१. पठमपण्णासकं
१. आहुनेय्यवग्गो
१. पठमआहुनेय्यसुत्तवण्णना
१. छक्कनिपातस्स पठमे इध, भिक्खवे, भिक्खूति, भिक्खवे, इमस्मिं सासने भिक्खु. नेव सुमनो होति न दुम्मनोति इट्ठारम्मणे रागसहगतेन सोमनस्सेन सुमनो वा अनिट्ठारम्मणे दोससहगतेन दोमनस्सेन दुम्मनो वा न होति. उपेक्खको विहरति सतो सम्पजानोति मज्झत्तारम्मणे असमपेक्खनेन अञ्ञाणुपेक्खाय उपेक्खकभावं अनापज्जित्वा सतो सम्पजानो हुत्वा आरम्मणे मज्झत्तो विहरति. इमस्मिं सुत्ते खीणासवस्स सततविहारो कथितो.
२. दुतियआहुनेय्यसुत्तवण्णना
२-४. दुतिये अनेकविहितं इद्धिविधन्तिआदीनि विसुद्धिमग्गे वुत्तानेव. आसवानं खया अनासवन्ति आसवानं खयेन अनासवं, न चक्खुविञ्ञाणादीनं विय अभावेनाति. इमस्मिं सुत्ते खीणासवस्स अभिञ्ञा पटिपाटिया कथिता. ततियचतुत्थेसु खीणासवो कथितो.
५-७. आजानीयसुत्तत्तयवण्णना
५-७. पञ्चमे अङ्गेहीति गुणङ्गेहि. खमोति अधिवासको. रूपानन्ति रूपारम्मणानं. वण्णसम्पन्नोति सरीरवण्णेन सम्पन्नो. छट्ठे बलसम्पन्नोति कायबलेन सम्पन्नो. सत्तमे जवसम्पन्नोति पदजवेन सम्पन्नो.
८-९. अनुत्तरियसुत्तादिवण्णना
८-९. अट्ठमे अनुत्तरियानीति अञ्ञेन उत्तरितरेन रहितानि निरुत्तरानि. दस्सनानुत्तरियन्ति रूपदस्सनेसु अनुत्तरं. एस नयो सब्बपदेसु. हत्थिरतनादीनञ्हि दस्सनं न दस्सनानुत्तरियं, निविट्ठसद्धस्स पन निविट्ठपेमवसेन दसबलस्स वा भिक्खुसङ्घस्स वा कसिणअसुभनिमित्तादीनं वा अञ्ञतरस्स दस्सनं दस्सनानुत्तरियं नाम. खत्तियादीनं गुणकथासवनं न सवनानुत्तरियं, निविट्ठसद्धस्स पन निविट्ठपेमवसेन तिण्णं वा रतनानं गुणकथासवनं तेपिटकबुद्धवचनसवनं वा सवनानुत्तरियं नाम. मणिरतनादीनं लाभो न लाभानुत्तरियं, सत्तविधअरियधनलाभो पन लाभानुत्तरियं नाम. हत्थिसिप्पादिसिक्खनं न सिक्खानुत्तरियं, सिक्खात्तयस्स पूरणं पन सिक्खानुत्तरियं नाम. खत्तियादीनं पारिचरिया न पारिचरियानुत्तरियं, तिण्णं पन रतनानं पारिचरिया पारिचरियानुत्तरियं नाम. खत्तियादीनं गुणानुस्सरणं न अनुस्सतानुत्तरियं, तिण्णं पन रतनानं गुणानुस्सरणं अनुस्सतानुत्तरियं नाम. इति इमानि छ अनुत्तरियानि लोकियलोकुत्तरानि कथितानि. नवमे बुद्धानुस्सतीति बुद्धगुणारम्मणा सति. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
१०. महानामसुत्तवण्णना
१०. दसमे महानामोति दसबलस्स चूळपितु पुत्तो एको सक्यराजा. येन भगवा तेनुपसङ्कमीति भुत्तपातरासो हुत्वा दासपरिजनपरिवुतो गन्धमालादीनि गाहापेत्वा यत्थ सत्था, तत्थ अगमासि. अरियफलं अस्स आगतन्ति आगतफलो. सिक्खात्तयसासनं एतेन विञ्ञातन्ति विञ्ञातसासनो. इति अयं राजा ‘‘सोतापन्नस्स निस्सयविहारं पुच्छामी’’ति पुच्छन्तो एवमाह.
नेवस्स रागपरियुट्ठितन्ति न उप्पज्जमानेन रागेन उट्ठहित्वा गहितं. उजुगतन्ति बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठाने उजुकमेव गतं. तथागतं आरब्भाति तथागतगुणे आरब्भ. अत्थवेदन्ति अट्ठकथं निस्साय उप्पन्नं पीतिपामोज्जं. धम्मवेदन्ति पाळिं निस्साय उप्पन्नं पीतिपामोज्जं. धम्मूपसञ्हितन्ति पाळिञ्च अट्ठकथञ्च निस्साय उप्पन्नं. पमुदितस्साति दुविधेन पामोज्जेन पमुदितस्स. पीति जायतीति पञ्चविधा पीति निब्बत्तति. कायो पस्सम्भतीति नामकायो च करजकायो च दरथपटिप्पस्सद्धिया पटिप्पस्सम्भति. सुखन्ति कायिकचेतसिकसुखं. समाधियतीति आरम्मणे सम्मा ठपितं होति. विसमगताय पजायाति रागदोसमोहविसमगतेसु सत्तेसु. समप्पत्तोति समं उपसमं पत्तो हुत्वा. सब्यापज्झायाति सदुक्खाय. धम्मसोतं समापन्नोति विपस्सनासङ्खातं धम्मसोतं समापन्नो. बुद्धानुस्सतिं भावेतीति बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानं ब्रूहेति वड्ढेति. इमिना नयेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. इति महानामो सोतापन्नस्स निस्सयविहारं पुच्छि. सत्थापिस्स तमेव कथेसि. एवं इमस्मिं सुत्ते सोतापन्नोव कथितोति.
आहुनेय्यवग्गो पठमो.
२. सारणीयवग्गो
१. पठमसारणीयसुत्तवण्णना
११. दुतियस्स पठमे सारणीयाति सरितब्बयुत्तका. मेत्तं कायकम्मन्ति मेत्तेन चित्तेन कातब्बं कायकम्मं. वचीकम्ममनोकम्मेसुपि एसेव नयो. इमानि च पन भिक्खूनं वसेन आगतानि, गिहीसुपि लब्भन्ति. भिक्खूनञ्हि मेत्तेन चित्तेन आभिसमाचारिकधम्मपूरणं मेत्तं कायकम्मं नाम. गिहीनं चेतियवन्दनत्थाय बोधिवन्दनत्थाय सङ्घनिमन्तनत्थाय गमनं, गामं पिण्डाय पविट्ठे भिक्खू दिस्वा पच्चुग्गमनं, पत्तपटिग्गहणं, आसनपञ्ञापनं, अनुगमनन्ति एवमादिकं मेत्तं कायकम्मं नाम.
भिक्खूनं मेत्तेन चित्तेन आचारपण्णत्तिसिक्खापनं, कम्मट्ठानकथनं, धम्मदेसना, तेपिटकम्पि बुद्धवचनं मेत्तं वचीकम्मं नाम. गिहीनं ‘‘चेतियवन्दनाय गच्छाम, बोधिवन्दनाय गच्छाम, धम्मस्सवनं करिस्साम, दीपमालापुप्फपूजं करिस्साम, तीणि सुचरितानि समादाय वत्तिस्साम, सलाकभत्तादीनि दस्साम, वस्सावासिकं दस्साम, अज्ज सङ्घस्स चत्तारो पच्चये दस्साम, सङ्घं निमन्तेत्वा खादनीयादीनि संविदहथ, आसनानि पञ्ञापेथ, पानीयं उपट्ठापेथ, सङ्घं पच्चुग्गन्त्वा आनेथ, पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा उस्साहजाता वेय्यावच्चं करोथा’’तिआदिवचनकाले मेत्तं वचीकम्मं नाम.
भिक्खूनं पातोव उट्ठाय सरीरपटिजग्गनं चेतियङ्गणवत्तादीनि च कत्वा विवित्तासने निसीदित्वा ‘‘इमस्मिं विहारे भिक्खू सुखी होन्तु अवेरा अब्यापज्झा’’ति चिन्तनं मेत्तं मनोकम्मं नाम. गिहीनं ‘‘अय्या सुखी होन्तु अवेरा अब्यापज्झा’’ति चिन्तनं मेत्तं मनोकम्मं नाम.
आवि चेव रहो चाति सम्मुखा च परम्मुखा च. तत्थ नवकानं चीवरकम्मादीसु सहायभावगमनं सम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम, थेरानं पन पादधोवनदानादिभेदं सब्बम्पि सामीचिकम्मं सम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम. उभयेहिपि दुन्निक्खित्तानं दारुभण्डादीनं तेसु अवञ्ञं अकत्वा अत्तना दुन्निक्खित्तानं विय पटिसामनं परम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम. ‘‘देवत्थेरो तिस्सत्थेरो’’ति एवं पग्गय्ह वचनं सम्मुखा मेत्तं वचीकम्मं नाम. विहारे असन्तं पन पटिपुच्छन्तस्स ‘‘कहं अम्हाकं देवत्थेरो, कहं अम्हाकं तिस्सत्थेरो, कदा नु खो आगमिस्सती’’ति एवं ममायनवचनं परम्मुखा मेत्तं वचीकम्मं नाम. मेत्तासिनेहसिनिद्धानि पन नयनानि उम्मीलेत्वा पसन्नेन मुखेन ओलोकनं सम्मुखा मेत्तं मनोकम्मं नाम. ‘‘देवत्थेरो तिस्सत्थेरो अरोगो होतु अप्पाबाधो’’ति समन्नाहरणं परम्मुखा मेत्तं मनोकम्मं नाम.
लाभाति चीवरादयो लद्धपच्चया. धम्मिकाति कुहनादिभेदं मिच्छाजीवं वज्जेत्वा धम्मेन समेन भिक्खाचरियवत्तेन उप्पन्ना. अन्तमसो पत्तपरियापन्नमत्तम्पीति पच्छिमकोटिया पत्तपरियापन्नं पत्तस्स अन्तोगतं द्वत्तिकटच्छुभिक्खामत्तम्पि. अप्पटिविभत्तभोगीति एत्थ द्वे पटिविभत्तानि नाम आमिसपटिविभत्तं पन पुग्गलपटिविभत्तञ्च. तत्थ ‘‘एत्तकं दस्सामि, एत्तकं न दस्सामी’’ति एवं चित्तेन पटिविभजनं आमिसपटिविभत्तं नाम. ‘‘असुकस्स दस्सामि, असुकस्स न दस्सामी’’ति एवं चित्तेन विभजनं पन पुग्गलपटिविभत्तं नाम. तदुभयम्पि अकत्वा यो अप्पटिविभत्तं भुञ्जति, अयं अप्पटिविभत्तभोगी नाम. सीलवन्तेहि सब्रह्मचारीहि साधारणभोगीति एत्थ साधारणभोगिनो इदं लक्खणं – यं यं पणीतं लभति, तं तं नेव लाभेनलाभं-निजिगीसनतामुखेन गिहीनं देति, न अत्तना परिभुञ्जति, पटिग्गण्हन्तो च ‘‘सङ्घेन साधारणं होतू’’ति गहेत्वा घण्टिं पहरित्वा परिभुञ्जितब्बं सङ्घसन्तकं विय पस्सति.
