४. आसवसुत्तवण्णना
५८. चतुत्थे संवरा पहातब्बाति संवरेन पहातब्बा. सेसेसुपि एसेव नयो. इधाति इमस्मिं सासने. पटिसङ्खाति पटिसञ्जानित्वा, पच्चवेक्खित्वाति अत्थो. योनिसोति उपायेन पथेन. एत्थ च असंवरे आदीनवपटिसङ्खा योनिसो पटिसङ्खाति वेदितब्बा. सा चायं ‘‘वरं, भिक्खवे, तत्ताय अयोसलाकाय आदित्ताय सम्पज्जलिताय सजोतिभूताय चक्खुन्द्रियं सम्पलिमट्ठं, न त्वेव चक्खुविञ्ञेय्येसु रूपेसु अनुब्यञ्जनसो निमित्तग्गाहो’’तिआदिना आदित्तपरियायेन (सं. नि. ४.२३५) वेदितब्बा. चक्खुन्द्रियसंवरसंवुतो विहरतीति एत्थ चक्खुमेव इन्द्रियं चक्खुन्द्रियं, संवरणतो संवरो, पिदहनतो थकनतोति वुत्तं होति. सतिया एतं अधिवचनं. चक्खुन्द्रिये संवरो चक्खुन्द्रियसंवरो. जवने उप्पज्जमानोपि हेस तस्मिं द्वारे किलेसानं उप्पत्तिवारणतो चक्खुन्द्रियसंवरोति वुच्चति. संवुतोति तेन संवरेन उपेतो. तथा हि ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’ति इमस्स विभङ्गे ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति…पे… समन्नागतो’’ति वुत्तं. अथ वा संवरीति संवुतो, थकेसि पिदहीति वुत्तं होति. चक्खुन्द्रियसंवरसंवुतोति चक्खुन्द्रियसंवरसङ्खातं सतिकवाटं चक्खुद्वारे घरद्वारे कवाटं विय संवरि थकेसि पिदहीति वुत्तं होति. अयमेवेत्थ अत्थो सुन्दरतरो. तथा हि ‘‘चक्खुन्द्रियसंवरं असंवुतस्स विहरतो, संवुतस्स विहरतो’’ति एतेसु पदेसु अयमेवत्थो दिस्सतीति.
यं हिस्सातिआदिम्हि यं चक्खुन्द्रियसंवरं अस्स भिक्खुनो असंवुतस्स अथकेत्वा अपिदहित्वा विहरन्तस्साति अत्थो. येकारस्स वा एस यन्ति आदेसो, ये अस्साति अत्थो. आसवा विघातपरिळाहाति चत्तारो आसवा च अञ्ञे च विघातकरा किलेसपरिळाहा विपाकपरिळाहा वा. चक्खुद्वारस्मिञ्हि इट्ठारम्मणं आपाथगतं कामस्सादवसेन अस्सादयतो अभिनन्दतो कामासवो उप्पज्जति, ‘‘ईदिसं अञ्ञस्मिम्पि सुगतिभवे लभिस्सामी’’ति भवपत्थनाय अस्सादयतो भवासवो उप्पज्जति, सत्तोति वा सत्तस्साति वा गण्हतो दिट्ठासवो उप्पज्जति, सब्बेहेव सहजातं अञ्ञाणं अविज्जासवोति चत्तारो आसवा उप्पज्जन्ति. एतेहि सम्पयुत्ता अपरे किलेसा विघातपरिळाहा आयतिं वा तेसं विपाका तेहिपि असंवुतस्सेव विहरतो उप्पज्जेय्युन्ति वुच्चन्ति. एवंस तेति एवं अस्स ते, एतेनुपायेन न होन्ति, नो अञ्ञथाति वुत्तं होति. पटिसङ्खा योनिसो सोतिन्द्रियसंवरसंवुतोतिआदीसुपि एसेव नयो. इमे वुच्चन्ति आसवा संवरा पहातब्बाति इमेसु छसु द्वारेसु चत्तारो चत्तारो कत्वा चतुवीसति आसवा संवरेन पहातब्बाति वुच्चन्ति.
