५. पञ्चकनिद्देसवण्णना

१९१. पञ्चके – तत्राति तेसु ‘‘आरभति च विप्पटिसारी च होती’’तिआदिना नयेन हेट्ठा उद्दिट्ठपुग्गलेसु. य्वायन्ति यो अयं. आरभतीति एत्थ आरम्भसद्दो कम्मकिरियाहिंसनवीरियविकोपनापत्तिवीतिक्कमेसु वत्तति. तथा हेस ‘‘यंकिञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं आरम्भपच्चया’’ति (सु. नि. ७४८) कम्मे आगतो. ‘‘महायञ्ञा महारम्भा, न ते होन्ति महप्फला’’ति (अ. नि. ४.३९) किरियायं. ‘‘समणं गोतमं उद्दिस्स पाणं आरभन्ती’’ति (म. नि. २.५१-५२) हिंसने. ‘‘आरभथ, निक्खमथ, युञ्जथ बुद्धसासने’’ति (सं. नि. १.१८५) वीरिये. ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो होती’’ति (दी. नि. १.१०, १९४; म. नि. १.२९३) विकोपने. ‘‘आरभति च विप्पटिसारी च होती’’ति (अ. नि. ५.१४२) अयं पन आपत्तिवीतिक्कमे आगतो. तस्मा आपत्तिवीतिक्कमवसेन आरभति चेव तप्पच्चया विप्पटिसारी च होतीति अयमेत्थ अत्थो.

यथाभूतं नप्पजानातीति अनधिगतत्ता यथासभावतो न जानाति. यत्थस्साति यस्मिं अस्स, यं ठानं पत्वा एतस्स पुग्गलस्स उप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्तीति अत्थो. किं पन पत्वा ते निरुज्झन्तीति? अरहत्तमग्गं. फलप्पत्तस्स पन निरुद्धा नाम होन्ति. एवं सन्तेपि इध मग्गकिच्चवसेन फलमेव वुत्तन्ति वेदितब्बं. आरम्भजाति आपत्तिवीतिक्कमसम्भवा. विप्पटिसारजाति विप्पटिसारतो जाता. पवड्ढन्तीति पुनप्पुनं उप्पज्जनेन वड्ढन्ति. साधूति आयाचनसाधु. इदं वुत्तं होति – याव अपरद्धञ्च वत आयस्मता, एवं सन्तेपि मयं आयस्मन्तं याचाम – ‘‘देसेतब्बयुत्तकस्स देसनाय, वुट्ठातब्बयुत्तकस्स वुट्ठानेन, आविकातब्बयुत्तकस्स आविकिरियाय, आरम्भजे आसवे पहाय, सुद्धन्ते ठितभावपच्चवेक्खणेन विप्पटिसारजे आसवे पटिविनोदेत्वा नीहरित्वा विपस्सनाचित्तञ्चेव विपस्सनापञ्ञञ्च भावेतू’’ति. अमुना पञ्चमेन पुग्गलेनाति एतेन पञ्चमेन खीणासवपुग्गलेन. समसमो भविस्सतीति लोकुत्तरगुणेहि समभावेनेव समो भविस्सतीति एवं खीणासवेन ओवदितब्बोति अत्थो.

आरभति न विप्पटिसारी होतीति आपत्तिं आपज्जति. तं पन देसेतुं सभागपुग्गलं परियेसति. तस्मा न विप्पटिसारी होति. अङ्गुत्तरट्ठकथायं पन ‘‘वुट्ठितत्ता न विप्पटिसारी होती’’ति वुत्तं. न आरभति विप्पटिसारी होतीति आपत्तिं नापज्जति, विनयपञ्ञत्तियं पन अकोविदत्ता अनापत्तियं आपत्तिसञ्ञी हुत्वा विप्पटिसारी होति. अङ्गुत्तरट्ठकथायं पन ‘‘सकिं आपत्तिं आपज्जित्वा ततो वुट्ठाय पच्छा किञ्चापि नापज्जति, विप्पटिसारं पन विनोदेतुं न सक्कोती’’ति वुत्तं. न आरभति न विप्पटिसारी होतीति नेव आपत्तिं आपज्जति, न विप्पटिसारी होति. कतमो पनेस पुग्गलोति? ओस्सट्ठवीरियपुग्गलो. सो हि ‘‘किं मे इमस्मिं बुद्धकाले परिनिब्बानेन, अनागते मेत्तेय्यसम्मासम्बुद्धकाले परिनिब्बायिस्सामी’’ति विसुद्धसीलोपि पटिपत्तिं न पूरेति. सोपि ‘‘किमत्थं आयस्मा पमत्तो विहरति पुथुज्जनस्स नाम गति अनिबद्धा. आयस्मा हि मेत्तेय्यसम्मासम्बुद्धस्स सम्मुखभावं लभेय्यपि न लभेय्यापीति अरहत्तत्थाय विपस्सनं भावेही’’ति ओवदितब्बोव. सेसं सब्बत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