इमं पन सारणीयधम्मं को पूरेति, को न पूरेति? दुस्सीलो ताव न पूरेति. न हि तस्स सन्तकं सीलवन्ता गण्हन्ति. परिसुद्धसीलो पन वत्तं अखण्डेन्तो पूरेति. तत्रिदं वत्तं – यो हि ओदिस्सकं कत्वा मातु वा पितु वा आचरियुपज्झायादीनं वा देति, सो दातब्बं देति. सारणीयधम्मो पनस्स न होति, पलिबोधजग्गनं नाम होति. सारणीयधम्मो हि मुत्तपलिबोधस्स वट्टति. तेन पन ओदिस्सकं देन्तेन गिलानगिलानुपट्ठाकआगन्तुकगमिकानञ्चेव नवपब्बजितस्स च सङ्घाटिपत्तग्गहणं अजानन्तस्स दातब्बं. एतेसं दत्वा अवसेसं थेरासनतो पट्ठाय थोकं थोकं अदत्वा यो यत्तकं गण्हाति, तस्स तत्तकं दातब्बं. अवसिट्ठे असति पुन पिण्डाय चरित्वा थेरासनतो पट्ठाय यं यं पणीतं, तं तं दत्वा सेसं भुञ्जितब्बं. ‘‘सीलवन्तेही’’ति वचनतो दुस्सीलस्स अदातुम्पि वट्टति.
अयं पन सारणीयधम्मो सुसिक्खिताय परिसाय सुपूरो होति, सुसिक्खिताय हि परिसाय यो अञ्ञतो लभति, सो न गण्हाति. अञ्ञतो अलभन्तोपि पमाणयुत्तमेव गण्हति, न अतिरेकं. अयं पन सारणीयधम्मो एवं पुनप्पुनं पिण्डाय चरित्वा लद्धं लद्धं देन्तस्सापि द्वादसहि वस्सेहि पूरेति, न ततो ओरं. सचे हि द्वादसमे वस्से सारणीयधम्मपूरको पिण्डपातपूरं पत्तं आसनसालायं ठपेत्वा न्हायितुं गच्छति, सङ्घत्थेरो च ‘‘कस्सेसो पत्तो’’ति वत्वा ‘‘सारणीयधम्मपूरकस्सा’’ति वुत्ते ‘‘आहरथ न’’न्ति सब्बं पिण्डपातं विचारेत्वाव भुञ्जित्वा रित्तपत्तं ठपेति. अथ खो सो भिक्खु रित्तपत्तं दिस्वा ‘‘मय्हं असेसेत्वाव परिभुञ्जिंसू’’ति दोमनस्सं उप्पादेति, सारणीयधम्मो भिज्जति, पुन द्वादस वस्सानि पूरेतब्बो होति. तित्थियपरिवाससदिसो हेस, सकिं खण्डे जाते पुन पूरेतब्बोव. यो पन ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, यस्स मे पत्तगतं अनापुच्छाव सब्रह्मचारी परिभुञ्जन्ती’’ति सोमनस्सं जनेति, तस्स पुण्णो नाम होति.
एवं पूरितसारणीयधम्मस्स पन नेव इस्सा न मच्छरियं होति, मनुस्सानं पियो होति, अमनुस्सानं पियो होति, सुलभपच्चयो. पत्तगतमस्स दिय्यमानम्पि न खीयति, भाजनीयभण्डट्ठाने अग्गभण्डं लभति, भये वा छातके वा पत्ते देवता उस्सुक्कं आपज्जन्ति.
तत्रिमानि वत्थूनि – सेनगिरिवासी तिस्सत्थेरो किर महागिरिगामं उपनिस्साय वसति, पञ्ञास महाथेरा नागदीपं चेतियवन्दनत्थाय गच्छन्ता गिरिगामे पिण्डाय चरित्वा किञ्चि अलद्धा निक्खमिंसु. थेरो पविसन्तो ते दिस्वा पुच्छि – ‘‘लद्धं, भन्ते’’ति? विचरिम्हा, आवुसोति. सो अलद्धभावं ञत्वा आह – ‘‘भन्ते, यावाहं आगच्छामि, ताव इधेव होथा’’ति. मयं, आवुसो, पञ्ञास जना पत्ततेमनमत्तम्पि न लभिम्हाति. भन्ते, नेवासिका नाम पटिबला होन्ति, अलभन्तापि भिक्खाचारमग्गसभागं जानन्तीति. थेरा आगमेसुं. थेरो गामं पाविसि. धुरगेहेयेव महाउपासिका खीरभत्तं सज्जेत्वा थेरं ओलोकयमाना ठिता थेरस्स द्वारं सम्पत्तस्सेव पत्तं पूरेत्वा अदासि. सो तं आदाय थेरानं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘गण्हथ, भन्ते’’ति सङ्घत्थेरं आह. थेरो ‘‘अम्हेहि एत्तकेहि किञ्चि न लद्धं, अयं सीघमेव गहेत्वा आगतो, किं नु खो’’ति सेसानं मुखं ओलोकेसि. थेरो ओलोकनाकारेनेव ञत्वा, ‘‘भन्ते, धम्मेन समेन लद्धो, निक्कुक्कुच्चा गण्हथा’’ति आदितो पट्ठाय सब्बेसं यावदत्थं दत्वा अत्तनापि यावदत्थं भुञ्जि.
अथ नं भत्तकिच्चावसाने थेरा पुच्छिंसु – ‘‘कदा, आवुसो, लोकुत्तरधम्मं पटिविज्झी’’ति? नत्थि मे, भन्ते, लोकुत्तरधम्मोति. झानलाभीसि, आवुसोति. एतम्पि, भन्ते, नत्थीति? ननु, आवुसो, पाटिहारियन्ति. सारणीयधम्मो मे, भन्ते, पूरितो, तस्स मे पूरितकालतो पट्ठाय सचेपि भिक्खुसतसहस्सं होति, पत्तगतं न खीयतीति. साधु साधु, सप्पुरिस, अनुच्छविकमिदं तुय्हन्ति. इदं ताव पत्तगतं न खीयतीति एत्थ वत्थु.
अयमेव पन थेरो चेतियपब्बते गिरिभण्डमहापूजाय दानट्ठानं गन्त्वा ‘‘इमस्मिं दाने किं वरभण्ड’’न्ति पुच्छि. द्वे साटका, भन्तेति. एते मय्हं पापुणिस्सन्तीति? तं सुत्वा अमच्चो रञ्ञो आरोचेसि – ‘‘एको दहरो एवं वदती’’ति. ‘‘दहरस्स एवं चित्तं, महाथेरानं पन सुखुमसाटका वट्टन्ती’’ति वत्वा ‘‘महाथेरानं दस्सामी’’ति ठपेसि. तस्स भिक्खुसङ्घे पटिपाटिया ठिते देन्तस्स मत्थके ठपितापि ते साटका हत्थं नारोहन्ति, अञ्ञेव आरोहन्ति. दहरस्स दानकाले पन हत्थं आरुळ्हा. सो तस्स हत्थे ठपेत्वा अमच्चस्स मुखं ओलोकेत्वा दहरं निसीदापेत्वा दानं दत्वा सङ्घं विस्सज्जेत्वा दहरस्स सन्तिके निसीदित्वा ‘‘कदा, भन्ते, इमं धम्मं पटिविज्झित्था’’ति आह. सो परियायेनपि असन्तं अवदन्तो ‘‘नत्थि मय्हं, महाराज, लोकुत्तरधम्मो’’ति आह. ननु, भन्ते, पुब्बेव अवचुत्थाति. आम, महाराज, सारणीयधम्मपूरको अहं, तस्स मे धम्मस्स पूरितकालतो पट्ठाय भाजनीयभण्डट्ठाने अग्गभण्डं पापुणातीति. ‘‘साधु साधु, भन्ते, अनुच्छविकमिदं तुम्हाक’’न्ति वत्वा पक्कामि. इदं भाजनीयभण्डट्ठाने अग्गभण्डं पापुणातीति एत्थ वत्थु.
ब्राह्मणतिस्सभये पन भातरगामवासिनो नागत्थेरिया अनारोचेत्वाव पलायिंसु. थेरी पच्चूससमये ‘‘अतिविय अप्पनिग्घोसो गामो, उपधारेथ तावा’’ति दहरभिक्खुनियो आह. ता गन्त्वा सब्बेसं गतभावं ञत्वा आगम्म थेरिया आरोचेसुं. सा सुत्वा ‘‘मा तुम्हे तेसं गतभावं चिन्तयित्थ, अत्तनो उद्देसपरिपुच्छायोनिसोमनसिकारेसुयेव योगं करोथा’’ति वत्वा भिक्खाचारवेलायं पारुपित्वा अत्तद्वादसमा गामद्वारे निग्रोधरुक्खमूले अट्ठासि. रुक्खे अधिवत्था देवता द्वादसन्नम्पि भिक्खुनीनं पिण्डपातं दत्वा, ‘‘अय्ये, अञ्ञत्थ मा गच्छथ, निच्चं इधेव आगच्छेय्याथा’’ति आह. थेरिया पन कनिट्ठभाता नागत्थेरो नाम अत्थि. सो ‘‘महन्तं भयं, न सक्का यापेतुं, परतीरं गमिस्सामी’’ति अत्तद्वादसमोव अत्तनो वसनट्ठाना निक्खन्तो ‘‘थेरिं दिस्वा गमिस्सामी’’ति भातरगामं आगतो. थेरी ‘‘थेरा आगता’’ति सुत्वा तेसं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं अय्या’’ति पुच्छि. सो तं पवत्तिं आरोचेसि. सा ‘‘अज्ज एकदिवसं विहारेव वसित्वा स्वे गमिस्सथा’’ति आह. थेरा विहारं अगमिंसु.
थेरी पुनदिवसे रुक्खमूले पिण्डाय चरित्वा थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘इमं पिण्डपातं परिभुञ्जथा’’ति आह. थेरो ‘‘वट्टिस्सति थेरी’’ति वत्वा तुण्ही अट्ठासि. धम्मिको, तात, पिण्डपातो, कुक्कुच्चं अकत्वा परिभुञ्जथाति. वट्टिस्सति थेरीति? सा पत्तं गहेत्वा आकासे खिपि, पत्तो आकासे अट्ठासि. थेरो ‘‘सत्ततालमत्ते ठितम्पि भिक्खुनीभत्तमेव थेरी’’ति वत्वा ‘‘भयं नाम सब्बकालं न होति, भये वूपसन्ते अरियवंसं कथयमानो, ‘भो पिण्डपातिक, भिक्खुनीभत्तं भुञ्जित्वा वीतिनामयित्था’ति चित्तेन अनुवदियमानो सन्थम्भितुं न सक्खिस्सामि, अप्पमत्ता होथ थेरियो’’ति मग्गं पटिपज्जि.
रुक्खदेवतापि ‘‘सचे थेरो थेरिया हत्थतो पिण्डपातं परिभुञ्जिस्सति, न तं निवत्तेस्सामि. सचे न परिभुञ्जिस्सति, निवत्तेस्सामी’’ति चिन्तयमाना ठत्वा थेरस्स गमनं दिस्वा रुक्खा ओरुय्ह ‘‘पत्तं, भन्ते, देथा’’ति वत्वा पत्तं गहेत्वा थेरं रुक्खमूलंयेव आनेत्वा आसनं पञ्ञापेत्वा पिण्डपातं दत्वा कतभत्तकिच्चं पटिञ्ञं कारेत्वा द्वादस भिक्खुनियो द्वादस च भिक्खू सत्त वस्सानि उपट्ठहि. इदं देवता उस्सुक्कं आपज्जन्तीति एत्थ वत्थु. तत्र हि थेरी सारणीयधम्मपूरिका अहोसि.
अखण्डानीतिआदीसु यस्स सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसु आदिम्हि वा अन्ते वा सिक्खापदं भिन्नं होति, तस्स सीलं परियन्ते छिन्नसाटको विय खण्डं नाम. यस्स पन वेमज्झे भिन्नं, तस्स छिद्दसाटको विय छिद्दं नाम होति. यस्स पटिपाटिया द्वे तीणि भिन्नानि, तस्स पिट्ठियं वा कुच्छियं वा उट्ठितेन विसभागवण्णेन काळरत्तादीनं अञ्ञतरवण्णा गावी विय सबलं नाम होति. यस्स अन्तरन्तरा भिन्नानि, तस्स अन्तरन्तरा विसभागबिन्दुविचित्रा गावी विय कम्मासं नाम होति. यस्स पन सब्बेन सब्बं अभिन्नानि, तस्स तानि सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि नाम होन्ति. तानि पनेतानि तण्हादासब्यतो मोचेत्वा भुजिस्सभावकरणतो भुजिस्सानि, बुद्धादीहि विञ्ञूहि पसत्थत्ता विञ्ञुप्पसत्थानि, तण्हादिट्ठीहि अपरामट्ठत्ता ‘‘इदं नाम त्वं आपन्नपुब्बो’’ति केनचि परामट्ठुं असक्कुणेय्यत्ता च अपरामट्ठानि, उपचारसमाधिं अप्पनासमाधिं वा संवत्तयन्तीति समाधिसंवत्तनिकानीति वुच्चन्ति.
