१. सोणसुत्तवण्णना
५५. छट्ठस्स पठमे सोणोति सुखुमालसोणत्थेरो. सीतवनेति एवंनामके सुसाने. तस्मिं किर पटिपाटिया पञ्च चङ्कमनपण्णसालासतानि मापितानि, तेसु थेरो अत्तनो सप्पायचङ्कमनं गहेत्वा समणधम्मं करोति. तस्स आरद्धवीरियस्स हुत्वा चङ्कमतो पादतलानि भिज्जिंसु, जाणूहि चङ्कमतो जाणुकानिपि हत्थतलानिपि भिज्जिंसु, छिद्दानि अहेसुं. एवं आरद्धवीरियो विहरन्तो ओभासनिमित्तमत्तकम्पि दस्सेतुं नासक्खि. तस्स वीरियेन किलमितकायस्स कोटियं पासाणफलके निसिन्नस्स यो वितक्को उदपादि, तं दस्सेतुं अथ खो आयस्मतोतिआदि वुत्तं. तत्थ आरद्धवीरियाति परिपुण्णपग्गहितवीरिया. न अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चतीति सचे हि अहं उग्घटितञ्ञू वा अस्सं विपञ्चितञ्ञू वा नेय्यो वा, नून मे चित्तं विमुच्चेय्य. अद्धा पनस्मि पदपरमो, येन मे चित्तं न विमुच्चतीति सन्निट्ठानं कत्वा संविज्जन्ति खो पनातिआदीनि चिन्तेसि. तत्थ भोगाति उपयोगत्थे पच्चत्तं.
पातुरहोसीति थेरस्स चित्ताचारं ञत्वा ‘‘अयं सोणो अज्ज सीतवने पधानभूमियं निसिन्नो इमं वितक्कं वितक्केति, गन्त्वास्स वितक्कं सहोत्थं गण्हित्वा वीणोपमं कम्मट्ठानं कथेस्सामी’’ति पमुखे पाकटो अहोसि. पञ्ञत्ते आसनेति पधानिकभिक्खू अत्तनो वसनट्ठाने ओवदितुं आगतस्स बुद्धस्स भगवतो निसीदनत्थं यथालाभेन आसनं पञ्ञापेत्वाव पधानं करोन्ति, अञ्ञं अलभमाना पुराणपण्णानिपि सन्थरित्वा उपरि सङ्घाटिं पञ्ञपेन्ति. थेरोपि आसनं पञ्ञापेत्वा पधानं अकासि. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘पञ्ञत्ते आसने’’ति.
तं किं मञ्ञसीति सत्था ‘‘इमस्स भिक्खुनो अवसेसकम्मट्ठानेहि अत्थो नत्थि, अयं गन्धब्बसिप्पे छेको चिण्णवसी, अत्तनो विसये कथियमानं खिप्पमेव सल्लक्खेस्सती’’ति वीणोपमं कथेतुं ‘‘तं किं मञ्ञसी’’तिआदिमाह. वीणाय तन्तिस्सरे कुसलता नाम वीणाय वादनकुसलता, सो च तत्थ कुसलो. मातापितरो हिस्स ‘‘अम्हाकं पुत्तो अञ्ञं सिप्पं सिक्खन्तो कायेन किलमिस्सति, इदं पन सयने निसिन्नेनेव सक्का उग्गण्हितु’’न्ति गन्धब्बसिप्पमेव उग्गण्हापेसुं. तस्स –
‘‘सत्त सरा तयो गामा, मुच्छना एकवीसति;
ठाना एकूनपञ्ञास, इच्चेते सरमण्डला’’ति. –
आदिकं गन्धब्बसिप्पं सब्बमेव पगुणं अहोसि. अच्चायताति अतिआयता खरमुच्छना. सरवतीति सरसम्पन्ना. कम्मञ्ञाति कम्मक्खमा कम्मयोग्गा. अतिसिथिलाति मन्दमुच्छना. समे गुणे पतिट्ठिताति मज्झिमे सरे ठपेत्वा मुच्छिता.
अच्चारद्धन्ति अतिगाळ्हं. उद्धच्चाय संवत्ततीति उद्धतभावाय संवत्तति. अतिलीनन्ति अतिसिथिलं. कोसज्जायाति कुसीतभावत्थाय. वीरियसमथं अधिट्ठहाति वीरियसम्पयुत्तं समथं अधिट्ठह, वीरियं समथेन योजेहीति अत्थो. इन्द्रियानञ्च समतं पटिविज्झाति सद्धादीनं इन्द्रियानं समतं समभावं अधिट्ठाहि. तत्थ सद्धं पञ्ञाय, पञ्ञञ्च सद्धाय, वीरियं समाधिना, समाधिञ्च वीरियेन योजयता इन्द्रियानं समता अधिट्ठिता नाम होति. सति पन सब्बत्थिका, सा सदा बलवतीयेव वट्टति. तञ्च पन तेसं योजनाविधानं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.६०-६२) पकासितमेव. तत्थ च निमित्तं गण्हाहीति तस्मिञ्च समभावे सति येन आदासे मुखबिम्बेनेव निमित्तेन उप्पज्जितब्बं, तं समथनिमित्तं विपस्सनानिमित्तं मग्गनिमित्तं फलनिमित्तञ्च गण्हाहि निब्बत्तेहीति एवमस्स सत्था अरहत्ते पक्खिपित्वा कम्मट्ठानं कथेसि.
