१. आनिसंसवग्गो
१. किमत्थियसुत्तवण्णना
१. दसकनिपातस्स पठमे कुसलानि सीलानीति अनवज्जसीलानि. अमङ्कुभावस्स अविप्पटिसारस्स अत्थाय संवत्तन्तीति अविप्पटिसारत्थानि. सो नेसं आनिसंसोति अविप्पटिसारानिसंसानि. यथाभूतञाणदस्सनत्थोतिआदीसु यथाभूतञाणदस्सनं नाम तरुणविपस्सना, निब्बिदा नाम बलवविपस्सना, विरागो नाम मग्गो, विमुत्ति नाम अरहत्तफलं, ञाणदस्सनं नाम पच्चवेक्खणञाणं. अग्गाय परेन्तीति अरहत्तत्थाय गच्छन्ति.
२. चेतनाकरणीयसुत्तवण्णना
२. दुतिये न चेतनाय करणीयन्ति न चेतेत्वा कप्पेत्वा पकप्पेत्वा कातब्बं. धम्मता एसाति धम्मसभावो एसो कारणनियमो अयं. अभिसन्देन्तीति पवत्तेन्ति. परिपूरेन्तीति परिपुण्णं करोन्ति. अपारा पारं गमनायाति ओरिमतीरभूता तेभूमकवट्टा निब्बानपारं गमनत्थाय.
३-५. उपनिससुत्तत्तयवण्णना
३-५. ततिये हतूपनिसोति हतकारणो. चतुत्थपञ्चमेसु द्वीहि थेरेहि कथितभावोव विसेसो.
६. समाधिसुत्तवण्णना
६. छट्ठे नेव पथवियं पथवीसञ्ञी अस्साति पथविं आरम्मणं कत्वा पथवीति एवं उप्पन्नाय सञ्ञाय सञ्ञी न भवेय्य. आपादीसुपि एसेव नयो. न इधलोकेति इधलोके उप्पज्जनकचतुक्कपञ्चकज्झानसञ्ञाय न सञ्ञी भवेय्य. न परलोकेति परलोके उप्पज्जनकचतुक्कपञ्चकज्झानसञ्ञाय न सञ्ञी भवेय्य. सञ्ञी च पन अस्साति अथ च पनस्स समापत्ति सवितक्कसमापत्तियेव अस्साति वुच्चति. एतं सन्तं एतं पणीतन्ति सन्तं सन्तन्ति अप्पेत्वा निसिन्नस्स दिवसम्पि चित्तुप्पादो ‘‘सन्तं सन्त’’न्तेव पवत्तति, पणीतं पणीतन्ति अप्पेत्वा निसिन्नस्स दिवसम्पि चित्तुप्पादो ‘‘पणीतं पणीत’’न्तेव पवत्तति. यदिदं सब्बसङ्खारसमथोति निब्बानं निब्बानन्ति अप्पेत्वा निसिन्नस्स दिवसम्पि चित्तुप्पादो ‘‘निब्बानं निब्बान’’न्तेव पवत्ततीति सब्बम्पेतं फलसमापत्तिसमाधिं सन्धाय वुत्तं.
७. सारिपुत्तसुत्तवण्णना
७. सत्तमे सञ्ञी च पनाहं, आवुसो, तस्मिं समये अहोसिन्ति, आवुसो, तस्मिं समये अहं ‘‘भवनिरोधो निब्बान’’न्ति इमाय फलसमापत्तिसञ्ञाय सञ्ञी अहोसिं. सचित्तका मे सा समापत्ति अहोसीति पच्चवेक्खणा कथिता.
८. झानसुत्तवण्णना
८. अट्ठमे समन्तपासादिकोति पसादावहानंयेव कायकम्मादीनं सब्भावतो समन्तो पासादिको. सब्बाकारपरिपूरोति सब्बेहि कारणेहि परिपुण्णो.
९. सन्तविमोक्खसुत्तवण्णना
९. नवमे सन्ताति आरम्मणसन्ततायपि अङ्गसन्ततायपि सन्ता. विमोक्खाति पच्चनीकधम्मेहि विमुत्तत्ता आरम्मणे च निरासङ्कभावेन सुट्ठु मुत्तत्ता एवंलद्धनामा. अतिक्कम्म रूपेति रूपज्झानानि अतिक्कमित्वा पवत्ता. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
आनिसंसवग्गो पठमो.