सीलसामञ्ञगतो विहरतीति तेसु तेसु दिसाभागेसु विहरन्तेहि भिक्खूहि सद्धिं समानभावूपगतसीलो विहरति. सोतापन्नादीनञ्हि सीलं समुद्दन्तरेपि देवलोकेपि वसन्तानं अञ्ञेसं सोतापन्नादीनं सीलेन समानमेव होति, नत्थि मग्गसीले नानत्तं. तं सन्धायेतं वुत्तं.
यायं दिट्ठीति मग्गसम्पयुत्ता सम्मादिट्ठि. अरियाति निद्दोसा. निय्यातीति निय्यानिका. तक्करस्साति यो तथाकारी होति. दुक्खक्खयायाति सब्बदुक्खक्खयत्थं. दिट्ठिसामञ्ञगतोति समानदिट्ठिभावं उपगतो हुत्वा विहरतीति.
२. दुतियसारणीयसुत्तवण्णना
१२. दुतिये यो ते धम्मे पूरेति, तं सब्रह्मचारीनं पियं करोन्तीति पियकरणा. गरुं करोन्तीति गरुकरणा. सङ्गहायाति सङ्गण्हनत्थाय. अविवादायाति अविवदनत्थाय. सामग्गियाति समग्गभावत्थाय. एकीभावायाति एकभावत्थाय निन्नानाकरणाय. संवत्तन्तीति वत्तन्ति पवत्तन्ति.
३. निस्सारणीयसुत्तवण्णना
१३. ततिये निस्सारणीया धातुयोति निस्सरणधातुयोव. मेत्ता हि खो मे चेतोविमुत्तीति एत्थ पच्चनीकधम्मेहि विमुत्तत्ता तिकचतुक्कज्झानिका मेत्ताव मेत्ताचेतोविमुत्ति नाम. भाविताति वड्ढिता. बहुलीकताति पुनप्पुनं कता. यानीकताति युत्तयानसदिसा कता. वत्थुकताति पतिट्ठा कता. अनुट्ठिताति अधिट्ठिता. परिचिताति समन्ततो चिता आचिता उपचिता. सुसमारद्धाति सुप्पगुणकरणेन सुट्ठु समारद्धा. परियादाय तिट्ठतीति परियादियित्वा गहेत्वा तिट्ठति. मा हेवन्तिस्स वचनीयोति यस्मा अभूतब्याकरणं ब्याकरोति, तस्मा ‘‘मा एवं भणी’’ति वत्तब्बो. यदिदं मेत्ताचेतोविमुत्तीति या अयं मेत्ताचेतोविमुत्ति, इदं निस्सरणं ब्यापादस्स, ब्यापादतो निस्सटाति अत्थो. यो पन मेत्ताय तिकचतुक्कज्झानतो वुट्ठितो सङ्खारे सम्मसित्वा ततियमग्गं पत्वा ‘‘पुन ब्यापादो नत्थी’’ति ततियफलेन निब्बानं पस्सति, तस्स चित्तं अच्चन्तनिस्सरणं ब्यापादस्स. एतेनुपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.
अनिमित्ताचेतोविमुत्तीति बलवविपस्सना. दीघभाणका पन अरहत्तफलसमापत्तीति वदन्ति. सा हि रागनिमित्तादीनञ्चेव रूपनिमित्तादीनञ्च निच्चनिमित्तादीनञ्च अभावा अनिमित्ताति वुत्ता. निमित्तानुसारीति वुत्तप्पभेदं निमित्तं अनुसरणसभावं.
अस्मीति अस्मिमानो. अयमहमस्मीति पञ्चसु खन्धेसु अयं नाम अहं अस्मीति. एत्तावता अरहत्तं ब्याकतं होति. विचिकिच्छाकथंकथासल्लन्ति विचिकिच्छाभूतं कथंकथासल्लं. मा हेवन्तिस्स वचनीयोति सचे ते पठममग्गवज्झा विचिकिच्छा उप्पज्जति, अरहत्तब्याकरणं मिच्छा होति, तस्मा ‘‘मा अभूतं गण्ही’’ति वारेतब्बो. अस्मीति मानसमुग्घातोति अरहत्तमग्गो. अरहत्तमग्गफलवसेन हि निब्बाने दिट्ठे पुन अस्मिमानो नत्थीति अरहत्तमग्गो ‘‘अस्मीति मानसमुग्घातो’’ति वुत्तो. इति इमस्मिं सुत्ते अभूतब्याकरणं नाम कथितं.
४. भद्दकसुत्तवण्णना
१४. चतुत्थे न भद्दकन्ति न लद्धकं. तत्थ यो हि भीतभीतो मरति, तस्स न भद्दकं मरणं होति. यो अपाये पटिसन्धिं गण्हाति, तस्स न भद्दिका कालकिरिया होति. कम्मारामोतिआदीसु आरमणं आरामो, अभिरतीति अत्थो. विहारकरणादिम्हि नवकम्मे आरामो अस्साति कम्मारामो. तस्मिंयेव कम्मे रतोति कम्मरतो. तदेव कम्मारामतं पुनप्पुनं युत्तोति अनुयुत्तो. एस नयो सब्बत्थ. एत्थ च भस्सन्ति आलापसल्लापो. निद्दाति सोप्पं. सङ्गणिकाति गणसङ्गणिका. सा ‘‘एकस्स दुतियो होति, द्विन्नं होति ततियको’’तिआदिना नयेन वेदितब्बा. संसग्गोति दस्सनसवनसमुल्लापसम्भोगकायसंसग्गवसेन पवत्तो संसट्ठभावो. पपञ्चोति तण्हादिट्ठिमानवसेन पवत्तो मदनाकारसण्ठितो किलेसपपञ्चो. सक्कायन्ति तेभूमकवट्टं. सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियायाति हेतुना नयेन सकलवट्टदुक्खस्स परिवटुमपरिच्छेदकरणत्थं. मगोति मगसदिसो. निप्पपञ्चपदेति निब्बानपदे. आराधयीति परिपूरयि तं सम्पादेसीति.
५. अनुतप्पियसुत्तवण्णना
१५. पञ्चमे अनुतप्पाति अनुसोचितब्बा अनुतापकारी. इमेसु द्वीसुपि सुत्तेसु गाथासु च वट्टविवट्टं कथितं.
६. नकुलपितुसुत्तवण्णना
१६. छट्ठे बाळ्हगिलानोति अधिमत्तगिलानो. एतदवोचाति सामिकस्स भेसज्जं कत्वा ब्याधिं वूपसमेतुं असक्कोन्ती इदानि सीहनादं नदित्वा सच्चकिरियाय ब्याधिं वूपसमेतुं सन्तिके निसीदित्वा एतं ‘‘मा खो त्व’’न्तिआदिवचनं अवोच. सापेक्खोति सतण्हो. न नकुलमाताति एत्थ न-कारो न सक्खतीति एवं परपदेन योजेतब्बो. सन्थरितुन्ति निच्छिद्दं कातुं, सण्ठपेतुन्ति अत्थो. वेणिं ओलिखितुन्ति एळकलोमानि कप्पेत्वा विजटेत्वा वेणिं कातुं.
अञ्ञं घरं गमिस्सतीति अञ्ञं सामिकं गण्हिस्सति. सोळस वस्सानि गहट्ठकं ब्रह्मचरियं समाचिण्णन्ति इतो सोळसवस्समत्थके गहट्ठब्रह्मचरियवासो समाचिण्णो. दस्सनकामतराति अतिरेकेन दस्सनकामा. इमेहि तीहि अङ्गेहि सीहनादं नदित्वा ‘‘इमिना सच्चेन तव सरीरे ब्याधि फासु होतू’’ति सच्चकिरियं अकासि.
इदानि भगवन्तं सक्खिं कत्वा अत्तनो सीलादिगुणेहिपि सच्चकिरियं कातुं सिया खो पन तेतिआदिमाह. तत्थ परिपूरकारिनीति समत्तकारिनी. चेतोसमथस्साति समाधिकम्मट्ठानस्स. ओगाधप्पत्ताति ओगाधं अनुप्पवेसं पत्ता. पतिगाधप्पत्ताति पतिगाधं पतिट्ठं पत्ता. अस्सासप्पत्ताति अस्सासं अवस्सयं पत्ता. वेसारज्जप्पत्ताति सोमनस्सञाणं पत्ता. अपरप्पच्चयाति परप्पच्चयो वुच्चति परसद्धा परपत्तियायना, ताय विरहिताति अत्थो. इमेहि तीहि अङ्गेहि अत्तनो गुणे आरब्भ सच्चकिरियं अकासि. गिलाना वुट्ठितोति गिलानो हुत्वा वुट्ठितो. यावताति यत्तिकायो. तासं अञ्ञतराति तासं अन्तरे एका. अनुकम्पिकाति हितानुकम्पिका. ओवादिकाति ओवाददायिका. अनुसासिकाति अनुसिट्ठिदायिका.
७. सोप्पसुत्तवण्णना
१७. सत्तमे पटिसल्लाना वुट्ठितोति एकीभावाय धम्मनिज्झानक्खन्तितो फलसमापत्तिविहारतो वुट्ठितो. यथाविहारन्ति अत्तनो अत्तनो वसनविहारं. नवाति पब्बज्जाय नवका. ते पञ्चसतमत्ता अहेसुं. काकच्छमानाति काकसद्दं करोन्ता दन्ते खादन्ता. थेराति थिरभावं पत्ता. तेन नोति तेन नु. सेय्यसुखादीनि हेट्ठा वुत्तत्थानेव. रट्ठिकोति यो रट्ठं भुञ्जति. पेत्तणिकोति यो पितरा भुत्तानुभुत्तं भुञ्जति. सेनापतिकोति सेनाय जेट्ठको. गामगामणिकोति गामभोजको. पूगगामणिकोति गणजेट्ठको. अविपस्सको कुसलानं धम्मानन्ति कुसलानं धम्मानं अनेसको अगवेसको हुत्वा. बोधिपक्खियानं धम्मानन्ति सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मानं.
८. मच्छबन्धसुत्तवण्णना
१८. अट्ठमे मच्छिकन्ति मच्छघातकं. हत्थिना यातीति हत्थियायी. परतोपि एसेव नयो. वज्झेति वधितब्बे. वधायनीतेति वधाय उपनीते. पापकेन मनसाति लामकेन वधकचित्तेन. पाळियं पन वधायुपनीतेति लिखन्ति. मागविकोति मिगघातको. को पन वादो मनुस्सभूतन्ति यो मनुस्सभूतं पापकेन मनसा अनुपेक्खति, तस्स सम्पत्तिया अभावे किमेव वत्तब्बं. इदं पापकस्स कम्मुनो अनिट्ठफलभावं दस्सेतुं वुत्तं. येसं पन तादिसं कम्मं करोन्तानम्पि यसपटिलाभो होति, तेसं तं अकुसलं निस्साय कुसलं विपच्चतीति वेदितब्बं. तेन पनस्स अकुसलकम्मेन उपहतत्ता विपाको न चिरट्ठितिको होति. इमस्मिं सुत्ते अकुसलपक्खोव कथितो.
९. पठममरणस्सतिसुत्तवण्णना
१९. नवमे नातिकेति एवंनामके गामे. गिञ्जकावसथेति इट्ठकामये पासादे. अमतोगधाति निब्बानोगधा, निब्बानपतिट्ठाति अत्थो. भावेथ नोति भावेथ नु. मरणस्सतिन्ति मरणस्सतिकम्मट्ठानं. अहो वताति पत्थनत्थे निपातो. बहुं वत मे कतं अस्साति तुम्हाकं सासने मम किच्चं बहु कतं अस्स. तदन्तरन्ति तं अन्तरं खणं ओकासं. अस्ससित्वा वा पस्ससामीति एत्थ अस्सासो वुच्चति अन्तो पविसनवातो, पस्सासो बहि निक्खमनवातो. इति अयं भिक्खु याव अन्तो पविट्ठवातो बहि निक्खमति, बहि निक्खन्तो वातो अन्तो पविसति, ताव जीवितं पत्थेन्तो एवमाह. दन्धन्ति मन्दं गरुकं असीघप्पवत्तं. आसवानं खयायाति अरहत्तफलत्थाय. इमस्मिं सुत्ते मरणस्सति अरहत्तं पापेत्वा कथिताति.