पटिसङ्खा योनिसो चीवरन्तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१८) सीलकथाय वुत्तमेव. यं हिस्साति यञ्हि चीवरं पिण्डपातादीसु वा अञ्ञतरं अस्स. अप्पटिसेवतोति एवं योनिसो अप्पटिसेवन्तस्स. इमस्मिं वारे अलद्धं चीवरादिं पत्थयतो लद्धं वा अस्सादयतो कामासवस्स उप्पत्ति वेदितब्बा, ईदिसं अञ्ञस्मिम्पि सुगतिभवे लभिस्सामीति भवपत्थनाय अस्सादयतो भवासवस्स, अहं लभामि न लभामीति वा मय्हं वा इदन्ति अत्तसञ्ञं अधिट्ठहतो दिट्ठासवस्स, सब्बेहेव पन सहजातो अविज्जासवोति एवं चतुन्नं आसवानं उप्पत्ति विघातपरिळाहाव नववेदनुप्पादनतोपि वेदितब्बा. इमे वुच्चन्ति, भिक्खवे, आसवा पटिसेवना पहातब्बाति इमे एकमेकस्मिं पच्चये चत्तारो चत्तारो कत्वा सोळस आसवा इमिना ञाणसंवरसङ्खातेन पच्चवेक्खणपटिसेवनेन पहातब्बाति वुच्चन्ति.
पटिसङ्खा योनिसो खमो होति सीतस्साति उपायेन पथेन पच्चवेक्खित्वा खन्ता होति सीतस्स, सीतं खमति सहति, न अवीरपुरिसो विय अप्पमत्तकेनपि सीतेन चलति कम्पति कम्मट्ठानं विजहति. उण्हादीसुपि एसेव नयो. एत्थ च वचनमेव वचनपथोति वेदितब्बो. दुक्खानन्तिआदीसु दुक्खमनट्ठेन दुक्खा, बहलट्ठेन तिब्बा, फरुसट्ठेन खरा, तिखिणट्ठेन कटुका, अस्सादविरहतो असाता, मनं अवड्ढनतो अमनापा, पाणहरणसमत्थताय पाणहराति वेदितब्बा. यं हिस्साति सीतादीसु यंकिञ्चि एकधम्मम्पि अस्स. अनधिवासतोति अनधिवासेन्तस्स अक्खमन्तस्स. आसवुप्पत्ति पनेत्थ एवं वेदितब्बा – सीतेन फुट्ठस्स उण्हं पत्थयतो कामासवो उप्पज्जति, एवं सब्बत्थ. ‘‘नत्थि सुगतिभवे सीतं वा उण्हं वा’’ति भवं पत्थेन्तस्स भवासवो, मय्हं सीतं उण्हन्ति गाहो दिट्ठासवो, सब्बेहेव सम्पयुत्तो अविज्जासवोति. इमे वुच्चन्तीति इमे सीतादीसु एकमेकस्स वसेन चत्तारो चत्तारो कत्वा अनेके आसवा इमाय खन्तिसंवरसङ्खाताय अधिवासनाय पहातब्बाति वुच्चन्तीति अत्थो.
पटिसङ्खा योनिसो चण्डं हत्थिं परिवज्जेतीति अहं समणोति न चण्डस्स हत्थिस्स आसन्ने ठातब्बं. ततोनिदानञ्हि मरणम्पि मरणमत्तम्पि दुक्खं भवेय्याति एवं उपायेन पथेन पच्चवेक्खित्वा चण्डं हत्थिं परिवज्जेति पटिक्कमति. एस नयो सब्बत्थ. चण्डन्ति दुट्ठं वाळं. खाणुन्ति खदिरखाणुकादिं. कण्टकट्ठानन्ति यत्थ कण्टका विज्झन्ति, तं ओकासं. सोब्भन्ति सब्बतो छिन्नतटं. पपातन्ति एकतो छिन्नतटं. चन्दनिकन्ति उच्छिट्ठोदकगब्भमलादीनं छड्डनट्ठानं. ओळिगल्लन्ति तेसंयेव कद्दमादीनं सन्दनोकासं. तं जण्णुमत्तम्पि असुचिभरितं होति. द्वेपि चेतानि ठानानि अमनुस्सुस्सदट्ठानानि होन्ति, तस्मा वज्जेतब्बानि. अनासनेति एत्थ अयुत्तं आसनं अनासनं, तं अत्थतो अनियतवत्थुभूतं रहोपटिच्छन्नासनन्ति वेदितब्बं. अगोचरेति एत्थपि अयुत्तो गोचरो अगोचरो. सो वेसियादिभेदतो पञ्चविधो. पापके मित्तेति लामके दुस्सीले मित्तपतिरूपके अमित्ते. पापकेसूति लामकेसु. ओकप्पेय्युन्ति सद्दहेय्युं अधिमुच्चेय्युं ‘‘अद्धा अयमायस्मा अकासि वा करिस्सति वा’’ति. यं हिस्साति हत्थिआदीसु यंकिञ्चि एकम्पि अस्स. आसवुप्पत्ति पनेत्थ एवं वेदितब्बा – हत्थिआदिनिदानेन दुक्खेन फुट्ठस्स सुखं पत्थयतो कामासवो उप्पज्जति, ‘‘नत्थि सुगतिभवे ईदिसं दुक्ख’’न्ति भवं पत्थेन्तस्स भवासवो, मं हत्थी मद्दति मं अस्सोति गाहो दिट्ठासवो, सब्बेहेव सम्पयुत्तो अविज्जासवोति. इमे वुच्चन्तीति इमे हत्थिआदीसु एकेकस्स वसेन चत्तारो चत्तारो कत्वा अनेके आसवा इमिना सीलसंवरसङ्खातेन परिवज्जनेन पहातब्बाति वुच्चन्ति.