२. नाथवग्गो
१. सेनासनसुत्तवण्णना
११. दुतियस्स पठमे पञ्चङ्गसमन्नागतोति पञ्चहि गुणङ्गेहि समन्नागतो. नातिदूरं होति नाच्चासन्नन्ति यञ्हि अतिदूरे होति, पिण्डाय चरित्वा तत्थ गच्छन्तस्स कायचित्तदरथा होति, ततो अनुप्पन्नं वा समाधिं उप्पादेतुं उप्पन्नं वा थिरं कातुं न सक्कोति. अच्चासन्नं बहुजनाकिण्णं होति. चत्तालीसउसभमत्ते पन पदेसे वसतं दूरासन्नदोसविमुत्तञ्च गमनागमनसम्पन्नं नाम होति. दिवाअप्पाकिण्णन्ति दिवसभागे महाजनेन अनाकिण्णं.
२. पञ्चङ्गसुत्तवण्णना
१२. दुतिये केवलीति केवलेहि सकलेहि गुणेहि समन्नागतो. वुसितवाति वुत्थब्रह्मचरियवासो. असेखेनाति असेखधम्मपरियापन्नेन लोकुत्तरेन. सीलक्खन्धेनाति सीलरासिना. विमुत्तिक्खन्धेनाति एत्थ ठपेत्वा सीलादयो तयो सेसा फलधम्मा विमुत्ति नाम, विमुत्तिञाणदस्सनं पच्चवेक्खणञाणं, तं लोकियमेव.
३-४. संयोजनसुत्तादिवण्णना
१३-१४. ततिये ओरम्भागियानीति हेट्ठाभागियानि. उद्धम्भागियानीति उपरिभागियानि. इमस्मिं सुत्ते वट्टमेव कथितं. चतुत्थे खिलविनिबन्धा पञ्चकनिपाते वित्थारितायेव. आरोहपरिणाहेनाति दीघपुथुलन्तेन.
५. अप्पमादसुत्तवण्णना
१५. पञ्चमे एवमेव खोति यथा सब्बसत्तानं सम्मासम्बुद्धो अग्गो, एवं सब्बेसं कुसलधम्मानं कारापकअप्पमादो अग्गोति दट्ठब्बो. ननु चेस लोकियोव, कुसलधम्मा पन लोकुत्तरापि. अयञ्च कामावचरोव, कुसलधम्मा पन चतुभूमका. कथमेस तेसं अग्गोति? पटिलाभकत्तेन. अप्पमादेन हि ते पटिलभन्ति, तस्मा सो तेसं अग्गो. तेनेव वुत्तं – सब्बे ते अप्पमादमूलकाति.
जङ्गलानन्ति पथवितलचारीनं. पाणानन्ति सपादकपाणानं. पदजातानीति पदानि. समोधानं गच्छन्तीति ओधानं पक्खेपं गच्छन्ति. अग्गमक्खायतीति सेट्ठमक्खायति. यदिदं महन्तत्तेनाति महन्तभावेन अग्गमक्खायति, न गुणग्गेनाति अत्थो. वस्सिकन्ति सुमनपुप्फं. इदं किर सुत्तं सुत्वा भातियमहाराजा वीमंसितुकामताय एकस्मिं गब्भे चतुजातिगन्धेहि परिभण्डं कत्वा सुगन्धपुप्फानि आहरापेत्वा एकस्स समुग्गस्स मज्झे सुमनपुप्फमुट्ठिं ठपेत्वा सेसानि तस्स समन्ततो मुट्ठिं कत्वा ठपेत्वा द्वारं पिधाय बहि निक्खन्तो. अथस्स मुहुत्तं बहि वीतिनामेत्वा द्वारं विवरित्वा पविसन्तस्स सब्बपठमं सुमनपुप्फगन्धो घानं पहरि. सो महातलस्मिंयेव महाचेतियाभिमुखो निपज्जित्वा ‘‘वस्सिकं तेसं अग्गन्ति कथेन्तेन सुकथितं सम्मासम्बुद्धेना’’ति चेतियं वन्दि. खुद्दराजानोति खुद्दकराजानो. कूटराजानोतिपि पाठो.
६. आहुनेय्यसुत्तवण्णना
१६. छट्ठे गोत्रभूति सिखापत्तविपस्सनाभूतेन निब्बानारम्मणेन गोत्रभुञाणेन समन्नागतो.