१०. दुतियमरणस्सतिसुत्तवण्णना
२०. दसमे पतिगतायाति पटिपन्नाय. इति पटिसञ्चिक्खतीति एवं पच्चवेक्खति. सो ममस्स अन्तरायोति एत्थ तिविधो अन्तरायो जीवितन्तरायो, समणधम्मन्तरायो, पुथुज्जनकालकिरियं करोन्तस्स सग्गन्तरायो चेव मग्गन्तरायो चाति. तं सब्बम्पि सन्धायेवमाह. ब्यापज्जेय्याति अजिण्णकादिवसेन विपज्जेय्य. अधिमत्तोति बलवा. छन्दोति कत्तुकम्यताछन्दो. वायामोति पयोगवीरियं. उस्साहोति उस्सापनवीरियं. उस्सोळ्हीति सम्पादनवीरियं. अप्पटिवानीति अनुक्कण्ठना अप्पटिसङ्घरणा. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
सारणीयवग्गो दुतियो.
३. अनुत्तरियवग्गो
१-२. सामकसुत्तादिवण्णना
२१-२२. ततियस्स पठमे सामगामकेति सामकानं उस्सन्नत्ता एवंलद्धनामे गामके. पोक्खरणियायन्ति पोक्खरणियानामके विहारे. अभिक्कन्ताय रत्तियाति रत्तिया पठमयामं अतिक्कम्म मज्झिमयामे सम्पत्ते. अभिक्कन्तवण्णाति अभिक्कन्तअतिमनापवण्णा. केवलकप्पन्ति सकलकप्पं. पोक्खरणियं ओभासेत्वाति पोक्खरणियानामकं महाविहारं अत्तनो ओभासेन फरित्वा. समनुञ्ञोति समानअनुञ्ञो समानचित्तो. दोवचस्सताति दुब्बचभावो. पापमित्तताति लामकमित्तता. इमस्मिं सुत्ते परिहानियधम्माव कथिता. दुतिये अपरिहानियधम्मा लोकुत्तरमिस्सका कथिता.
३. भयसुत्तवण्णना
२३. ततिये कामरागरत्तायन्ति कामरागरत्तो अयं. छन्दरागविनिबद्धोति छन्दरागेन विनिबद्धो. भयाति चित्तुत्रासभया. पङ्काति किलेसपङ्कतो. सङ्गो पङ्को च उभयन्ति सङ्गो च पङ्को च इदम्पि उभयं. एते कामा पवुच्चन्ति, यत्थ सत्तो पुथुज्जनोति यस्मिं सङ्गे च पङ्के च पुथुज्जनो सत्तो लग्गो लग्गितो पलिबुद्धो. उपादानेति चतुब्बिधे उपादाने. जातिमरणसम्भवेति जातिया च मरणस्स च सम्भवे पच्चयभूते. अनुपादा विमुच्चन्तीति अनुपादियित्वा विमुच्चन्ति. जातिमरणसङ्खयेति जातिमरणानं सङ्खयसङ्खाते निब्बाने, निब्बानारम्मणाय विमुत्तिया विमुच्चन्तीति अत्थो. इमस्मिं ठाने विवट्टेत्वा अरहत्तमेव पत्तो एस भिक्खु. इदानि तं खीणासवं थोमेन्तो ते खेमप्पत्तातिआदिमाह. तत्थ खेमप्पत्ताति खेमभावं पत्ता. सुखिनोति लोकुत्तरसुखेन सुखिता. दिट्ठधम्माभिनिब्बुताति अब्भन्तरे किलेसाभावेन दिट्ठधम्मेयेव अभिनिब्बुता. इमस्मिं सुत्ते वट्टमेव कथेत्वा गाथासु वट्टविवटं कथितं.
४. हिमवन्तसुत्तवण्णना
२४. चतुत्थे पदालेय्याति भिन्देय्य. छवायाति लामिकाय. समाधिस्स समापत्तिकुसलो होतीति आहारसप्पायउतुसप्पायानि परिग्गहेत्वा समाधिं समापज्जितुं कुसलो होति छेको समत्थो पटिबलो. समाधिस्स ठितिकुसलोति समाधिस्स ठितियं कुसलो, समाधिं ठपेतुं सक्कोतीति अत्थो. समाधिस्स वुट्ठानकुसलोति समाधिस्स वुट्ठाने कुसलो, यथापरिच्छेदेन वुट्ठातुं सक्कोतीति अत्थो. समाधिस्स कल्लितकुसलोति समाधिस्स कल्लताय कुसलो, समाधिचित्तं हासेतुं कल्लं कातुं सक्कोतीति अत्थो. समाधिस्स गोचरकुसलोति समाधिस्स असप्पाये अनुपकारके धम्मे वज्जेत्वा सप्पाये उपकारके सेवन्तोपि, ‘‘अयं समाधिनिमित्तारम्मणो अयं लक्खणारम्मणो’’ति जानन्तोपि समाधिस्स गोचरकुसलो नाम होति. समाधिस्स अभिनीहारकुसलोति उपरिउपरिसमापत्तिसमापज्जनत्थाय पठमज्झानादिसमाधिं अभिनीहरितुं सक्कोन्तो समाधिस्स अभिनीहारकुसलो नाम होति. सो पठमज्झाना वुट्ठाय दुतियं समापज्जति, दुतियज्झाना…पे… ततियज्झाना वुट्ठाय चतुत्थं समापज्जतीति.
५. अनुस्सतिट्ठानसुत्तवण्णना
२५. पञ्चमे अनुस्सतिट्ठानानीति अनुस्सतिकारणानि. इतिपि सो भगवातिआदीनि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१२३ आदयो) वित्थारितानेव. इदम्पि खो, भिक्खवे, आरम्मणं करित्वाति इदं बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानं आरम्मणं करित्वा. विसुज्झन्तीति परमविसुद्धिं निब्बानं पापुणन्ति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेव. इमस्मिं पन सुत्ते छ अनुस्सतिट्ठानानि मिस्सकानि कथितानीति वेदितब्बानि.
६. महाकच्चानसुत्तवण्णना
२६. छट्ठे सम्बाधेति पञ्चकामगुणसम्बाधे. ओकासाधिगमोति एत्थ ओकासा वुच्चन्ति छ अनुस्सतिट्ठानानि, तेसं अधिगमो. विसुद्धियाति विसुज्झनत्थाय. सोकपरिदेवानं समतिक्कमायाति सोकानञ्च परिदेवानञ्च समतिक्कमत्थाय. अत्थङ्गमायाति अत्थं गमनत्थाय. ञायस्स अधिगमायाति सहविपस्सनकस्स मग्गस्स अधिगमनत्थाय. निब्बानस्स सच्छिकिरियायाति अपच्चयपरिनिब्बानस्स पच्चक्खकिरियत्थाय.
सब्बसोति सब्बाकारेन. आकाससमेनाति अलग्गनट्ठेन चेव अपलिबुद्धट्ठेन च आकाससदिसेन. विपुलेनाति न परित्तकेन. महग्गतेनाति महन्तभावं गतेन, महन्तेहि वा अरियसावकेहि गतेन, पटिपन्नेनाति अत्थो. अप्पमाणेनाति फरणअप्पमाणताय अप्पमाणेन. अवेरेनाति अकुसलवेरपुग्गलवेररहितेन. अब्यापज्झेनाति कोधदुक्खवज्जितेन. सब्बमेतं बुद्धानुस्सतिचित्तमेव सन्धाय वुत्तं. परतोपि एसेव नयो. विसुद्धिधम्माति विसुज्झनसभावा. इमस्मिम्पि सुत्ते छ अनुस्सतिट्ठानानि मिस्सकानेव कथितानीति.
७. पठमसमयसुत्तवण्णना
२७. सत्तमे मनोभावनीयस्साति एत्थ मनं भावेति वड्ढेतीति मनोभावनीयो. दस्सनायाति दस्सनत्थं. निस्सरणन्ति निग्गमनं वूपसमनं. धम्मं देसेतीति कामरागप्पजहनत्थाय असुभकम्मट्ठानं कथेति. दुतियवारादीसु ब्यापादप्पहानाय मेत्ताकम्मट्ठानं, थिनमिद्धप्पहानाय थिनमिद्धविनोदनकम्मट्ठानं, आलोकसञ्ञं वा वीरियारम्भवत्थुआदीनं वा अञ्ञतरं, उद्धच्चकुक्कुच्चप्पहानाय समथकम्मट्ठानं, विचिकिच्छापहानाय तिण्णं रतनानं गुणकथं कथेन्तो धम्मं देसेतीति वेदितब्बो. आगम्माति आरब्भ. मनसिकरोतोति आरम्मणवसेन चित्ते करोन्तस्स. अनन्तरा आसवानं खयो होतीति अनन्तरायेन आसवानं खयो होति.
८. दुतियसमयसुत्तवण्णना
२८. अट्ठमे मण्डलमाळेति भोजनसालाय. चारित्तकिलमथोति पिण्डपातचरियाय उप्पन्नकिलमथो. भत्तकिलमथोति भत्तदरथो. विहारपच्छायायन्ति विहारपच्चन्ते छायाय. यदेवस्स दिवा समाधिनिमित्तं मनसिकतं होतीति यं एव तस्स ततो पुरिमदिवसभागे समथनिमित्तं चित्ते कतं होति. तदेवस्स तस्मिं समये समुदाचरतीति तंयेव एतस्स तस्मिं समये दिवाविहारे निसिन्नस्स मनोद्वारे सञ्चरति. ओजट्ठायीति ओजाय ठितो पतिट्ठितो. फासुकस्स होतीति फासुकं अस्स होति. सम्मुखाति कथेन्तस्स सम्मुखट्ठाने. सुतन्ति सोतेन सुतं. पटिग्गहितन्ति चित्तेन पटिग्गहितं.
९. उदायीसुत्तवण्णना
२९. नवमे उदायिन्ति लाळुदायित्थेरं. सुणोमहं, आवुसोति, आवुसो, नाहं बधिरो, सुणामि भगवतो वचनं, पञ्हं पन उपपरिक्खामीति. अधिचित्तन्ति समाधिविपस्सनाचित्तं. इदं, भन्ते, अनुस्सतिट्ठानन्ति इदं झानत्तयसङ्खातं अनुस्सतिकारणं. दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्ततीति इमस्मिंयेव अत्तभावे सुखविहारत्थाय पवत्तति. आलोकसञ्ञन्ति आलोकनिमित्ते उप्पन्नसञ्ञं. दिवा सञ्ञं अधिट्ठातीति दिवाति सञ्ञं ठपेति. यथा दिवा तथा रत्तिन्ति यथानेन दिवा आलोकसञ्ञा मनसिकता, रत्तिम्पि तथेव तं मनसि करोति. यथा रत्तिं तथा दिवाति यथा वानेन रत्तिं आलोकसञ्ञा मनसिकता, दिवापि तं तथेव मनसि करोति. विवटेनाति पाकटेन. अपरियोनद्धेनाति नीवरणेहि अनोनद्धेन. सप्पभासं चित्तं भावेतीति दिब्बचक्खुञाणत्थाय सहोभासकं चित्तं ब्रूहेति वड्ढेति. यं पन ‘‘आलोकसञ्ञं मनसि करोती’’ति वुत्तं, तं थिनमिद्धविनोदनालोकसञ्ञं सन्धाय वुत्तं, न दिब्बचक्खुञाणालोकन्ति वेदितब्बं. ञाणदस्सनप्पटिलाभायाति दिब्बचक्खुसङ्खातस्स ञाणदस्सनस्स पटिलाभाय.
