वा करिस्सामी’ति गहेतुं न सक्का, गहितोपि तमत्थं न साधेति भिज्जतेव; एवं रूपम्पि ‘निच्च’न्ति वा ‘धुव’न्ति वा ‘अह’न्ति वा ‘मम’न्ति वा गहेतुं न सक्का, गहितम्पि न तथा तिट्ठति, अनिच्चं दुक्खं अनत्ता असुभञ्ञेव होतीति. एवं ‘फेणपिण्डसदिसमेव’ होति.
यथा वा पन फेणपिण्डो छिद्दावछिद्दो अनेकसन्धिघटितो बहून्नं उदकसप्पादीनं पाणानं आवासो, एवं रूपम्पि छिद्दावछिद्दं अनेकसन्धिघटितं. कुलवसेन चेत्थ असीति किमिकुलानि वसन्ति. तदेव तेसं सूतिघरम्पि वच्चकुटिपि गिलानसालापि सुसानम्पि. न ते अञ्ञत्थ गन्त्वा गब्भवुट्ठानादीनि करोन्ति. एवम्पि फेणपिण्डसदिसं. यथा च फेणपिण्डो आदितोव बदरपक्कमत्तो हुत्वा अनुपुब्बेन पब्बतकूटमत्तोपि होति, एवं रूपम्पि आदितो कललमत्तं हुत्वा अनुपुब्बेन ब्याममत्तम्पि गोमहिंसहत्थिआदीनं वसेन पब्बतकूटमत्तम्पि होति, मच्छकच्छपादीनं वसेन अनेकयोजनसतप्पमाणम्पि. एवम्पि फेणपिण्डसदिसं. यथा च फेणपिण्डो उट्ठितमत्तोपि भिज्जति, थोकं गन्त्वापि, समुद्दं पत्वा पन अवस्समेव भिज्जति; एवमेव रूपम्पि कललभावेपि भिज्जति, अब्बुदादिभावे, अन्तरा पन अभेज्जमानम्पि वस्ससतायुकानं वस्ससतं पत्वा अवस्समेव भिज्जति, मरणमुखे चुण्णविचुण्णं होति. एवम्पि फेणपिण्डसदिसं.
यथा पन पुब्बुळो असारो, एवं वेदनापि. यथा च सो अबलो, अगय्हुपगो, न सक्का तं गहेत्वा फलकं वा आसनं वा कातुं, गहितग्गहितोपि भिज्जतेव; एवं वेदनापि अबला, अगय्हुपगा, न सक्का ‘निच्चा’ति वा ‘धुवा’ति वा गहेतुं, गहितापि न तथा तिट्ठति. एवं अगय्हुपगतायपि वेदना ‘पुब्बुळसदिसा’. यथा पन तस्मिं तस्मिं उदकबिन्दुम्हि पुब्बुळो उप्पज्जति चेव निरुज्झति च, न चिरट्ठितिको होति; एवं वेदनापि उप्पज्जति चेव निरुज्झति च, न चिरट्ठितिका होति, एकच्छरक्खणे कोटिसतसहस्ससङ्ख्या उप्पज्जित्वा निरुज्झति. यथा च पुब्बुळो उदकतलं, उदकबिन्दुं, उदकजल्लकं सङ्कड्ढित्वा पुटं कत्वा गहणवातञ्चाति चत्तारि कारणानि पटिच्च उप्पज्जति; एवं वेदनापि वत्थुं, आरम्मणं, किलेसजालं, फस्ससङ्घट्टनञ्चाति चत्तारि कारणानि पटिच्च उप्पज्जति. एवम्पि वेदना पुब्बुळसदिसा.
सञ्ञापि असारकट्ठेन ‘मरीचिसदिसा’. तथा अगय्हुपगट्ठेन; न हि सक्का तं गहेत्वा पिवितुं वा न्हायितुं वा भाजनं वा पूरेतुं. अपिच यथा मरीचि विप्फन्दति, सञ्जातूमिवेगो विय खायति; एवं नीलसञ्ञादिभेदा सञ्ञापि नीलादिअनुभवनत्थाय फन्दति विप्फन्दति. यथा च मरीचि महाजनं विप्पलम्भेति, ‘परिपुण्णवापी विय परिपुण्णनदी विय दिस्सती’ति वदापेति; एवं सञ्ञापि विप्पलम्भेति, ‘इदं नीलकं सुभं सुखं निच्च’न्ति वदापेति. पीतकादीसुपि एसेव नयो. एवं विप्पलम्भनेनापि मरीचिसदिसा.