पटिसङ्खा योनिसो उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेतीति ‘‘इतिपायं वितक्को अकुसलो, इतिपि सावज्जो, इतिपि दुक्खविपाको, सो च खो अत्तब्याबाधाय संवत्तती’’तिआदिना (म. नि. १.२०७-२०८) नयेन योनिसो कामवितक्के आदीनवं पच्चवेक्खित्वा तस्मिं तस्मिं आरम्मणे उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेति, चित्तं आरोपेत्वा न वासेति, अब्भन्तरे वा न वासेतीति अत्थो. अनधिवासेन्तो किं करोतीति? पजहति. किं कचवरं विय पिटकेनाति? न हि, अपि च खो नं विनोदेति तुदति विज्झति नीहरति. किं बलिबद्दं विय पतोदेनाति? न हि, अथ खो नं ब्यन्तीकरोति विगतन्तं करोति, यथास्स अन्तोपि नावसिस्सति अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि, तथा नं करोति. कथं पन नं तथा करोतीति? अनभावं गमेति अनु अनु अभावं गमेति, विक्खम्भनप्पहानेन यथा सुविक्खम्भितो होति, तथा करोति. सेसवितक्कद्वयेपि एसेव नयो. उप्पन्नुप्पन्नेति उप्पन्ने उप्पन्ने, उप्पन्नमत्तेयेवाति वुत्तं होति. सकिं वा उप्पन्ने विनोदेत्वा दुतिये वारे अज्झुपेक्खिता न होति, सतक्खत्तुम्पि उप्पन्ने उप्पन्ने विनोदेतियेव. पापके अकुसले धम्मेति तेयेव कामवितक्कादयो, सब्बेपि वा नव महावितक्के. तत्थ तयो वुत्ता, अवसेसा ‘‘ञातिवितक्को, जनपदवितक्को, अमरावितक्को, परानुद्दयतापटिसंयुत्तो वितक्को, लाभसक्कारसिलोकप्पटिसंयुत्तो वितक्को, अनवञ्ञत्तिप्पटिसंयुत्तो वितक्को’’ति (महानि. २०७) इमे छ. यं हिस्साति एतेसु वितक्केसु यंकिञ्चि अस्स. कामवितक्को पनेत्थ कामासवो एव, तब्बिसेसो भवासवो, तंसम्पयुत्तो दिट्ठासवो, सब्बवितक्केसु अविज्जा अविज्जासवोति एवं आसवुप्पत्ति वेदितब्बा. इमे वुच्चन्तीति इमे कामवितक्कादिवसेन वुत्तप्पकारा आसवा इमिना तस्मिं तस्मिं वितक्के आदीनवपच्चवेक्खणसहितेन वीरियसंवरसङ्खातेन विनोदनेन पहातब्बाति वुच्चन्ति.
पटिसङ्खा योनिसो सतिसम्बोज्झङ्गं भावेतीति अभावनाय आदीनवं भावनाय च आनिसंसं उपायेन पथेन पच्चवेक्खित्वा सतिसम्बोज्झङ्गं भावेति. एसेव नयो सब्बत्थ. बोज्झङ्गानं भावना हेट्ठा वित्थारिताव. यं हिस्साति एतेसु बोज्झङ्गेसु यंकिञ्चि अस्स. आसवुप्पत्तियं पनेत्थ इमेसं अरियमग्गसम्पयुत्तानं बोज्झङ्गानं अभावितत्ता ये उप्पज्जेय्युं कामासवादयो आसवा, भावयतो एवंस ते न होन्तीति अयं नयो वेदितब्बो. इमे वुच्चन्तीति इमे कामासवादयो आसवा इमाय लोकुत्तराय बोज्झङ्गभावनाय पहातब्बाति वुच्चन्ति. इमेहि छहाकारेहि पहीनासवं भिक्खुं थोमेन्तो यतो खो, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ यतोति सामिवचने तो-कारो, यस्साति वुत्तं होति. पोराणा पन यम्हि कालेति वण्णयन्ति. ये आसवा संवरा पहातब्बा, ते संवरा पहीना होन्तीति ये आसवा संवरेन पहातब्बा, ते संवरेनेव पहीना होन्ति, न अप्पहीनेसुयेव पहीनसञ्ञी होतीति.