तत्थ च निमित्तं अग्गहेसीति समथनिमित्तञ्च विपस्सनानिमित्तञ्च अग्गहेसि. छ ठानानीति छ कारणानि. अधिमुत्तो होतीति पटिविज्झित्वा पच्चक्खं कत्वा ठितो होति. नेक्खम्माधिमुत्तोतिआदि सब्बं अरहत्तवसेनेव वुत्तं. अरहत्तञ्हि सब्बकिलेसेहि निक्खन्तत्ता नेक्खम्मं, तेहेव पविवित्तत्ता पविवेको, ब्यापज्झाभावतो अब्यापज्झं, तण्हाक्खयन्ते उप्पन्नत्ता तण्हाक्खयो, उपादानक्खयन्ते उप्पन्नत्ता उपादानक्खयो, सम्मोहाभावतो असम्मोहोति वुच्चति.
केवलं सद्धामत्तकन्ति पटिवेधरहितं केवलं पटिवेधपञ्ञाय असम्मिस्सकं सद्धामत्तकं. पटिचयन्ति पुनप्पुनं करणेन वड्ढिं. वीतरागत्ताति मग्गपटिवेधेन रागस्स विगतत्तायेव नेक्खम्मसङ्खातं अरहत्तं पटिविज्झित्वा सच्छिकत्वा ठितो होति, फलसमापत्तिविहारेन विहरति, तन्निन्नमानसोयेव च होतीति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
लाभसक्कारसिलोकन्ति चतुपच्चयलाभञ्च तेसञ्ञेव सुकतभावञ्च वण्णभणनञ्च. निकामयमानोति इच्छमानो पत्थयमानो. पविवेकाधिमुत्तोति पविवेके अधिमुत्तो अरहन्ति एवं अरहत्तं ब्याकरोतीति अत्थो.
सीलब्बतपरामासन्ति सीलञ्च वतञ्च परामसित्वा गहितं गहणमत्तं. सारतो पच्चागच्छन्तोति सारभावेन जानन्तो. अब्यापज्झाधिमुत्तोति अब्यापज्झं अरहत्तं ब्याकरोति. इमिनाव नयेन सब्बट्ठानेसु अत्थो दट्ठब्बो. अपिचेत्थ ‘‘नेक्खम्माधिमुत्तोति इमस्मिंयेव अरहत्तं कथितं, सेसेसु पञ्चसु निब्बान’’न्ति एके वदन्ति. अपरे ‘‘असम्मोहाधिमुत्तोति एत्थेव निब्बानं कथितं, सेसेसु अरहत्त’’न्ति वदन्ति. अयं पनेत्थ सारो – सब्बेस्वेव तेसु अरहत्तम्पि निब्बानम्पि कथितमेवाति.
भुसाति बलवन्तो दिब्बरूपसदिसा. नेवस्स चित्तं परियादियन्तीति एतस्स खीणासवस्स चित्तं गहेत्वा ठातुं न सक्कोन्ति. किलेसा हि उप्पज्जमाना चित्तं गण्हन्ति नाम. अमिस्सीकतन्ति किलेसा हि आरम्मणेन सद्धिं चित्तं मिस्सं करोन्ति, तेसं अभावा अमिस्सीकतं. ठितन्ति पतिट्ठितं. आनेञ्जप्पत्तन्ति अचलप्पत्तं. वयञ्चस्सानुपस्सतीति तस्स चेस चित्तस्स उप्पादम्पि वयम्पि पस्सति. भुसा वातवुट्ठीति बलवा वातक्खन्धो. नेव सम्पकम्पेय्याति एकभागेन चालेतुं न सक्कुणेय्य. न सम्पकम्पेय्याति थूणं विय सब्बभागतो कम्पेतुं न सक्कुणेय्य. न सम्पवेधेय्याति वेधेत्वा पवेधेत्वा पातेतुं न सक्कुणेय्य.
नेक्खम्मं अधिमुत्तस्साति अरहत्तं पटिविज्झित्वा ठितस्स खीणासवस्स. सेसपदेसुपि अरहत्तमेव कथितं. उपादानक्खयस्स चाति उपयोगत्थे सामिवचनं. असम्मोहञ्च चेतसोति चित्तस्स च असम्मोहं अधिमुत्तस्स. दिस्वा आयतनुप्पादन्ति आयतनानं उप्पादञ्च वयञ्च दिस्वा. सम्मा चित्तं विमुच्चतीति सम्मा हेतुना नयेन इमाय विपस्सनापटिपत्तिया फलसमापत्तिवसेन चित्तं विमुच्चति, निब्बानारम्मणे अधिमुच्चति. अथ वा इमिना खीणासवस्स पटिपदा कथिता. तस्स हि आयतनुप्पादं दिस्वा इमाय विपस्सनाय अधिगतस्स अरियमग्गस्सानुभावेन सब्बकिलेसेहि सम्मा चित्तं विमुच्चति. एवं तस्स सम्मा विमुत्तस्स…पे… न विज्जति. तत्थ सन्तचित्तस्साति निब्बुतचित्तस्स. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.