इममेव कायन्तिआदीसु यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं सब्बाकारेन वित्थारतो विसुद्धिमग्गे कायगतासतिकम्मट्ठाने वुत्तं. कामरागप्पहानायाति पञ्चकामगुणिकस्स रागस्स पहानत्थाय. सेय्यथापि पस्सेय्याति यथा पस्सेय्य. सरीरन्ति मतसरीरं. सिवथिकाय छड्डितन्ति सुसाने अपविद्धं. एकाहं मतस्स अस्साति एकाहमतं. द्वीहं मतस्स अस्साति द्वीहमतं. तीहं मतस्स अस्साति तीहमतं. भस्ता विय वायुना उद्धं जीवितपरियादाना यथानुक्कमं समुग्गतेन सूनभावेन धुमातत्ता उद्धुमातं, उद्धुमातमेव उद्धुमातकं. पटिकूलत्ता वा कुच्छितं उद्धुमातन्ति उद्धुमातकं. विनीलं वुच्चति विपरिभिन्नवण्णं, विनीलमेव विनीलकं. पटिकूलत्ता वा कुच्छितं विनीलन्ति विनीलकं. मंसुस्सदट्ठानेसु रत्तवण्णस्स पुब्बसन्निचयट्ठानेसु सेतवण्णस्स येभुय्येन च नीलवण्णस्स नीलट्ठाने नीलसाटकपारुतस्सेव छवसरीरस्सेतं अधिवचनं. परिभिन्नट्ठानेहि नवहि वा वणमुखेहि विस्सन्दमानं पुब्बं विपुब्बं, विपुब्बमेव विपुब्बकं. पटिकूलत्ता वा कुच्छितं विपुब्बन्ति विपुब्बकं. विपुब्बकं जातं तथाभावं गतन्ति विपुब्बकजातं.
सो इममेव कायन्ति सो भिक्खु इमं अत्तनो कायं तेन कायेन सद्धिं ञाणेन उपसंहरति उपनेति. कथं? अयम्पि खो कायो एवंधम्मो एवंभावी एवंअनतीतोति. इदं वुत्तं होति – आयु उस्मा विञ्ञाणन्ति इमेसं तिण्णं धम्मानं अत्थिताय अयं कायो ठानगमनादिखमो होति, इमेसं पन विगमा अयम्पि एवंधम्मो एवंपूतिकसभावोयेवाति. एवंभावीति एवमेवं उद्धुमातादिभेदो भविस्सति. एवं अनतीतोति एवं उद्धुमातादिभावं अनतिक्कन्तो.
खज्जमानन्ति उदरादीसु निसीदित्वा उदरमंसओट्ठमंसअक्खिकमंसादीनि लुञ्चित्वा लुञ्चित्वा खादियमानं. समंसलोहितन्ति सेसावसेसमंसलोहितयुत्तं. निम्मंसलोहितमक्खितन्ति मंसे खीणेपि लोहितं न सुस्सति, तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘निम्मंसलोहितमक्खित’’न्ति. अञ्ञेनाति अञ्ञेन दिसाभागेन. हत्थट्ठिकन्ति चतुसट्ठिभेदम्पि हत्थट्ठिकं पाटियेक्कं पाटियेक्कं विप्पकिण्णं. पादट्ठिकादीसुपि एसेव नयो. तेरोवस्सिकानीति अतिक्कन्तसंवच्छरानि. पूतीनीति अब्भोकासे ठितानि वातातपवुट्ठिसम्फस्सेन तेरोवस्सिकानेव पूतीनि होन्ति, अन्तोभूमिगतानि पन चिरतरं तिट्ठन्ति. चुण्णकजातानीति चुण्णविचुण्णं हुत्वा विप्पकिण्णानि. सब्बत्थ सो इममेवाति वुत्तनयेन खज्जमानादीनं वसेन योजना कातब्बा. अस्मिमानसमुग्घातायाति अस्मीति पवत्तस्स नवविधस्स मानस्स समुग्घातत्थाय. अनेकधातुपटिवेधायाति अनेकधातूनं पटिविज्झनत्थाय. सतोव अभिक्कमतीति गच्छन्तो सतिपञ्ञाहि समन्नागतोव गच्छति. सतोव पटिक्कमतीति पटिनिवत्तन्तोपि सतिपञ्ञाहि समन्नागतोव निवत्तति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. सतिसम्पजञ्ञायाति सतिया च ञाणस्स च अत्थाय. इति इमस्मिं सुत्ते सतिञाणानि मिस्सकानि कथितानीति.
१०. अनुत्तरियसुत्तवण्णना
३०. दसमे उच्चावचन्ति यं किञ्चि महन्तखुद्दकं, उच्चनीचं वा. हीनन्ति निहीनं. गम्मन्ति गामवासिकानं दस्सनं. पोथुज्जनिकन्ति पुथुज्जनानं सन्तकं. अनरियन्ति न अरियं न उत्तमं न परिसुद्धं. अनत्थसंहितन्ति न अत्थसन्निस्सितं. न निब्बिदायाति न वट्टे निब्बिन्दनत्थाय. न विरागायाति न रागादीनं विरज्जनत्थाय. न निरोधायाति न रागादीनं अप्पवत्तिनिरोधाय. न उपसमायाति न रागादीनं वूपसमनत्थाय. न अभिञ्ञायाति न अभिजाननत्थाय. न सम्बोधायाति न सम्बोधिसङ्खातस्स चतुमग्गञाणस्स पटिविज्झनत्थाय. न निब्बानायाति न निब्बानस्स सच्छिकिरियाय.
निविट्ठसद्धोति पतिट्ठितसद्धो. निविट्ठपेमोति पतिट्ठितपेमो. एकन्तगतोति एकन्तं गतो, अचलप्पत्तोति अत्थो. अभिप्पसन्नोति अतिविय पसन्नो. एतदानुत्तरियन्ति एतं अनुत्तरं. हत्थिस्मिम्पि सिक्खतीति हत्थिनिमित्तं सिक्खितब्बं हत्थिसिप्पं सिक्खति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. उच्चावचन्ति महन्तखुद्दकं सिप्पं सिक्खति.
उपट्ठिता पारिचरियेति पारिचरियाय पच्चुपट्ठिता. भावयन्ति अनुस्सतिन्ति अनुत्तरं अनुस्सतिं भावेन्ति. विवेकप्पटिसंयुत्तन्ति निब्बाननिस्सितं कत्वा. खेमन्ति निरुपद्दवं. अमतगामिनन्ति निब्बानगामिनं, अरियमग्गं भावेन्तीति अत्थो. अप्पमादे पमोदिताति सतिया अविप्पवाससङ्खाते अप्पमादे आमोदिता पमोदिता. निपकाति नेपक्केन समन्नागता. सीलसंवुताति सीलेन संवुता पिहिता. ते वे कालेन पच्चेन्तीति ते वे युत्तप्पयुत्तकाले जानन्ति. यत्थ दुक्खं निरुज्झतीति यस्मिं ठाने सकलं वट्टदुक्खं निरुज्झति, तं अमतं महानिब्बानं ते भिक्खू जानन्तीति. इमस्मिं सुत्ते छ अनुत्तरियानि मिस्सकानि कथितानीति.
अनुत्तरियवग्गो ततियो.
४. देवतावग्गो
१. सेखसुत्तवण्णना
३१. चतुत्थस्स पठमे सेखस्साति सत्तविधस्स सेखस्स. पुथुज्जने पन वत्तब्बमेव नत्थि. परिहानायाति उपरूपरिगुणपरिहानाय.
२-३. अपरिहानसुत्तद्वयवण्णना
३२-३३. दुतिये सत्थुगारवताति सत्थरि गरुभावो. धम्मगारवताति नवविधे लोकुत्तरधम्मे गरुभावो. सङ्घगारवताति सङ्घे गरुभावो. सिक्खागारवताति तीसु सिक्खासु गरुभावो. अप्पमादगारवताति अप्पमादे गरुभावो. पटिसन्थारगारवताति धम्मामिसवसेन दुविधे पटिसन्थारे गरुभावो. सत्था गरु अस्साति सत्थुगरु. धम्मो गरु अस्साति धम्मगरु. तिब्बगारवोति बहलगारवो. पटिसन्थारे गारवो अस्साति पटिसन्थारगारवो. ततिये सप्पतिस्सोति सजेट्ठको सगारवो. हिरोत्तप्पं पनेत्थ मिस्सकं कथितं.
४. महामोग्गल्लानसुत्तवण्णना
३४. चतुत्थे तिस्सो नाम भिक्खूति थेरस्सेव सद्धिविहारिको. महिद्धिको महानुभावोति इज्झनट्ठेन महती इद्धि अस्साति महिद्धिको. अनुफरणट्ठेन महा आनुभावो अस्साति महानुभावो. चिरस्सं खो, मारिस मोग्गल्लान, इमं परियायमकासीति एवरूपं लोके पकतिया पियसमुदाहारवचनं होति. लोकिया हि चिरस्सं आगतम्पि अनागतपुब्बम्पि मनापजातियं आगतं दिस्वा ‘‘कुतो भवं आगतो, चिरस्सं भवं आगतो, कथं ते इधागमनमग्गो ञातो, किं मग्गमूळ्होसी’’तिआदीनि वदन्ति. अयं पन आगतपुब्बत्तायेव एवमाह. थेरो हि कालेन कालं ब्रह्मलोकं गच्छतियेव. तत्थ परियायमकासीति वारं अकासि. यदिदं इधागमनायाति यो अयं इधागमनाय वारो, तं चिरस्सं अकासीति वुत्तं होति. इदमासनं पञ्ञत्तन्ति महारहं ब्रह्मपल्लङ्कं पञ्ञापेत्वा एवमाह. अवेच्चप्पसादेनाति अधिगतेन अचलेन मग्गप्पसादेन. इमस्मिं सुत्ते सोतापत्तिमग्गञाणं कथितं.
५. विज्जाभागियसुत्तवण्णना
३५. पञ्चमे विज्जाभागियाति विज्जाकोट्ठासिका. अनिच्चसञ्ञाति अनिच्चानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा. अनिच्चे दुक्खसञ्ञाति दुक्खानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा. दुक्खे अनत्तसञ्ञाति अनत्तानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा. पहानसञ्ञाति पहानानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा. विरागसञ्ञाति विरागानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा. निरोधसञ्ञाति निरोधानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा.
६. विवादमूलसुत्तवण्णना
३६. छट्ठे विवादमूलानीति विवादस्स मूलानि. कोधनोति कुज्झनलक्खणेन कोधेन समन्नागतो. उपनाहीति वेरअप्पटिनिस्सग्गलक्खणेन उपनाहेन समन्नागतो. अहिताय दुक्खाय देवमनुस्सानन्ति द्विन्नं भिक्खूनं विवादो कथं देवमनुस्सानं अहिताय दुक्खाय संवत्तति? कोसम्बकक्खन्धके विय द्वीसु भिक्खूसु विवादं आपन्नेसु तस्मिं विहारे तेसं अन्तेवासिका विवदन्ति, तेसं ओवादं गण्हन्तो भिक्खुनिसङ्घो विवदति. ततो तेसं उपट्ठाका विवदन्ति, अथ मनुस्सानं आरक्खदेवता द्वे कोट्ठासा होन्ति. तथा धम्मवादीनं आरक्खदेवता धम्मवादिनियो होन्ति, अधम्मवादीनं अधम्मवादिनियो. ततो आरक्खदेवतानं मित्ता भुम्मदेवता भिज्जन्ति. एवं परम्पराय याव ब्रह्मलोका ठपेत्वा अरियसावके सब्बे देवमनुस्सा द्वे कोट्ठासा होन्ति. धम्मवादीहि पन अधम्मवादिनोव बहुतरा होन्ति. ततो यं बहुकेहि गहितं, तं गच्छन्ति. धम्मं विस्सज्जेत्वा बहुतराव अधम्मं गण्हन्ति. ते अधम्मं पुरक्खत्वा विहरन्ता अपाये निब्बत्तन्ति. एवं द्विन्नं भिक्खूनं विवादो देवमनुस्सानं अहिताय दुक्खाय होति. अज्झत्तं वाति तुम्हाकं अब्भन्तरपरिसाय. बहिद्धाति परेसं परिसाय.
