१-२. सत्तविञ्ञाणट्ठितिसुत्तादिवण्णना
४४-४५. पञ्चमस्स पठमे विञ्ञाणट्ठितियोति पटिसन्धिविञ्ञाणस्स ठानानि. सेय्यथापीति निदस्सनत्थे निपातो, यथा मनुस्साति अत्थो. अपरिमाणेसु हि चक्कवाळेसु अपरिमाणानं मनुस्सानं वण्णसण्ठानादिवसेन द्वेपि एकसदिसा नत्थि. येपि हि कत्थचि यमकभातरो वण्णेन वा सण्ठानेन वा सदिसा होन्ति, तेसम्पि आलोकितविलोकितकथितहसितगमनट्ठानादीहि विसेसो होतियेव. तस्मा नानत्तकायाति वुत्ता. पटिसन्धिसञ्ञा पन नेसं तिहेतुकापि द्विहेतुकापि अहेतुकापि होति. तस्मा नानत्तसञ्ञिनोति वुत्ता. एकच्चे च देवाति छ कामावचरदेवा. तेसु हि केसञ्चि कायो नीलो होति, केसञ्चि पीतकादिवण्णो. सञ्ञा पन तेसं द्विहेतुकापि तिहेतुकापि होति, अहेतुका नत्थि. एकच्चे च विनिपातिकाति चतुअपायविनिमुत्ता उत्तरमाता यक्खिनी, पियङ्करमाता, फुस्समित्ता, धम्मगुत्ताति एवमादिका अञ्ञे च वेमानिका पेता. एतेसञ्हि पीतओदातकाळमङ्गुरच्छविसामवण्णादिवसेन चेव किस थूलरस्सदीघवसेन च कायो नाना होति, मनुस्सानं विय द्विहेतुकतिहेतुकअहेतुकवसेन सञ्ञापि. ते पन देवा विय न महेसक्खा, कपणमनुस्सा विय अप्पेसक्खा दुल्लभघासच्छादना दुक्खपीळिता विहरन्ति. एकच्चे काळपक्खे दुक्खिता जुण्हपक्खे सुखिता होन्ति. तस्मा सुखसमुस्सयतो विनिपतितत्ता विनिपातिकाति वुत्ता. ये पनेत्थ तिहेतुका, तेसं धम्माभिसमयोपि होति पियङ्करमातादीनं विय.
ब्रह्मकायिकाति ब्रह्मपारिसज्जब्रह्मपुरोहितमहाब्रह्मानो. पठमाभिनिब्बत्ताति ते सब्बेपि पठमज्झानेन अभिनिब्बत्ता. ब्रह्मपारिसज्जा पन परित्तेन अभिनिब्बत्ता, तेसं कप्पस्स ततियो भागो आयुप्पमाणं. ब्रह्मपुरोहिता मज्झिमेन, तेसं उपड्ढकप्पो आयुप्पमाणं, कायो च तेसं विप्फारिकतरो होति. महाब्रह्मानो पणीतेन, तेसं कप्पो आयुप्पमाणं, कायो च पन तेसं अतिविप्फारिकोव होति. इति ते कायस्स नानत्ता पठमज्झानवसेन सञ्ञाय एकत्ता नानत्तकाया एकत्तसञ्ञिनोति वेदितब्बा.
यथा च ते, एवं चतूसु अपायेसु सत्ता. निरयेसु हि केसञ्चि गावुतं, केसञ्चि अड्ढयोजनं, केसञ्चि योजनं अत्तभावो होति, देवदत्तस्स पन योजनसतिको जातो. तिरच्छानेसुपि केचि खुद्दका, केचि महन्ता. पेत्तिविसयेसुपि केचि सट्ठिहत्था, केचि असीतिहत्था होन्ति, केचि सुवण्णा, केचि दुब्बण्णा. तथा कालकञ्चिका असुरा. अपिचेत्थ दीघपिट्ठिकपेता नाम सट्ठियोजनिकापि होन्ति. सञ्ञा पन सब्बेसम्पि अकुसलविपाकाहेतुकाव होति. इति आपायिकापि नानत्तकाया एकत्तसञ्ञिनोत्वेव सङ्ख्यं गच्छन्ति.
आभस्सराति दण्डउक्काय अच्चि विय एतेसं सरीरतो आभा छिज्जित्वा छिज्जित्वा पतन्ती विय सरति विस्सरतीति आभस्सरा. तेसु पञ्चकनये दुतियततियज्झानद्वयं परित्तं भावेत्वा उपपन्ना परित्ताभा नाम होन्ति, तेसं द्वे कप्पा आयुप्पमाणं. मज्झिमं भावेत्वा उपपन्ना अप्पमाणाभा नाम होन्ति, तेसं चत्तारो कप्पा आयुप्पमाणं. पणीतं भावेत्वा उपपन्ना आभस्सरा नाम होन्ति, तेसं अट्ठ कप्पा आयुप्पमाणं. इध पन उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन सब्बेव ते गहिता. सब्बेसञ्हि तेसं कायो एकविप्फारोव होति, सञ्ञा पन अवितक्कविचारमत्ता वा अवितक्कअविचारा वाति नाना.
सुभकिण्हाति सुभेन वोकिण्णा विकिण्णा, सुभेन सरीरप्पभावण्णेन एकग्घनाति अत्थो. एतेसञ्हि न आभस्सरानं विय छिज्जित्वा छिज्जित्वा पभा गच्छति. पञ्चकनये पन परित्तमज्झिमपणीतस्स चतुत्थज्झानस्स वसेन सोळसबात्तिंसचतुस्सट्ठिकप्पायुका परित्तअप्पमाणसुभकिण्हा नाम हुत्वा निब्बत्तन्ति. इति सब्बेपि ते एकत्तकाया चेव चतुत्थज्झानसञ्ञाय एकत्तसञ्ञिनो चाति वेदितब्बा. वेहप्फलापि चतुत्थविञ्ञाणट्ठितिमेव भजन्ति. असञ्ञसत्ता विञ्ञाणाभावा एत्थ सङ्गहं न गच्छन्ति, सत्तावासेसु गच्छन्ति.
सुद्धावासा विवट्टपक्खे ठिता न सब्बकालिका, कप्पसतसहस्सम्पि असङ्खेय्यम्पि बुद्धसुञ्ञे लोके न उप्पज्जन्ति. सोळसकप्पसहस्सअब्भन्तरे बुद्धेसु उप्पन्नेसुयेव उप्पज्जन्ति. धम्मचक्कप्पवत्तिस्स भगवतो खन्धावारट्ठानसदिसा होन्ति. तस्मा नेव विञ्ञाणट्ठितिं न सत्तावासं भजन्ति. महासीवत्थेरो पन ‘‘न खो पन सो, सारिपुत्त, आवासो सुलभरूपो, यो मया अनावुत्थपुब्बो इमिना दीघेन अद्धुना अञ्ञत्र सुद्धावासेहि देवेही’’ति (म. नि. १.१६०) इमिना सुत्तेन सुद्धावासापि चतुत्थविञ्ञाणट्ठितिं चतुत्थसत्तावासञ्च भजन्तीति वदति, तं अप्पतिबाहियत्ता सुत्तस्स अनुञ्ञातं.
नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं यथेव सञ्ञाय, एवं विञ्ञाणस्सापि सुखुमत्ता नेव विञ्ञाणं नाविञ्ञाणं. तस्मा विञ्ञाणट्ठितीसु न वुत्तं. दुतिये समाधिपरिक्खाराति मग्गसमाधिस्स सम्भारा.