उद्देसवण्णना
इदानि रूपकण्डं भाजेत्वा दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं. तत्थ किञ्चापि हेट्ठा चित्तुप्पादकण्डे विपाकाब्याकतञ्चेव किरियाब्याकतञ्च निस्सेसं कत्वा भाजितं, रूपाब्याकतनिब्बानाब्याकतानि पन अकथितानि, तानि कथेतुं चतुब्बिधम्पि अब्याकतं समोधानेत्वा दस्सेन्तो कुसलाकुसलानं धम्मानं विपाकातिआदिमाह. तत्थ कुसलाकुसलानन्ति चतुभूमककुसलानञ्चेव अकुसलानञ्च. एवं ताव विपाकाब्याकतं कुसलविपाकाकुसलविपाकवसेन द्वीहि पदेहि परियादियित्वा दस्सितं. यस्मा पन तं सब्बम्पि कामावचरं वा होति, रूपावचरादीसु वा अञ्ञतरं, तस्मा ‘कामावचरा’तिआदिना नयेन तदेव विपाकाब्याकतं भूमन्तरवसेन परियादियित्वा दस्सितं. यस्मा पन तं वेदनाक्खन्धोपि होति…पे… विञ्ञाणक्खन्धोपि, तस्मा पुन सम्पयुत्तचतुक्खन्धवसेन परियादियित्वा दस्सितं.
एवं विपाकाब्याकतं कुसलाकुसलवसेन भूमन्तरवसेन सम्पयुत्तक्खन्धवसेनाति तीहि नयेहि परियादाय दस्सेत्वा, पुन किरियाब्याकतं दस्सेन्तो ये च धम्मा किरियातिआदिमाह. तत्थ ‘कामावचरा रूपावचरा अरूपावचरा वेदनाक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो’ति वत्तब्बं भवेय्य. हेट्ठा पन गहितमेवाति नयं दस्सेत्वा निस्सज्जितं. इदानि अविभत्तं दस्सेन्तो सब्बञ्च रूपं असङ्खता च धातूति आह. तत्थ ‘सब्बञ्च रूप’न्ति पदेन पञ्चवीसति रूपानि छन्नवुतिरूपकोट्ठासा निप्पदेसतो गहिताति वेदितब्बा. ‘असङ्खता च धातू’ति पदेन निब्बानं निप्पदेसतो गहितन्ति. एत्तावता ‘अब्याकता धम्मा’ति पदं निट्ठितं होति.
५८४. तत्थ कतमं सब्बं रूपन्ति इदं कस्मा गहितं? हेट्ठा रूपाब्याकतं सङ्खेपेन कथितं. इदानि तं एककदुकतिकचतुक्क…पे… एकादसकवसेन वित्थारतो भाजेत्वा दस्सेतुं इदं गहितं. तस्सत्थो – यं वुत्तं ‘सब्बञ्च रूपं, असङ्खता च धातू’ति, तस्मिं पदद्वये ‘कतमं सब्बं रूपं नाम’? इदानि तं दस्सेन्तो चत्तारो च महाभूतातिआदिमाह. तत्थ चत्तारोति गणनपरिच्छेदो. तेन तेसं ऊनाधिकभावं निवारेति. ‘च’-सद्दो सम्पिण्डनत्थो. तेन न केवलं ‘चत्तारो महाभूताव’ रूपं, अञ्ञम्पि अत्थीति ‘उपादारूपं’ सम्पिण्डेति.
