६. विमोक्खसुत्तवण्णना

६६. विमोक्खाति केनट्ठेन विमोक्खा? अधिमुच्चनट्ठेन. को पनायं अधिमुच्चनट्ठो नाम? पच्चनीकधम्मेहि च सुट्ठु मुच्चनट्ठो, आरम्मणे च अभिरतिवसेन सुट्ठु मुच्चनट्ठो, पितुअङ्के विस्सट्ठङ्गपच्चङ्गस्स दारकस्स सयनं विय अनिग्गहितभावेन निरासङ्कताय आरम्मणे पवत्तीति वुत्तं होति. अयं पनत्थो पच्छिमे विमोक्खे नत्थि, पुरिमेसु विमोक्खेसु अत्थि.

रूपी रूपानि पस्सतीति एत्थ अज्झत्तं केसादीसु नीलकसिणादिवसेन उप्पादितं रूपज्झानं रूपं, तदस्सत्थीति रूपी. बहिद्धापि नीलकसिणादीनि रूपानि झानचक्खुना पस्सति. इमिना अज्झत्तबहिद्धवत्थुकेसु कसिणेसु उप्पादितज्झानस्स पुग्गलस्स चत्तारि रूपावचरज्झानानि दस्सितानि. अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अज्झत्तं न रूपसञ्ञी, अत्तनो केसादीसु अनुप्पादितरूपावचरज्झानोति अत्थो. इमिना बहिद्धा परिकम्मं कत्वा बहिद्धाव उप्पादितज्झानस्स रूपावचरज्झानानि दस्सितानि.

सुभन्तेव अधिमुत्तो होतीति इमिना सुविसुद्धेसु नीलादीसु वण्णकसिणेसु झानानि दस्सितानि. तत्थ किञ्चापि अन्तोअप्पनाय ‘‘सुभ’’न्ति आभोगो नत्थि, यो पन सुविसुद्धं सुभं कसिणं आरम्मणं कत्वा विहरति, सो यस्मा ‘‘सुभन्ति अधिमुत्तो होती’’ति वत्तब्बतं आपज्जति, तस्मा एवं देसना कता. पटिसम्भिदामग्गे पन –

‘‘कथं सुभन्तेव अधिमुत्तो होतीति विमोक्खो? इध भिक्खु मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं …पे… विहरति. मेत्ताय भावितत्ता सत्ता अप्पटिकूला होन्ति. करुणासहगतेन…पे… मुदितासहगतेन …पे… उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं…पे… विहरति. उपेक्खाय भावितत्ता सत्ता अप्पटिकूला होन्ति. एवं सुभन्तेव अधिमुत्तो होतीति विमोक्खो’’ति (पटि. म. १.२१२) वुत्तं.

सब्बसो रूपसञ्ञानन्तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२७६-२७७) वुत्तमेव. अयं अट्ठमो विमोक्खोति अयं चतुन्नं खन्धानं सब्बसो विस्सट्ठत्ता विमुत्तत्ता अट्ठमो उत्तमो विमोक्खो नाम.