सङ्खारापि असारकट्ठेन ‘कदलिक्खन्धसदिसा’. तथा अगय्हुपगट्ठेन. यथेव हि कदलिक्खन्धतो किञ्चि गहेत्वा न सक्का गोपानसीआदीनमत्थाय उपनेतुं, उपनीतम्पि न तथा होति; एवं सङ्खारापि न सक्का निच्चादिवसेन गहेतुं, गहितापि न तथा होन्ति. यथा च कदलिक्खन्धो बहुवट्टिसमोधानो होति, एवं सङ्खारक्खन्धोपि बहुधम्मसमोधानो. यथा च कदलिक्खन्धो नानालक्खणो, अञ्ञोयेव हि बाहिराय पत्तवट्टिया वण्णो, अञ्ञो ततो अब्भन्तरब्भन्तरानं; एवमेव सङ्खारक्खन्धोपि अञ्ञदेव फस्सस्स लक्खणं, अञ्ञं चेतनादीनं. समोधानेत्वा पन सङ्खारक्खन्धोत्वेव वुच्चतीति. एवम्पि सङ्खारक्खन्धो कदलिक्खन्धसदिसो.
विञ्ञाणम्पि असारकट्ठेन ‘मायासदिसं’. तथा अगय्हुपगट्ठेन. यथा च माया इत्तरा लहुपच्चुपट्ठाना, एवं विञ्ञाणं. तञ्हि ततोपि इत्तरतरञ्चेव लहुपच्चुपट्ठानतरञ्च. तेनेव हि चित्तेन पुरिसो आगतो विय, गतो विय, ठितो विय, निसिन्नो विय होति. अञ्ञदेव चागमनकाले चित्तं, अञ्ञं गमनकालादीसु. एवम्पि विञ्ञाणं मायासदिसं. माया च महाजनं वञ्चेति, यं किञ्चिदेव ‘इदं सुवण्णं रजतं मुत्ता’तिपि गहापेति. विञ्ञाणम्पि महाजनं वञ्चेति, तेनेव चित्तेन आगच्छन्तं विय, गच्छन्तं विय, ठितं विय, निसिन्नं विय कत्वा गाहापेति. अञ्ञदेव च आगमने चित्तं, अञ्ञं गमनादीसु. एवम्पि विञ्ञाणं मायासदिसं. विसेसतो च सुभारम्मणम्पि ओळारिकम्पि अज्झत्तिकरूपं असुभन्ति दट्ठब्बं. वेदना तीहि दुक्खताहि अविनिमुत्ततो दुक्खाति सञ्ञासङ्खारा अविधेय्यतो अनत्ताति विञ्ञाणं उदयब्बयधम्मतो अनिच्चन्ति दट्ठब्बं.
‘एवं पस्सन्तस्सत्थसिद्धितो’ति एवञ्च सङ्खेपवित्थारवसेन द्विधा पस्सतो या अत्थसिद्धि होति, ततोपि विनिच्छयनयो विञ्ञातब्बो, सेय्यथिदं – सङ्खेपतो ताव पञ्चुपादानक्खन्धेसु उक्खित्तासिकपच्चत्थिकादिभावेन पस्सन्तो खन्धेहि न विहञ्ञति. वित्थारतो पन रूपादीनि फेणपिण्डादिसदिसभावेन पस्सन्तो न असारेसु सारदस्सी होति. विसेसतो च अज्झत्तिकरूपं असुभतो पस्सन्तो कबळीकाराहारं परिजानाति, असुभे सुभन्ति विपल्लासं पजहति, कामोघं उत्तरति, कामयोगेन विसंयुज्जति, कामासवेन अनासवो होति, अभिज्झाकायगन्थं भिन्दति, कामुपादानं न उपादियति. वेदनं दुक्खतो पस्सन्तो फस्साहारं परिजानाति, दुक्खे सुखन्ति विपल्लासं पजहति, भवोघं उत्तरति, भवयोगेन विसंयुज्जति, भवासवेन अनासवो होति, ब्यापादकायगन्थं भिन्दति, सीलब्बतुपादानं न उपादियति. सञ्ञं सङ्खारे च अनत्ततो पस्सन्तो मनोसञ्चेतनाहारं परिजानाति, अनत्तनि अत्ताति विपल्लासं पजहति, दिट्ठोघं उत्तरति, दिट्ठियोगेन विसंयुज्जति, दिट्ठासवेन अनासवो होति, इदं सच्चाभिनिवेसकायगन्थं भिन्दति, अत्तवादुपादानं न उपादियति. विञ्ञाणं अनिच्चतो पस्सन्तो विञ्ञाणाहारं परिजानाति, अनिच्चे निच्चन्ति विपल्लासं पजहति, अविज्जोघं उत्तरति, अविज्जायोगेन विसंयुज्जति, अविज्जासवेन अनासवो होति, सीलब्बतपरामासकायगन्थं भिन्दति, दिट्ठुपादानं न उपादियति.
एवं महानिसंसं, वधकादिवसेन दस्सनं यस्मा;
तस्मा खन्धे धीरो, वधकादिवसेन पस्सेय्याति.
सुत्तन्तभाजनीयवण्णना.