मक्खीति परेसं गुणमक्खनलक्खणेन मक्खेन समन्नागतो. पळासीति युगग्गाहलक्खणेन पळासेन समन्नागतो. इस्सुकीति परस्स सक्कारादीनि इस्सायनलक्खणाय इस्साय समन्नागतो. मच्छरीति आवासमच्छरियादीहि समन्नागतो. सठोति केराटिको. मायावीति कतपटिच्छादको. पापिच्छोति असन्तसम्भावनिच्छको दुस्सीलो. मिच्छादिट्ठीति नत्थिकवादी, अहेतुवादी, अकिरियवादी. सन्दिट्ठिपरामासीति सयं दिट्ठमेव परामसति. आधानग्गाहीति दळ्हग्गाही. दुप्पटिनिस्सग्गीति न सक्का होति गहितं विस्सज्जापेतुं. इमस्मिं सुत्ते वट्टमेव कथितं.
७. दानसुत्तवण्णना
३७. सत्तमे वेळुकण्डकीति वेळुकण्डकनगरवासिनी. छळङ्गसमन्नागतन्ति छहि गुणङ्गेहि समन्नागतं. दक्खिणं पतिट्ठापेतीति दानं देति. पुब्बेव दाना सुमनोति दानं दस्सामीति मासड्ढमासतो पट्ठाय सोमनस्सप्पत्तो होति. एत्थ हि पुब्बेचेतना दस्सामीति चित्तुप्पादकालतो पट्ठाय ‘‘इतो उट्ठितेन दानं दस्सामी’’ति खेत्तग्गहणं आदिं कत्वा चिन्तेन्तस्स लब्भति. ददं चित्तं पसादेतीति एवं वुत्ता मुञ्चचेतना पन दानकालेयेव लब्भति. दत्वा अत्तमनो होतीति अयं पन अपरचेतना अपरापरं अनुस्सरन्तस्स लब्भति. वीतरागाति विगतरागा खीणासवा. रागविनयाय वा पटिपन्नाति रागविनयपटिपदं पटिपन्ना. उक्कट्ठदेसना चेसा, न केवलं पन खीणासवानं, अनागामि-सकदागामि-सोतापन्नानम्पि अन्तमसो तदहुपब्बजितस्स भण्डगाहकसामणेरस्सापि दिन्ना दक्खिणा छळङ्गसमन्नागताव होति. सोपि हि सोतापत्तिमग्गत्थमेव पब्बजितो.
यञ्ञस्स सम्पदाति दानस्स परिपुण्णता. सञ्ञताति सीलसञ्ञमेन सञ्ञता. सयं आचमयित्वानाति अत्तनाव हत्थपादे धोवित्वा मुखं विक्खालेत्वा. सकेहि पाणिभीति अत्तनो हत्थेहि. सयेहीतिपि पाठो. सद्धोति रतनत्तयगुणे सद्दहन्तो. मुत्तेन चेतसाति लाभमच्छरियादीहि विमुत्तेन चित्तेन. अब्यापज्झं सुखं लोकन्ति निद्दुक्खं उळारसुखसोमनस्सं देवलोकं.
८. अत्तकारीसुत्तवण्णना
३८. अट्ठमे अद्दसं वा अस्सोसिं वाति अक्खीनि उम्मीलेत्वा मा अद्दसं, असुकस्मिं नाम ठाने वसतीति मा अस्सोसिं, कथेन्तस्स वा वचनं मा अस्सोसिं. कथञ्हि नामाति केन नाम कारणेन. आरम्भधातूति आरभनवसेन पवत्तवीरियं. निक्कमधातूति कोसज्जतो निक्खमनसभावं वीरियं. परक्कमधातूति परक्कमसभावो. थामधातूति थामसभावो. ठितिधातूति ठितिसभावो. उपक्कमधातूति उपक्कमसभावो. सब्बं चेतं तेन तेनाकारेन पवत्तस्स वीरियस्सेव नामं.
९-१०. निदानसुत्तादिवण्णना
३९-४०. नवमे कम्मानन्ति वट्टगामिकम्मानं. समुदयायाति पिण्डकरणत्थाय. निदानन्ति पच्चयो. लोभजेनाति लोभतो जातेन. न पञ्ञायन्तीति ‘‘एवरूपेन कम्मेन निब्बत्ता’’ति न दिस्सन्ति. सुक्कपक्खे कम्मानन्ति विवट्टगामिकम्मानं. इति इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं. दसमे निचुलवनेति महामुचलिन्दवने. सद्धम्मोति सासनसद्धम्मो.
११. दारुक्खन्धसुत्तवण्णना
४१. एकादसमे चेतोवसिप्पत्तोति चित्तवसिभावं पत्तो. पथवीत्वेव अधिमुच्चेय्याति थद्धाकारं पथवीधातूति सल्लक्खेय्य. यं निस्सायाति यं विज्जमानं थद्धाकारं पथवीधातुं निस्साय अमुं दारुक्खन्धं पथवीत्वेव अधिमुच्चेय्य, सा एत्थ पथवीधातु अत्थीति. इमिना नयेन सेसपदानिपि वेदितब्बानि. यथेव हि तस्मिं थद्धाकारा पथवीधातु अत्थि, एवं यूसाकारा आपोधातु, उण्हाकारा तेजोधातु, वित्थम्भनाकारा वायोधातु, रत्तवण्णम्हि सारे पदुमपुप्फवण्णा सुभधातु, पूतिभूते चुण्णे चेव फेग्गुपपटिकासु च अमनुञ्ञवण्णा असुभधातु, तं निस्साय अमुं दारुक्खन्धं असुभन्त्वेव अधिमुच्चेय्य सल्लक्खेय्याति. इमस्मिं सुत्ते मिस्सकविहारो नाम कथितो.
१२. नागितसुत्तवण्णना
४२. द्वादसमे गामन्तविहारिन्ति गामन्तसेनासनवासिं. समाहितं निसिन्नन्ति तस्मिं गामन्तसेनासने समाधिं अप्पेत्वा निसिन्नं. इदानिमन्ति इदानि इमं. समाधिम्हा चावेस्सतीति समाधितो उट्ठापेस्सति. न अत्तमनो होमीति न सकमनो होमि. पचलायमानन्ति निद्दायमानं. एकत्तन्ति एकसभावं, एकग्गताभूतं अरञ्ञसञ्ञंयेव चित्ते करिस्सतीति अत्थो. अनुरक्खिस्सतीति अनुग्गण्हिस्सति. अविमुत्तं वा चित्तं विमोचेस्सतीति अञ्ञस्मिं काले अविमुत्तं चित्तं इदानि पञ्चहि विमुत्तीहि विमोचयिस्सति. रिञ्चतीति वज्जेति विस्सज्जेति. पटिपणामेत्वाति पनुदित्वा विस्सज्जेत्वा. उच्चारपस्सावकम्मायाति उच्चारपस्सावकरणत्थाय. इमिना एत्तकेन ठानेन सत्थारा अरञ्ञसेनासनस्स वण्णो कथितो. सुत्तस्स पन पठमकोट्ठासे यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेवाति.
देवतावग्गो चतुत्थो.
५. धम्मिकवग्गो
१. नागसुत्तवण्णना
४३. पञ्चमस्स पठमे आयस्मता आनन्देन सद्धिन्ति इदं ‘‘आयामानन्दा’’ति थेरं आमन्तेत्वा गतत्ता वुत्तं, सत्था पन अनूनेहि पञ्चहि भिक्खुसतेहि परिवुतो तत्थ अगमासीति वेदितब्बो. तेनुपसङ्कमीति तेहेव पञ्चहि भिक्खुसतेहि परिवुतो उपसङ्कमि. परिसिञ्चित्वाति वोहारवचनमेतं, न्हायित्वाति अत्थो. पुब्बापयमानोति रत्तदुपट्टं निवासेत्वा उत्तरासङ्गचीवरं द्वीहि हत्थेहि गहेत्वा पच्छिमलोकधातुं पिट्ठितो कत्वा पुरत्थिमलोकधातुं अभिमुखो वोदकभावेन गत्तानि पुब्बसदिसानि कुरुमानो अट्ठासीति अत्थो. भिक्खुसङ्घोपि तेन तेन ठानेन ओतरित्वा न्हत्वा पच्चुत्तरित्वा सत्थारंयेव परिवारेत्वा अट्ठासि. इति तस्मिं समये आकासतो पतमानं रत्तसुवण्णकुण्डलं विय सूरियो पच्छिमलोकधातुं पटिपज्जि, परिसुद्धरजतमण्डलो विय पाचीनलोकधातुतो चन्दो अब्भुग्गञ्छि, मज्झट्ठानेपि पञ्चभिक्खुसतपरिवारो सम्मासम्बुद्धो छब्बण्णबुद्धरस्मियो विस्सज्जेत्वा पुब्बकोट्ठकनदीतीरे लोकं अलङ्कुरुमानो अट्ठासि.
तेन खो पन समयेन…पे… सेतो नाम नागोति सेतवण्णताय एवं लद्धनामो हत्थिनागो. महातूरियताळितवादितेनाति महन्तेन तूरियताळितवादितेन. तत्थ पठमं सङ्घट्टनं ताळितं नाम होति, ततो परं वादितं. जनोति हत्थिदस्सनत्थं सन्निपतितमहाजनो. दिस्वा एवमाहाति अङ्गपच्चङ्गानि घंसित्वा न्हापेत्वा उत्तारेत्वा बहितीरे ठपेत्वा गत्तानि वोदकानि कत्वा हत्थालङ्कारेन अलङ्कतं तं महानागं दिस्वा इदं ‘‘अभिरूपो वत, भो’’ति पसंसावचनमाह. कायुपपन्नोति सरीरसम्पत्तिया उपपन्नो, परिपुण्णङ्गपच्चङ्गोति अत्थो. आयस्मा उदायीति पटिसम्भिदाप्पत्तो काळुदायित्थेरो. एतदवोचाति तं महाजनं हत्थिस्स वण्णं भणन्तं दिस्वा ‘‘अयं जनो अहेतुकपटिसन्धियं निब्बत्तहत्थिनो वण्णं कथेति, न बुद्धहत्थिस्स. अहं दानि इमिना हत्थिनागेन उपमं कत्वा बुद्धनागस्स वण्णं कथेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा एतं ‘‘हत्थिमेव नु खो, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच. तत्थ महन्तन्ति आरोहसम्पन्नं. ब्रहन्तन्ति परिणाहसम्पन्नं. एवमाहाति एवं वदति. अथ भगवा यस्मा अयं नागसद्दो हत्थिम्हिचेव अस्सगोणउरगरुक्खमनुस्सेसु चापि पवत्तति, तस्मा हत्थिम्पि खोतिआदिमाह.
आगुन्ति पापकं लामकं अकुसलधम्मं. तमहं नागोति ब्रूमीति तं अहं इमेहि तीहि द्वारेहि दसन्नं अकुसलकम्मपथानं द्वादसन्नञ्च अकुसलचित्तानं अकरणतो नागोति वदामि. अयञ्हि न आगुं करोतीति इमिना अत्थेन नागो. इमाहि गाथाहि अनुमोदामीति इमाहि चतुसट्ठिपदाहि सोळसहि गाथाहि अनुमोदामि अभिनन्दामि.
मनुस्सभूतन्ति देवादिभावं अनुपगन्त्वा मनुस्समेव भूतं. अत्तदन्तन्ति अत्तनायेव दन्तं, न अञ्ञेहि दमथं उपनीतं. भगवा हि अत्तना उप्पादितेनेव मग्गदमथेन चक्खुतोपि दन्तो, सोततोपि, घानतोपि, जिव्हातोपि, कायतोपि, मनतोपीति इमेसु छसु ठानेसु दन्तो सन्तो निब्बुतो परिनिब्बुतो. तेनाह – ‘‘अत्तदन्त’’न्ति. समाहितन्ति दुविधेनापि समाधिना समाहितं. इरियमानन्ति विहरमानं. ब्रह्मपथेति सेट्ठपथे, अमतपथे, निब्बानपथे. चित्तस्सूपसमे रतन्ति पठमज्झानेन पञ्च नीवरणानि वूपसमेत्वा, दुतियज्झानेन वितक्कविचारे, ततियज्झानेन पीतिं, चतुत्थज्झानेन सुखदुक्खं वूपसमेत्वा तस्मिं चित्तस्सूपसमे रतं अभिरतं.