महाभूताति एत्थ महन्तपातुभावादीहि कारणेहि महाभूतता वेदितब्बा. एतानि हि महन्तपातुभावतो, महाभूतसामञ्ञतो, महापरिहारतो, महाविकारतो, महन्तभूतत्ता चाति इमेहि कारणेहि महाभूतानीति वुच्चन्ति. तत्थ ‘महन्तपातुभावतो’ति, एतानि हि अनुपादिन्नकसन्तानेपि उपादिन्नकसन्तानेपि महन्तानि पातुभूतानि. तेसं अनुपादिन्नकसन्ताने एवं महन्तपातुभावता वेदितब्बा – एकञ्हि चक्कवाळं आयामतो च वित्थारतो च योजनानं द्वादस सतसहस्सानि तीणि सहस्सानि चत्तारि सतानि पञ्ञासञ्च योजनानि. परिक्खेपतो –
सब्बं सतसहस्सानि, छत्तिंस परिमण्डलं;
दस चेव सहस्सानि, अड्ढुड्ढानि सतानि च. (पारा. अट्ठ. १.१; विसुद्धि. १.१३७);
तत्थ –
दुवे सतसहस्सानि, चत्तारि नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, सङ्खातायं वसुन्धरा. (पारा. अट्ठ. १.१; विसुद्धि. १.१३७);
तस्सायेव सन्धारकं –
चत्तारि सतसहस्सानि, अट्ठेव नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, जलं वाते पतिट्ठितं.
तस्सापि सन्धारको –
नवसतसहस्सानि, मालुतो नभमुग्गतो;
सट्ठि चेव सहस्सानि, एसा लोकस्स सण्ठिति.
एवं सण्ठिते चेत्थ योजनानं –
चतुरासीतिसहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे;
अच्चुग्गतो तावदेव, सिनेरु पब्बतुत्तमो.
ततो उपड्ढुपड्ढेन, पमाणेन यथाक्कमं;
अज्झोगाळ्हुग्गता दिब्बा, नानारतनचित्तिता.
युगन्धरो ईसधरो, करवीको सुदस्सनो;
नेमिन्धरो विनतको, अस्सकण्णो गिरि ब्रहा.
एते सत्त महासेला, सिनेरुस्स समन्ततो;
महाराजानमावासा देवयक्खनिसेविता.
योजनानं सतानुच्चो, हिमवा पञ्च पब्बतो;
योजनानं सहस्सानि, तीणि आयतवित्थतो;
चतुरासीतिसहस्सेहि, कूटेहि पटिमण्डितो.
तिपञ्चयोजनक्खन्धपरिक्खेपा नगव्हया;
पञ्ञासयोजनक्खन्धसाखायामा समन्ततो.
सतयोजनवित्थिण्णा, तावदेव च उग्गता;
जम्बू यस्सानुभावेन, जम्बुदीपो पकासितो. (पारा. अट्ठ. १.१; विसुद्धि. १.१३७);
यञ्चेतं जम्बुया पमाणं तदेव असुरानं चित्तपाटलिया, गरुळानं सिम्बलिरुक्खस्स, अपरगोयाने कदम्बरुक्खस्स, उत्तरकुरुम्हि कप्परुक्खस्स, पुब्बविदेहे सिरीसस्स, तावतिंसेसु पारिच्छत्तकस्साति. तेनाहु पोराणा –
पाटली सिम्बली जम्बू, देवानं पारिच्छत्तको;
कदम्बो कप्परुक्खो च, सिरीसेन भवति सत्तमन्ति.
द्वेअसीतिसहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे;
अच्चुग्गतो तावदेव, चक्कवाळसिलुच्चयो;
परिक्खिपित्वा तं सब्बं, लोकधातुमयं ठितोति.
उपादिन्नकसन्तानेपि मच्छकच्छपदेवदानवादिसरीरवसेन महन्तानेव पातुभूतानि. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘सन्ति, भिक्खवे, महासमुद्दे योजनसतिकापि अत्तभावाति’’आदि.