१९२. दत्वा अवजानातीतिआदीसु – एको भिक्खु महापुञ्ञो चतुपच्चयलाभी होति. सो चीवरादीनि लभित्वा अञ्ञं अप्पपुञ्ञं आपुच्छति. सोपि तस्मिं पुनप्पुनं आपुच्छन्तेपि गण्हातियेव. अथस्स इतरो थोकं कुपितो हुत्वा मङ्कुभावं उप्पादेतुकामो वदति – ‘‘अयं अत्तनो धम्मताय चीवरादीनि न लभति, अम्हे निस्साय लभती’’ति. एवं पुग्गलो दत्वा अवजानाति नाम. एको पन एकेन सद्धिं द्वे तीणि वस्सानि वसन्तो पुब्बे तं पुग्गलं गरुं कत्वा पच्छा गच्छन्ते गच्छन्ते काले चित्तीकारं न करोति, आसनापि न वुट्ठाति, उपट्ठानम्पि न गच्छति. एवं पुग्गलो संवासेन अवजानाति नाम.

आधेय्यमुखोति आदितो धेय्यमुखो. पठमवचनस्मिंयेव ठपितमुखोति अत्थो. अधिमुच्चिता होतीति सद्धाता होति. तत्रायं नयो – एको पुग्गलो सारुप्पंयेव भिक्खुं ‘असारुप्पो एसो’ति कथेति, तं सुत्वा एस निट्ठं गच्छति. पुन अञ्ञेन सभागेन भिक्खुना ‘सारुप्पो अय’न्ति वुत्तेपि तस्स वचनं न गण्हाति ‘‘असुकेन नाम ‘असारुप्पो अय’न्ति अम्हाकं कथित’’न्ति पुरिमभिक्खुनोव कथं गण्हाति. अपरोपिस्स दुस्सीलं ‘सीलवा’ति कथेति. तस्स वचनं सद्दहित्वा पुन अञ्ञेन ‘‘असारुप्पो एस भिक्खु, नायं तुम्हाकं सन्तिकं उपसङ्कमितुं युत्तो’’ति वुत्तोपि तस्स वचनं अग्गहेत्वा पुरिमस्सेव कथं गण्हाति. अपरो वण्णम्पि कथितं गण्हाति, अवण्णम्पि कथितं गण्हातियेव. अयम्पि आधेय्यमुखोयेव नाम. आधातब्बमुखो यं यं सुणाति, तत्थ तत्थ ठपितमुखोति अत्थो.

लोलोति सद्धादीनं इत्तरकालट्ठितिकत्ता अस्सद्धियादीहि लुलितभावेन लोलो. इत्तरसद्धोति परित्तसद्धो, अपरिपुण्णसद्धो. सेसेसुपि एसेव नयो. एत्थ पन पुनप्पुनं भजनवसेन सद्धाव भत्ति. पेमं सद्धापेमं गेहसितपेमम्पि वट्टति. पसादो सद्धापसादोव. एवं पुग्गलो लोलो होतीति एवं इत्तरसद्धादिताय पुग्गलो लोलो नाम होति. हलिद्दिरागो विय, थुसरासिम्हि कोट्टितखाणुको विय, अस्सपिट्ठियं ठपितकुम्भण्डं विय च अनिबद्धट्ठानो मुहुत्तेन पसीदति, मुहुत्तेन कुप्पति.

मन्दो मोमूहोति अञ्ञाणभावेन मन्दो अविसदताय मोमूहो. महामूळ्होति अत्थो.

१९३. योधाजीवूपमेसु – योधाजीवाति युद्धूपजीविनो. रजग्गन्ति हत्थिअस्सादीनं पादप्पहारभिन्नाय भूमिया उग्गतं रजक्खन्धं. न सन्थम्भतीति सन्थम्भित्वा ठातुं न सक्कोति. सहति रजग्गन्ति रजक्खन्धं दिस्वापि अधिवासेति. धजग्गन्ति हत्थिअस्सादिपिट्ठेसु वा रथेसु वा उस्सापितानं धजानं अग्गं. उस्सारणन्ति हत्थिअस्सरथादीनञ्चेव बलकायस्स च उच्चासद्दमहासद्दं. सम्पहारेति समागते अप्पमत्तकेपि पहारे. हञ्ञतीति विहञ्ञति, विघातं आपज्जति. ब्यापज्जतीति विपत्तिं आपज्जति, पकतिभावं जहति. सहति सम्पहारन्ति द्वे तयो पहारे पत्वापि सहति, अधिवासेति. तमेव सङ्गामसीसन्ति तमेव जयखन्धावारट्ठानं. अज्झावसतीति सत्ताहमत्तं अभिभवित्वा आवसति. किं कारणा? लद्धप्पहारानं पहारजग्गनत्थञ्चेव कतकम्मानं विसेसं ञत्वा ठानन्तरदानत्थञ्च इस्सरियसुखानुभवनत्थञ्च.