नमस्सन्तीति कायेन नमस्सन्ति, वाचाय नमस्सन्ति, मनसा नमस्सन्ति, धम्मानुधम्मपटिपत्तिया नमस्सन्ति, सक्करोन्ति गरुं करोन्ति. सब्बधम्मानपारगुन्ति सब्बेसं खन्धायतनधातुधम्मानं अभिञ्ञापारगू, परिञ्ञापारगू, पहानपारगू, भावनापारगू, सच्छिकिरियापारगू, समापत्तिपारगूति छब्बिधेन पारगमनेन पारगतं पारप्पत्तं मत्थकप्पत्तं. देवापि तं नमस्सन्तीति दुक्खप्पत्ता सुब्रह्मदेवपुत्तादयो सुखप्पत्ता च सब्बेव दससहस्सचक्कवाळवासिनो देवापि तुम्हे नमस्सन्ति. इति मे अरहतो सुतन्ति इति मया चतूहि कारणेहि अरहाति लद्धवोहारानं तुम्हाकंयेव सन्तिके सुतन्ति दीपेति.
सब्बसंयोजनातीतन्ति सब्बानि दसविधसंयोजनानि अतिक्कन्तं. वना निब्बनमागतन्ति किलेसवनतो निब्बनं किलेसवनरहितं निब्बानं आगतं सम्पत्तं. कामेहि नेक्खम्मरतन्ति दुविधेहि कामेहि निक्खन्तत्ता पब्बज्जा अट्ठ समापत्तियो चत्तारो च अरियमग्गा कामेहि नेक्खम्मं नाम, तत्थ रतं अभिरतं. मुत्तं सेलाव कञ्चनन्ति सेलधातुतो मुत्तं कञ्चनसदिसं.
सब्बे अच्चरुचीति सब्बसत्ते अतिक्कमित्वा पवत्तरुचि. अट्ठमकञ्हि अतिक्कमित्वा पवत्तरुचिताय सोतापन्नो अच्चरुचि नाम, सोतापन्नं अतिक्कमित्वा पवत्तरुचिताय सकदागामी…पे… खीणासवं अतिक्कमित्वा पवत्तरुचिताय पच्चेकसम्बुद्धो, पच्चेकसम्बुद्धं अतिक्कमित्वा पवत्तरुचिताय सम्मासम्बुद्धो अच्चरुचि नाम. हिमवावञ्ञे सिलुच्चयेति यथा हिमवा पब्बतराजा अञ्ञे पब्बते अतिरोचति, एवं अतिरोचतीति अत्थो. सच्चनामोति तच्छनामो भूतनामो आगुं अकरणेनेव नागोति एवं अवितथनामो.
सोरच्चन्ति सुचिसीलं. अविहिंसाति करुणा च करुणापुब्बभागो च. पादा नागस्स ते दुवेति ते बुद्धनागस्स दुवे पुरिमपादा.
तपोति धुतसमादानं. ब्रह्मचरियन्ति अरियमग्गसीलं. चरणा नागस्स त्यापरेति ते बुद्धनागस्स अपरे द्वे पच्छिमपादा. सद्धाहत्थोति सद्धामयाय सोण्डाय समन्नागतो. उपेक्खासेतदन्तवाति छळङ्गुपेक्खामयेहि सेतदन्तेहि समन्नागतो.
सति गीवाति यथा नागस्स अङ्गपच्चङ्गस्मिं सिराजालानं गीवा पतिट्ठा, एवं बुद्धनागस्स सोरच्चादीनं धम्मानं सति. तेन वुत्तं – ‘‘सति गीवा’’ति. सिरो पञ्ञाति यथा हत्थिनागस्स सिरो उत्तमङ्गो, एवं बुद्धनागस्स सब्बञ्ञुतञाणं. तेन हि सो सब्बधम्मे जानाति. तेन वुत्तं – ‘‘सिरो पञ्ञा’’ति. वीमंसा धम्मचिन्तनाति यथा हत्थिनागस्स अग्गसोण्डो वीमंसा नाम होति. सो ताय थद्धमुदुकं खादितब्बाखादितब्बञ्च वीमंसति, ततो पहातब्बं पजहति, आदातब्बं आदियति, एवमेव बुद्धनागस्स धम्मकोट्ठासपरिच्छेदकञाणसङ्खाता धम्मचिन्तना वीमंसा. तेन हि ञाणेन सो भब्बाभब्बे जानाति. तेन वुत्तं – ‘‘वीमंसा धम्मचिन्तना’’ति. धम्मकुच्छिसमातपोति धम्मो वुच्चति चतुत्थज्झानसमाधि, कुच्छियेव समातपो कुच्छिसमातपो. समातपो नाम समातपनट्ठानं. धम्मो कुच्छिसमातपो अस्साति धम्मकुच्छिसमातपो. चतुत्थज्झानसमाधिस्मिं ठितस्स हि ते ते इद्धिविधादिधम्मा इज्झन्ति, तस्मा सो कुच्छिसमातपोति वुत्तो. विवेकोति कायचित्तउपधिविवेको. यथा नागस्स वालधि मक्खिका वारेति, एवं तथागतस्स विवेको गहट्ठपब्बजिते वारेति. तस्मा सो वालधीति वुत्तो.
झायीति दुविधेन झानेन झायी. अस्सासरतोति नागस्स हि अस्सासपस्सासा विय बुद्धनागस्स फलसमापत्ति, तत्थ रतो, अस्सासपस्सासेहि विय ताय विना न वत्ततीति अत्थो. सब्बत्थ संवुतोति सब्बद्वारेसु संवुतो. अनवज्जानीति सम्माआजीवेन उप्पन्नभोजनानि. सावज्जानीति पञ्चविधमिच्छाजीववसेन उप्पन्नभोजनानि.
अणुंथूलन्ति खुद्दकञ्च महन्तञ्च. सब्बं छेत्वान बन्धनन्ति सब्बं दसविधम्पि संयोजनं छिन्दित्वान. नुपलिप्पति लोकेनाति लोकेन सद्धिं तण्हामानदिट्ठिलेपेहि न लिप्पति. महागिनीति महाअग्गि. विञ्ञूहि देसिताति इध पटिसम्भिदाप्पत्तो काळुदायित्थेरोव विञ्ञू पण्डितो, तेन देसिताति अत्थो. विञ्ञस्सन्ति महानागा, नागं नागेन देसितन्ति उदायित्थेरनागेन देसितं बुद्धनागं इतरे खीणासवा नागा विजानिस्सन्ति.
सरीरं विजहं नागो, परिनिब्बिस्सतीति बोधिपल्लङ्के किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो, यमकसालन्तरे अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायिस्सति. एवं पटिसम्भिदाप्पत्तो उदायित्थेरो सोळसहि गाथाहि चतुसट्ठिया पदेहि दसबलस्स वण्णं कथेन्तो देसनं निट्ठापेसि. भगवा अनुमोदि. देसनावसाने चतुरासीतिपाणसहस्सानि अमतपानं पिविंसूति.
२. मिगसालासुत्तवण्णना
४४. दुतिये कथं कथं नामाति केन केन कारणेन. अञ्ञेय्योति आजानितब्बो. यत्र हि नामाति यस्मिं नाम धम्मे. समसमगतिकाति समभावेनेव समगतिका. भविस्सन्तीति जाता. सकदागामिपत्तो तुसितं कायं उपपन्नोति सकदागामिपुग्गलो हुत्वा तुसितभवनेयेव निब्बत्तो. कथं कथं नामाति केन केन नु खो कारणेन, किं नु खो जानित्वा देसितो, उदाहु अजानित्वाति. थेरो कारणं अजानन्तो एवं खो पनेतं भगिनि भगवता ब्याकतन्ति आह.
अम्मका अम्मकपञ्ञाति इत्थी हुत्वा इत्थिसञ्ञाय एव समन्नागता. के च पुरिसपुग्गलपरोपरियञाणेति एत्थ पुरिसपुग्गलपरोपरियञाणं वुच्चति पुरिसपुग्गलानं तिक्खमुदुवसेन इन्द्रियपरोपरियञाणं. तस्मा का च बाला मिगसाला, के च पुरिसपुग्गलानं इन्द्रियपरोपरियञाणे अप्पटिहतविसया सम्मासम्बुद्धा, उभयमेतं दूरे सुविदूरेति अयमेत्थ सङ्खेपो.
इदानि मिगसालाय अत्तनो दूरभावं दस्सेन्तो छयिमे, आनन्दातिआदिमाह. सोरतो होतीति पापतो सुट्ठु ओरतो विरतो होति. सुरतोतिपि पाठो. अभिनन्दन्ति सब्रह्मचारी एकत्तवासेनाति तेन सद्धिं एकतोवासेन सब्रह्मचारी अभिनन्दन्ति तुस्सन्ति. एकन्तवासेनातिपि पाठो, सततवासेनाति अत्थो. सवनेनपि अकतं होतीति सोतब्बयुत्तकं असुतं होति. बाहुसच्चेनपि अकतं होतीति एत्थ बाहुसच्चं वुच्चति वीरियं, वीरियेन कत्तब्बयुत्तकं अकतं होतीति अत्थो. दिट्ठियापि अप्पटिविद्धं होतीति दिट्ठिया पटिविज्झितब्बं अप्पटिविद्धं होति. सामायिकम्पि विमुत्तिं न लभतीति कालानुकालं धम्मस्सवनं निस्साय पीतिपामोज्जं न लभति. हानगामीयेव होतीति परिहानिमेव गच्छति.
पमाणिकाति पुग्गलेसु पमाणग्गाहका. पमिनन्तीति पमेतुं तुलेतुं आरभन्ति. एको हीनोति एको गुणेहि हीनो. एको पणीतोति एको गुणेहि पणीतो. तं हीति तं पमाणकरणं.
अभिक्कन्ततरोति सुन्दरतरो. पणीततरोति उत्तमतरो. धम्मसोतो निब्बहतीति सूरं हुत्वा पवत्तमानविपस्सनाञाणं निब्बहति, अरियभूमिं सम्पापेति. तदन्तरं को जानेय्याति तं अन्तरं तं कारणं अञ्ञत्र तथागतेन को जानेय्याति अत्थो.
कोधमानोति कोधो च मानो च. लोभधम्माति लोभोयेव. वचीसङ्खाराति आलापसल्लापवसेन वचनानेव. यो वा पनस्स मादिसोति यो वा पन अञ्ञोपि मया सदिसो सम्मासम्बुद्धोयेव अस्स, सो पुग्गलेसु पमाणं गण्हेय्याति अत्थो. खञ्ञतीति गुणखणनं पापुणाति. इमे खो, आनन्द, छ पुग्गलाति द्वे सोरता, द्वे अधिगतकोधमानलोभधम्मा, द्वे अधिगतकोधमानवचीसङ्खाराति इमे छ पुग्गला. गतिन्ति ञाणगतिं. एकङ्गहीनाति एकेकेन गुणङ्गेन हीना. पूरणो सीलेन विसेसी अहोसि, इसिदत्तो पञ्ञाय. पूरणस्स सीलं इसिदत्तस्स पञ्ञाठाने ठितं, इसिदत्तस्स पञ्ञा पूरणस्स सीलट्ठाने ठिताति.
३. इणसुत्तवण्णना
४५. ततिये दालिद्दियन्ति दलिद्दभावो. कामभोगिनोति कामे भुञ्जनकसत्तस्स. अस्सकोति अत्तनो सन्तकेन रहितो. अनाळ्हिकोति न अड्ढो. इणं आदियतीति जीवितुं असक्कोन्तो इणं आदियति. वड्ढिं पटिस्सुणातीति दातुं असक्कोन्तो वड्ढिं दस्सामीति पटिजानाति. अनुचरन्तिपि नन्ति परिसमज्झगणमज्झादीसु आतपठपनपंसुओकिरणादीहि विप्पकारं पापेन्तो पच्छतो पच्छतो अनुबन्धन्ति. सद्धा नत्थीति ओकप्पनकसद्धामत्तकम्पि नत्थि. हिरी नत्थीति हिरीयनाकारमत्तकम्पि नत्थि. ओत्तप्पं नत्थीति भायनाकारमत्तकम्पि नत्थि. वीरियं नत्थीति कायिकवीरियमत्तकम्पि नत्थि. पञ्ञा नत्थीति कम्मस्सकतपञ्ञामत्तकम्पि नत्थि. इणादानस्मिं वदामीति इणग्गहणं वदामि. मा मं जञ्ञूति मा मं जानातु.