‘महाभूतसामञ्ञतो’ति एतानि हि यथा मायाकारो अमणिंयेव उदकं मणिं कत्वा दस्सेति, असुवण्णंयेव लेड्डुं सुवण्णं कत्वा दस्सेति, यथा च सयं नेव यक्खो न पक्खी समानो यक्खभावम्पि पक्खिभावम्पि दस्सेति, एवमेव सयं अनीलानेव हुत्वा नीलं उपादारूपं दस्सेन्ति, अपीतानि… अलोहितानि… अनोदातानेव हुत्वा ओदातं उपादारूपं दस्सेन्तीति मायाकारमहाभूतसामञ्ञतो महाभूतानि. यथा च यक्खादीनि महाभूतानि यं गण्हन्ति नेव तेसं तस्स अन्तो न बहिठानं उपलब्भति, न च तं निस्साय न तिट्ठन्ति, एवमेव एतानिपि नेव अञ्ञमञ्ञस्स अन्तो न बहि ठितानि हुत्वा उपलब्भन्ति, न च अञ्ञमञ्ञं निस्साय न तिट्ठन्तीति. अचिन्तेय्यट्ठानताय यक्खादिमहाभूतसामञ्ञतोपि महाभूतानि.
यथा च यक्खिनीसङ्खातानि महाभूतानि मनापेहि वण्णसण्ठानविक्खेपेहि अत्तनो भयानकभावं पटिच्छादेत्वा सत्ते वञ्चेन्ति, एवमेव एतानिपि इत्थिपुरिससरीरादीसु मनापेन छविवण्णेन, मनापेन अङ्गपच्चङ्गसण्ठानेन, मनापेन च हत्थपादङ्गुलिभमुकविक्खेपेन अत्तनो कक्खळतादिभेदं सरसलक्खणं पटिच्छादेत्वा बालजनं वञ्चेन्ति, अत्तनो सभावं दट्ठुं न देन्ति. इति वञ्चकट्ठेन यक्खिनीमहाभूतसामञ्ञतोपि महाभूतानि.
‘महापरिहारतो’ति महन्तेहि पच्चयेहि परिहरितब्बतो. एतानि हि दिवसे दिवसे उपनेतब्बत्ता महन्तेहि घासच्छादनादीहि भूतानि पवत्तानीति महाभूतानि. महापरिहारानि वा भूतानीति महाभूतानि.
‘महाविकारतो’ति भूतानं महाविकारतो. एतानि हि उपादिण्णानिपि अनुपादिण्णानिपि महाविकारानि होन्ति. तत्थ अनुपादिण्णानं कप्पवुट्ठाने विकारमहत्तं पाकटं होति, उपादिण्णानं धातुक्खोभकाले. तथा हि –
भूमितो वुट्ठिता याव, ब्रह्मलोका विधावति;
अच्चि अच्चिमतो लोके, दय्हमानम्हि तेजसा.
कोटिसतसहस्सेकं, चक्कवाळं विलीयति;
कुपितेन यदा लोको, सलिलेन विनस्सति.
कोटिसतसहस्सेकं, चक्कवाळं विकीरति;
वायोधातुप्पकोपेन, यदा लोको विनस्सति.
पत्थद्धो भवति कायो, दट्ठो कट्ठमुखेन वा;
पथवीधातुप्पकोपेन, होति कट्ठमुखेव सो.
पूतियो भवति कायो, दट्ठो पूतिमुखेन वा;
आपोधातुप्पकोपेन, होति पूतिमुखेव सो.
सन्तत्तो भवति कायो, दट्ठो अग्गिमुखेन वा;
तेजोधातुप्पकोपेन, होति अग्गिमुखेव सो.
सञ्छिन्नो भवति कायो, दट्ठो सत्थमुखेन वा;
वायोधातुप्पकोपेन, होति सत्थमुखेव सो. (सं. नि. अट्ठ. ३.४.२३८);
इति महाविकारानि भूतानीति महाभूतानि.
‘महन्तभूतत्ता चा’ति एतानि हि महन्तानि महता वायामेन परिग्गहेतब्बत्ता, भूतानि विज्जमानत्ताति, महन्तभूतत्ता च महाभूतानि. एवं महन्तपातुभावादीहि कारणेहि महाभूतानि.
चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादाय रूपन्ति उपयोगत्थे सामिवचनं. चत्तारि महाभूतानि उपादाय, निस्साय, अमुञ्चित्वा पवत्तरूपन्ति अत्थो. इदं वुच्चति सब्बं रूपन्ति इदं चत्तारि महाभूतानि, पदपटिपाटिया निद्दिट्ठानि तेवीसति उपादारूपानीति, सत्तवीसतिप्पभेदं सब्बं रूपं नाम.
एकविधरूपसङ्गहो
इदानि तं वित्थारतो दस्सेतुं एकविधादीहि एकादसहि सङ्गहेहि मातिकं ठपेन्तो सब्बं रूपं न हेतूतिआदिमाह.
तत्थ ‘सब्बं रूप’न्ति इदं पदं ‘सब्बं रूपं न हेतु’ ‘सब्बं रूपं अहेतुक’न्ति एवं सब्बपदेहि सद्धिं योजेतब्बं. सब्बानेव चेतानि ‘न हेतू’तिआदीनि तेचत्तालीसपदानि उद्दिट्ठानि. तेसु पटिपाटिया चत्तालीसपदानि मातिकतो गहेत्वा ठपितानि, अवसाने तीणि मातिकामुत्तकानीति. एवं ताव पठमे सङ्गहे पाळिववत्थानमेव वेदितब्बं. तथा दुतियसङ्गहादीसु.
दुविधरूपसङ्गहो
तत्रायं नयो – दुतियसङ्गहे ताव सतं चत्तारो च दुका. तत्थ अत्थि रूपं उपादा, अत्थि रूपं नोउपादातिआदयो आदिम्हि चुद्दस दुका अञ्ञमञ्ञसम्बन्धाभावतो पकिण्णकदुका नाम. ततो अत्थि रूपं चक्खुसम्फस्सस्स वत्थूतिआदयो पञ्चवीसति दुका वत्थुअवत्थुउपपरिक्खणवसेन पवत्तत्ता वत्थुदुका नाम. ततो अत्थि रूपं चक्खुसम्फस्सस्स आरम्मणन्तिआदयो पञ्चवीसति आरम्मणानारम्मणउपपरिक्खणवसेन पवत्तत्ता आरम्मणदुका नाम. ततो अत्थि रूपं चक्खायतनन्ति आदयो दस आयतनानायतनउपपरिक्खणवसेन पवत्तत्ता आयतनदुका नाम. ततो अत्थि रूपं चक्खुधातूतिआदयो दस धातुअधातुउपपरिक्खणवसेन पवत्तत्ता धातुदुका नाम. ततो अत्थि रूपं चक्खुन्द्रियन्तिआदयो अट्ठ इन्द्रियानिन्द्रियउपपरिक्खणवसेन पवत्तत्ता इन्द्रियदुका नाम. ततो अत्थि रूपं कायविञ्ञत्तीतिआदयो द्वादस सुखुमासुखुमरूपउपपरिक्खणवसेन पवत्तत्ता सुखुमरूपदुका नामाति. इदं दुतियसङ्गहे पाळिववत्थानं.
तिविधरूपसङ्गहो
५८५. ततियसङ्गहे सतं तीणि च तिकानि. तत्थ दुतियसङ्गहे वुत्तेसु चुद्दससु पकिण्णकदुकेसु एकं अज्झत्तिकदुकं सेसेहि तेरसहि योजेत्वा यं तं रूपं अज्झत्तिकं तं उपादा; यं तं रूपं बाहिरं तं अत्थि उपादा, अत्थि नोउपादातिआदिना नयेन ठपिता तेरस पकिण्णकतिका नाम. ततो तमेव दुकं सेसदुकेहि सद्धिं योजेत्वा यं तं रूपं बाहिरं तं चक्खुसम्फस्सस्स न वत्थु, यं तं रूपं अज्झत्तिकं तं अत्थि चक्खुसम्फस्सस्स वत्थु, अत्थि चक्खुसम्फस्सस्स न वत्थूतिआदिना नयेन सेसतिका ठपिता. तेसं नामञ्च गणना च तेसंयेव वत्थुदुकादीनं वसेन वेदितब्बाति. इदं ततियसङ्गहे पाळिववत्थानं.