१९४. इदानि यस्मा सत्थु योधाजीवेहि किच्चं नत्थि, इमस्मिं पन सासने तथारूपे पञ्च पुग्गले दस्सेतुं इदं ओपम्मं आभतं, तस्मा ते पुग्गले दस्सेन्तो एवमेवन्तिआदिमाह.

तत्थ संसीदतीति मिच्छावितक्कस्मिं विसीदति, अनुपविसति. न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुन्ति ब्रह्मचरियवासं अनुपच्छिज्जमानं गोपेतुं न सक्कोति. सिक्खादुब्बल्यं आविकत्वाति सिक्खाय दुब्बलभावं पकासेत्वा. किमस्स रजग्गस्मिन्ति किं तस्स पुग्गलस्स रजग्गं नामाति वदति. अभिरूपाति अभिरूपवती. दस्सनीयाति दस्सनयोग्गा. पासादिकाति दस्सनेनेव चित्तप्पसादावहा. परमायाति उत्तमाय. वण्णपोक्खरतायाति सरीरवण्णेन चेव अङ्गसण्ठानेन च.

१९६. ऊहसतीति अवहसति. उल्लपतीति कथेति. उज्जग्घतीति पाणिं पहरित्वा महाहसितं हसति. उप्पण्डेतीति उप्पण्डनकथं कथेति.

१९७. अभिनिसीदतीति अभिभवित्वा सन्तिके वा एकासने वा निसीदति. दुतियपदेपि एसेव नयो. अज्झोत्थरतीति अवत्थरति.

१९८. विनिवेठेत्वा विनिमोचेत्वाति गहितट्ठानतो तस्स हत्थं विनिवेठेत्वा चेव, मोचेत्वा च. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.

१९९. पिण्डपातिकेसु – मन्दत्ता मोमूहत्ताति नेव समादानं जानाति, न आनिसंसं; अत्तनो पन मन्दत्ता मोमूहत्ता अञ्ञाणेनेव पिण्डपातिको होति. पापिच्छो इच्छापकतोति पिण्डपातिकस्स मे सतो ‘‘अयं पिण्डपातिको’’ति चतुपच्चयसक्कारं करिस्सन्ति. लज्जी, अप्पिच्छोतिआदीहि च गुणेहि सम्भावेस्सन्तीति. एवं पापिकाय इच्छाय ठत्वा ताय पापिच्छाय अभिभूतो हुत्वा पिण्डपातिको होति. उम्मादवसेन पिण्डाय चरन्तो पन उम्मादा चित्तविक्खेपा पिण्डपातिको नाम होति. वण्णितन्ति इदं पिण्डपातिकङ्गं नाम बुद्धेहि च बुद्धसावकेहि च वण्णितं पसत्थन्ति पिण्डपातिको होति. अप्पिच्छतंयेव निस्सायातिआदीसु – ‘‘इति अप्पिच्छो भविस्सामि, इदं मे पिण्डपातिकङ्गं अप्पिच्छताय संवत्तिस्सति; ‘इति सन्तुट्ठो भविस्सामि इदं मे पिण्डपातिकङ्गं सन्तुट्ठिया संवत्तिस्सति’; ‘इति किलेसे संलिखिस्सामि’, इदं मे पिण्डपातिकङ्गं किलेससल्लेखनत्थाय संवत्तिस्सती’’ति पिण्डपातिको होति. इदमत्थितन्ति इमाय कल्याणाय पटिपत्तिया अत्थिकभावं, इमिना वा पिण्डपातमत्तेन अत्थिकभावं. यं यं लद्धं तेन तेनेव यापनभावं निस्सायाति अत्थो. अग्गोति जेट्ठको. सेसानि तस्सेव वेवचनानि.

गवा खीरन्ति गावितो खीरं नाम होति, न विना गाविया. खीरम्हा दधीतिआदीसुपि एसेव नयो. एवमेवन्ति यथा एतेसु पञ्चसु गोरसेसु सप्पिमण्डो अग्गो; एवमेवं इमेसु पञ्चसु पिण्डपातिकेसु य्वायं अप्पिच्छतादीनि निस्साय पिण्डपातिको होति. अयं अग्गो च सेट्ठो च पामोक्खो च उत्तमो च पवरो च. इमेसु पन पञ्चसु पिण्डपातिकेसु द्वेव जना पिण्डपातिका, तयो न पिण्डपातिका. नाममत्तेन पन पिण्डपातिकाति वेदितब्बा. खलुपच्छाभत्तिकादीसुपि एसेव नयोति.

पञ्चकनिद्देसवण्णना.