७. पठमनाथसुत्तवण्णना
१७. सत्तमे सनाथाति सञातका बहुञातिवग्गा हुत्वा विहरथ. नाथं करोन्तीति नाथकरणा, अत्तनो सनाथभावकरा पतिट्ठाकराति अत्थो. कल्याणमित्तोतिआदीसु सीलादिगुणसम्पन्ना कल्याणा मित्ता अस्साति कल्याणमित्तो. तेवस्स ठाननिसज्जादीसु सह अयनतो सहायाति कल्याणसहायो. चित्तेन चेव कायेन च कल्याणमित्तेसुयेव सम्पवङ्को ओणतोति कल्याणसम्पवङ्को. सुवचो होतीति सुखेन वत्तब्बो होति, सुखेन अनुसासितब्बो. खमोति गाळ्हेन फरुसेन कक्खळेन वुत्तो खमति न कुप्पति. पदक्खिणग्गाही अनुसासनिन्ति यथा एकच्चो ओवदियमानो वामतो गण्हाति, पटिप्फरति वा, अस्सुणन्तो वा गच्छति, एवं अकत्वा ‘‘ओवदथ, भन्ते, अनुसासथ, तुम्हेसु अनोवदन्तेसु को अञ्ञो ओवदिस्सती’’ति पदक्खिणं गण्हाति.
उच्चावचानीति उच्चनीचानि. किंकरणीयानीति ‘‘किं करोमी’’ति एवं वत्वा कत्तब्बकम्मानि. तत्थ उच्चकम्मं नाम चीवरस्स करणं रजनं, चेतिये सुधाकम्मं, उपोसथागारचेतियघरबोधिघरेसु कत्तब्बकम्मन्ति एवमादि. अवचकम्मं नाम पादधोवनमक्खनादिखुद्दककम्मं. तत्रूपायायाति तत्रुपगमनियाय. अलं कातुन्ति कातुं समत्थो होति. अलं संविधातुन्ति विचारेतुं समत्थो होति.
धम्मे अस्स कामो सिनेहोति धम्मकामो, तेपिटकं बुद्धवचनं पियायतीति अत्थो. पियसमुदाहारोति परस्मिं कथेन्ते सक्कच्चं सुणाति, सयञ्च परेसं देसेतुकामो होतीति अत्थो. अभिधम्मे अभिविनयेति एत्थ धम्मो अभिधम्मो, विनयो अभिविनयोति चतुक्कं वेदितब्बं. तत्थ धम्मोति सुत्तन्तपिटकं. अभिधम्मोति सत्त पकरणानि. विनयोति उभतोविभङ्गो. अभिविनयोति खन्धकपरिवारा. अथ वा सुत्तन्तपिटकम्पि अभिधम्मपिटकम्पि धम्मो एव, मग्गफलानि अभिधम्मो. सकलविनयपिटकं विनयो, किलेसवूपसमकरणं अभिविनयो. इति सब्बस्मिम्पि एत्थ धम्मे च अभिधम्मे च विनये च अभिविनये च उळारपामोज्जो होतीति अत्थो. कुसलेसु धम्मेसूति कारणत्थे भुम्मं, चातुभूमककुसलधम्मकारणा तेसं अधिगमत्थाय अनिक्खित्तधुरो होतीति अत्थो.
८. दुतियनाथसुत्तवण्णना
१८. अट्ठमे थेरानुकम्पितस्साति थेरेहि ओवादानुसासनिदानसमुस्साहिताय हितफरणाय अनुकम्पितस्स.
९. पठमअरियावाससुत्तवण्णना
१९. नवमे अरियवासाति अरियानं आवासो, ते आवसिंसु आवसन्ति आवसिस्सन्तीति अरियावासा. यदरियाति ये वासे अरिया.
१०. दुतियअरियावाससुत्तवण्णना
२०. दसमं यस्मा कुरुरट्ठवासिनो भिक्खू गम्भीरपञ्ञाकारका युत्तप्पयुत्ता, तस्मा यथा तेसं दीघनिकायादीसु महानिदानादीनि कथितानि, एवमिदम्पि गम्भीरं सुखुमं तिलक्खणाहतं सुत्तं तत्थेव अवोच. तत्थ पञ्चङ्गविप्पहीनोति पञ्चहि अङ्गेहि विप्पयुत्तो हुत्वा खीणासवो अवसि वसति वसिस्सति. तस्मा अयं पञ्चङ्गविप्पहीनता अरियावासोति वुत्तो. एस नयो सब्बत्थ. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु छळङ्गसमन्नागतो होतीति छळङ्गुपेक्खाय समन्नागतो होति. छळङ्गुपेक्खा धम्मा नाम केति? ञाणादयो. ‘‘ञाण’’न्ति वुत्ते किरियतो चत्तारि ञाणसम्पयुत्तचित्तानि लब्भन्ति, ‘‘सततविहारो’’ति वुत्ते अट्ठ महाचित्तानि, ‘‘रज्जनदुस्सनं नत्थी’’ति वुत्ते दस चित्तानि लब्भन्ति. सोमनस्सं आसेवनवसेन लब्भति. सतारक्खेन चेतसाति खीणासवस्स हि तीसु द्वारेसु सब्बकाले सति आरक्खकिच्चं साधेति. तेनेवस्स चरतो च तिट्ठतो च सुत्तस्स च जागरस्स च सततं समितं ञाणदस्सनं पच्चुपट्ठितं होतीति वुच्चति.
