१४. चुद्दसमनयो विप्पयुत्तेनसङ्गहितासङ्गहितपदवण्णना

४५६. इदानि विप्पयुत्तेनसङ्गहितासङ्गहितपदं भाजेतुं रूपक्खन्धेनातिआदि आरद्धं. तत्थ येसं पदानं विप्पयोगो न रुहति, तानि इमस्मिं वारे न गहितानि. कानि पन तानीति? धम्मायतनादीनि. धम्मायतनस्स हि खन्धादीसु एकेनापि विप्पयोगो न रुहति. धम्मधातुआदीसुपि एसेव नयो. तेसं इदमुद्दानं –

‘‘धम्मायतनं धम्मधातु, जीवितिन्द्रियमेव च;

नामरूपपदञ्चेव, सळायतनमेव च.

‘‘जातिआदित्तयं एकं, पदं वीसतिमे तिके;

तिकावसानिकं एकं, सत्त चूळन्तरे पदा.

‘‘दसेव गोच्छके होन्ति, महन्तरम्हि चुद्दस;

छ पदानि ततो उद्धं सब्बानिपि समासतो;

पदानि च न लब्भन्ति, चत्तालीसञ्च सत्त चा’’ति.

परियोसाने च – धम्मायतनं धम्मधातूति गाथापि इममेवत्थं दीपेतुं वुत्ता. इमानि पन ठपेत्वा सेसानि सब्बानिपि लब्भन्ति. तेसु खन्धादिविभागो वुत्तनयानुसारेनेव वेदितब्बोति.

विप्पयुत्तेनसङ्गहितासङ्गहितपदवण्णना.

निगमनकथा

एत्तावता च –

धातुप्पभेदकुसलो, यं धातुकथं तथागतो आह;

तस्सा नयमुखभेद-प्पकासनं निट्ठितं होति.

इमिना नयमुखभेद-प्पकासनेन हि विभाविना सक्का;

ञातुं सब्बेपि नया, सङ्खेपकथाव इति वुत्ता.

एकेकस्स पन सचे, पदस्स वित्थारमेव भासेय्यं;

वचनञ्च अतिविय बहुं, भवेय्य अत्थो च अविसेसो.

इति ऊनभाणवारद्वयाय, यं तन्तिया मया एतं;

कुरुना पत्तं पुञ्ञं, सुखाय तं होतु लोकस्साति.

धातुकथा-अट्ठकथा निट्ठिता.

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

अभिधम्मपिटके