दालिद्दियं दुक्खन्ति धनदलिद्दभावो दुक्खं. कामलाभाभिजप्पिनन्ति कामलाभं पत्थेन्तानं. पापकम्मविनिब्बयोति पापकम्मवड्ढको. संसप्पतीति परिप्फन्दति. जानन्ति जानन्तो. यस्स विप्पटिसारजाति ये अस्स विप्पटिसारतो जाता. योनिमञ्ञतरन्ति एकं तिरच्छानयोनिं. ददं चित्तं पसादयन्ति चित्तं पसादेन्तो ददमानो.
कटग्गाहोति जयग्गाहो, अनपराधग्गाहो होति. घरमेसिनोति घरावासं परियेसन्तस्स वसमानस्स वा. चागो पुञ्ञं पवड्ढतीति चागोति सङ्खं गतं पुञ्ञं वड्ढति. चागा पुञ्ञन्ति वा पाठो. पतिट्ठिताति पतिट्ठितसद्धा नाम सोतापन्नस्स सद्धा. हिरिमनोति हिरिसम्पयुत्तचित्तो. निरामिसं सुखन्ति तीणि झानानि निस्साय उप्पज्जनकसुखं. उपेक्खन्ति चतुत्थज्झानुपेक्खं. आरद्धवीरियोति परिपुण्णपग्गहितवीरियो. झानानि उपसम्पज्जाति चत्तारि झानानि पत्वा. एकोदि निपको सतोति एकग्गचित्तो कम्मस्सकतञाणसतीहि च समन्नागतो.
एवं ञत्वा यथाभूतन्ति एवं एत्तकं कारणं यथासभावं जानित्वा. सब्बसंयोजनक्खयेति निब्बाने. सब्बसोति सब्बाकारेन. अनुपादायाति अग्गहेत्वा. सम्मा चित्तं विमुच्चतीति इदं वुत्तं होति – सब्बसंयोजनक्खयसङ्खाते निब्बाने सब्बसो अनुपादियित्वा सम्मा हेतुना नयेन मग्गचित्तं विमुच्चति. ‘‘एतं ञत्वा यथाभूतं, सब्बसंयोजनक्खय’’न्तिपि पाळियं लिखितं, तस्स एतं सब्बसंयोजनक्खयसङ्खातं निब्बानं यथाभूतं ञत्वाति अत्थो. पुरिमपच्छिमेहि पन सद्धिं न घटीयति.
तस्स सम्मा विमुत्तस्साति तस्स सम्मा विमुत्तस्स खीणासवस्स. ञाणं होतीति पच्चवेक्खणञाणं होति. तादिनोति तंसण्ठितस्स. अकुप्पाति अकुप्पारम्मणत्ता कुप्पकारणानं किलेसानञ्च अभावेन अकुप्पा. विमुत्तीति मग्गविमुत्तिपि फलविमुत्तिपि. भवसंयोजनक्खयेति भवसंयोजनक्खयसङ्खाते निब्बाने भवसंयोजनानञ्च खयन्ते उप्पन्ना. एतं खो परमं ञाणन्ति एतं मग्गफलञाणं परमञाणं नाम. सुखमनुत्तरन्ति एतदेव मग्गफलसुखं अनुत्तरं सुखं नाम. आणण्यमुत्तमन्ति सब्बेसं अणणानं खीणासवो उत्तमअणणो, तस्मा अरहत्तफलं आणण्यमुत्तमन्ति अरहत्तफलेन देसनाय कूटं गण्हि. इमस्मिञ्च सुत्ते वट्टमेव कथेत्वा गाथासु वट्टविवट्टं कथितन्ति.
४. महाचुन्दसुत्तवण्णना
४६. चतुत्थे चेतीसूति चेतिरट्ठे. सयंजातियन्ति एवंनामके निगमे. महाचुन्दोति धम्मसेनापतिस्स कनिट्ठभातिको. धम्मे योगो अनुयोगो एतेसन्ति धम्मयोगा. धम्मकथिकानं एतं नामं. झायन्तीति झायी. अपसादेन्तीति घट्टेन्ति हिंसन्ति. झायन्तीति चिन्तेन्ति. पज्झायन्तीतिआदीनि उपसग्गवसेन वड्ढितानि. किमिमे झायन्तीति किं नाम इमे झायन्ति. किन्तिमे झायन्तीति किमत्थं इमे झायन्ति. कथं इमे झायन्तीति केन कारणेन इमे झायन्ति. अमतं धातुं कायेन फुसित्वा विहरन्तीति मरणविरहितं निब्बानधातुं सन्धाय कम्मट्ठानं गहेत्वा विहरन्ता अनुक्कमेन तं नामकायेन फुसित्वा विहरन्ति. गम्भीरं अत्थपदन्ति गुळ्हं पटिच्छन्नं खन्धधातुआयतनादिअत्थं. पञ्ञाय अतिविज्झ पस्सन्तीति सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय पटिविज्झित्वा पस्सन्ति. इमस्मिं पनत्थे सम्मसनपटिवेधपञ्ञापि उग्गहपरिपुच्छापञ्ञापि वट्टतियेवाति.
५-६. सन्दिट्ठिकसुत्तद्वयवण्णना
४७-४८. पञ्चमे सन्तं वा अज्झत्तन्ति नियकज्झत्ते विज्जमानं. लोभोतिआदीहि तीणि अकुसलमूलानि दस्सितानि. लोभधम्मातिआदीहि तंसम्पयुत्तका धम्मा. छट्ठे कायसन्दोसन्ति कायद्वारस्स दुस्सनाकारं. सेसद्वयेपि एसेव नयो. इमेसु द्वीसु सुत्तेसु पच्चवेक्खणाव कथिता.
७. खेमसुत्तवण्णना
४९. सत्तमे वुसितवाति वुत्थब्रह्मचरियवासो. कतकरणीयोति चतूहि मग्गेहि कत्तब्बं कत्वा ठितो. ओहितभारोति खन्धभारं किलेसभारं अभिसङ्खारभारञ्च ओतारेत्वा ठितो. अनुप्पत्तसदत्थोति सदत्थो वुच्चति अरहत्तं, तं पत्तोति अत्थो. परिक्खीणभवसंयोजनोति खीणभवबन्धनो. सम्मदञ्ञा विमुत्तोति सम्मा हेतुना कारणेन जानित्वा विमुत्तो. तस्स न एवं होति अत्थि मे सेय्योति वातिआदीहि सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानादयो तयो माना पटिक्खित्ता. न हि खीणासवस्स ‘‘अत्थि मय्हं सेय्यो, अत्थि सदिसो, अत्थि हीनो’’ति मानो होति. नत्थि मे सेय्योतिआदीहिपि तेयेव पटिक्खित्ता. न हि खीणासवस्स ‘‘अहमेव सेय्यो, अहं सदिसो, अहं हीनो, अञ्ञे सेय्यादयो नत्थी’’ति एवं मानो होति.
अचिरपक्कन्तेसूति अरहत्तं ब्याकरित्वा अचिरंयेव पक्कन्तेसु. अञ्ञं ब्याकरोन्तीति अरहत्तं कथेन्ति. हसमानका मञ्ञे अञ्ञं ब्याकरोन्तीति हसमाना विय कथेन्ति. विघातं आपज्जन्तीति दुक्खं आपज्जन्ति.
न उस्सेसु न ओमेसु, समत्ते नोपनीयरेति एत्थ उस्साति उस्सितता सेय्यपुग्गला. ओमाति हीना. समत्तोति सदिसो. इति इमेसु तीसुपि सेय्यहीनसदिसेसु खीणासवा मानेन न उपनीयरे, न उपनेन्ति, न उपगच्छन्तीति अत्थो. खीणा जातीति खीणा तेसं जाति. वुसितं ब्रह्मचरियन्ति वुत्थं मग्गब्रह्मचरियं. चरन्ति संयोजनविप्पमुत्ताति सब्बसंयोजनेहि विमुत्ता हुत्वा चरन्ति. सुत्तेपि गाथायम्पि खीणासवो कथितो.
८. इन्द्रियसंवरसुत्तवण्णना
५०. अट्ठमे हतूपनिसं होतीति हतूपनिस्सयं होति. सीलविपन्नस्साति विपन्नसीलस्स. यथाभूतञाणदस्सनन्ति तरुणविपस्सनाञाणं. निब्बिदाविरागोति एत्थ निब्बिदा बलवविपस्सना, विरागो अरियमग्गो. विमुत्तिञाणदस्सनन्ति एत्थ विमुत्तीति अरहत्तफलं, ञाणदस्सनन्ति पच्चवेक्खणञाणं. उपनिस्सयसम्पन्नं होतीति सम्पन्नउपनिस्सयं होति. इमस्मिं सुत्ते सीलानुरक्खणइन्द्रियसंवरो कथितो.
९. आनन्दसुत्तवण्णना
५१. नवमे कित्तावताति कित्तकेन. अस्सुतञ्चेवाति अञ्ञस्मिं काले अस्सुतपुब्बं. न सम्मोसं गच्छन्तीति विनासं न गच्छन्ति. चेतसो सम्फुट्ठपुब्बाति चित्तेन फुसितपुब्बा. समुदाचरन्तीति मनोद्वारे चरन्ति. अविञ्ञातञ्च विजानातीति अञ्ञस्मिं काले अविञ्ञातकारणं जानाति. परियापुणातीति वळञ्जेति कथेति. देसेतीति पकासेति. परं वाचेतीति परं उग्गण्हापेति.
आगतागमाति दीघादीसु यो कोचि आगमो आगतो एतेसन्ति आगतागमा. धम्मधराति सुत्तन्तपिटकधरा. विनयधराति विनयपिटकधरा. मातिकाधराति द्वेपातिमोक्खधरा. परिपुच्छतीति अनुसन्धिपुब्बापरं पुच्छति. परिपञ्हतीति इदञ्चिदञ्च पुच्छिस्सामीति परितुलति परिच्छिन्दति. इदं, भन्ते, कथन्ति, भन्ते, इदं अनुसन्धिपुब्बापरं कथं होतीति पुच्छति. इमस्स क्वत्थोति इमस्स भासितस्स को अत्थोति पुच्छति. अविवटन्ति अविवरितं. विवरन्तीति पाकटं करोन्ति. कङ्खाठानियेसूति कङ्खाय कारणभूतेसु. तत्थ यस्मिं धम्मे कङ्खा उप्पज्जति, स्वेव कङ्खाठानियो नामाति वेदितब्बो.
१०. खत्तियसुत्तवण्णना
५२. दसमे भोगाधिप्पायाति भोगसंहरणत्थं ठपिताधिप्पाया पवत्तअज्झासया. पञ्ञूपविचाराति पञ्ञवन्तो भवेय्यामाति एवं पञ्ञत्थाय पवत्तूपविचारा. अयमेव नेसं विचारो चित्ते उपविचरति. बलाधिट्ठानाति बलकायाधिट्ठाना. बलकायञ्हि लद्धा ते लद्धपतिट्ठा नाम होन्ति. पथविभिनिवेसाति पथविसामिनो भविस्सामाति एवं पथविअत्थाय कतचित्ताभिनिवेसा. इस्सरियपरियोसानाति रज्जाभिसेकपरियोसाना. अभिसेकञ्हि पत्वा ते परियोसानप्पत्ता नाम होन्ति. इमिना नयेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.
सेसपदेसु पनेत्थ अयमधिप्पायो – ब्राह्मणा ताव मन्ते लभित्वा लद्धपतिट्ठा नाम होन्ति, गहपतिका यंकिञ्चि सिप्पं, इत्थी कुलदायज्जसामिकं पुत्तं, चोरा यंकिञ्चि आवुधसत्थं, समणा सीलपरिपुण्णा लद्धपतिट्ठा नाम होन्ति. तस्मा मन्ताधिट्ठानातिआदीनि वुत्तानि.