चतुब्बिधादिरूपसङ्गहा
५८६. चतुत्थसङ्गहे द्वावीसति चतुक्का. तत्थ सब्बपच्छिमो अत्थि रूपं उपादा अत्थि रूपं नोउपादाति एवं इध वुत्तं मातिकं अनामसित्वा ठपितो. इतरे पन आमसित्वा ठपिता. कथं? ये ताव इध दुविधसङ्गहे पकिण्णकेसु आदितो तयो दुका, तेसु एकेकं गहेत्वा यं तं रूपं उपादा तं अत्थि उपादिण्णं, अत्थि अनुपादिण्णन्तिआदिना नयेन पञ्चहि पञ्चहि दुकेहि सद्धिं योजेत्वा दुकत्तयमूलका आदिम्हि पञ्चदस चतुक्का ठपिता.
इदानि यो यं चतुक्को सनिदस्सनदुको सो यस्मा यं तं रूपं सनिदस्सनं तं अत्थि सप्पटिघं, अत्थि अप्पटिघन्तिआदिना नयेन परेहि वा, अत्थि उपादा अत्थि नोउपादातिआदिना नयेन पुरिमेहि वा, दुकेहि सद्धिं अत्थाभावतो कमाभावतो विसेसाभावतो च योगं न गच्छति. सनिदस्सनञ्हि ‘अप्पटिघं’ नाम, ‘नो उपादा’ वा नत्थीति अत्थाभावतो योगं न गच्छति. ‘उपादिण्णं पन अनुपादिण्णञ्च अत्थि तं कमाभावा योगं न गच्छति. सब्बदुका हि पच्छिमपच्छिमेहेव सद्धिं योजिता. अयमेत्थ कमो. पुरिमेहि पन सद्धिं कमाभावोति. ‘सति अत्थे कमाभावो अकारणं. तस्मा उपादिण्णपदादीहि सद्धिं योजेतब्बो’ति चे – न, विसेसाभावा; उपादिण्णपदादीनि हि इमिना सद्धिं योजितानि. तत्थ ‘उपादिण्णं वा सनिदस्सनं, सनिदस्सनं वा उपादिण्ण’न्ति वुत्ते विसेसो नत्थीति विसेसाभावापि योगं न गच्छति. तस्मा तं चतुत्थदुकं अनामसित्वा, ततो परेहि अत्थि रूपं सप्पटिघन्तिआदीहि तीहि दुकेहि सद्धिं ‘यं तं रूपं सप्पटिघं तं अत्थि इन्द्रियं, अत्थि न इन्द्रियं, यं तं रूपं अप्पटिघं तं अत्थि इन्द्रियं, अत्थि न इन्द्रिय’न्तिआदिना नयेन युज्जमाने द्वे द्वे दुके योजेत्वा छ चतुक्का ठपिता.
यथा चायं चतुत्थदुको योगं न गच्छति, तथा तेन सद्धिं आदिदुकोपि. कस्मा? अनुपादारूपस्स एकन्तेन अनिदस्सनत्ता. सो हि यं तं रूपं नोउपादा तं अत्थि सनिदस्सनं, अत्थि अनिदस्सनन्ति – एवं चतुत्थेन दुकेन सद्धिं योजियमानो योगं न गच्छति. तस्मा तं अतिक्कमित्वा पञ्चमेन सह योजितो. एवं यो येन सद्धिं योगं गच्छति, यो च न गच्छति सो वेदितब्बोति. इदं चतुत्थसङ्गहे पाळिववत्थानं. इतो परे पन पञ्चविधसङ्गहादयो सत्त सङ्गहा असम्मिस्सा एव. एवं सकलायपि मातिकाय पाळिववत्थानं वेदितब्बं.