पुथुसमणब्राह्मणानन्ति बहूनं समणब्राह्मणानं. एत्थ समणाति पब्बज्जूपगता, ब्राह्मणाति भोवादिनो. पुथुपच्चेकसच्चानीति बहूनि पाटेक्कसच्चानि. ‘‘इदमेव दस्सनं सच्चं, इदमेव सच्च’’न्ति एवं पाटियेक्कं गहितानि बहूनि सच्चानीति अत्थो. नुण्णानीति नीहटानि. पनुण्णानीति सुट्ठु नीहटानि. चत्तानीति विस्सट्ठानि. वन्तानीति वमितानि. मुत्तानीति छिन्नबन्धनानि कतानि. पहीनानीति पजहितानि. पटिनिस्सट्ठानीति यथा न पुन चित्तं आरोहन्ति, एवं पटिनिस्सज्जितानि. सब्बानेव तानि गहितग्गहणस्स विस्सट्ठभाववेवचनानि.
समवयसट्ठेसनोति एत्थ अवयाति अनूना, सट्ठाति विस्सट्ठा. सम्मा अवया सट्ठा एसना अस्साति समवयसट्ठेसनो, सुट्ठुविस्सट्ठसब्बएसनोति अत्थो. रागा चित्तं विमुत्तन्तिआदीहि मग्गस्स किच्चनिप्फत्ति कथिता. रागो मे पहीनोतिआदीहि पच्चवेक्खणफलं कथितं. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
नाथवग्गो दुतियो.
३. महावग्गो
१. सीहनादसुत्तवण्णना
२१. ततियस्स पठमे विसमगतेति विसमट्ठानेसु गोचरेसु गते. सङ्घातं आपादेसिन्ति घातं वधं पापेसिं. तस्स हि उस्सन्नतेजताय खुद्दकेसु पाणेसु अनुकम्पा होति. तस्मा ये पटिसत्तुभावेन सण्ठातुं सक्खिस्सन्ति, ये दुब्बला पलायितुकामा भविस्सन्ति, ते पलायिस्सन्तीति सीहनादं नदित्वाव गोचराय पक्कमति. तथागतस्सेतं अधिवचनन्ति यदि हि सहनताय हननताय च सीहो, तथागतो हि सब्बानि च इट्ठानिट्ठानि सहति, सब्बपरप्पवादिनो च वादानं निम्मथनेन हनति. इदमस्स होति सीहनादस्मिन्ति अयमस्स सीहनादो.
तथागतबलानीति अञ्ञेहि असाधारणानि तथागतस्सेव बलानि. यथा वा पुब्बबुद्धानं बलानि पुञ्ञसम्पत्तिया आगतानि, तथा आगतबलानीतिपि अत्थो. तत्थ दुविधं तथागतस्स बलं कायबलं ञाणबलं. तेसु कायबलं हत्थिकुलानुसारेन वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –
‘‘कालावकञ्च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं;
गन्धमङ्गलहेमञ्च, उपोसथछद्दन्तिमे दसा’’ति.
इमानि दस हत्थिकुलानि. तत्थ कालावकन्ति पकतिहत्थिकुलं दट्ठब्बं. यं दसन्नं पुरिसानं कायबलं, तं एकस्स कालावकस्स हत्थिनो. यं दसन्नं कालावकानं बलं, तं एकस्स गङ्गेय्यस्स. यं दसन्नं गङ्गेय्यानं, तं एकस्स पण्डरस्स. यं दसन्नं पण्डरानं, तं एकस्स तम्बस्स. यं दसन्नं तम्बानं, तं एकस्स पिङ्गलस्स. यं दसन्नं पिङ्गलानं, तं एकस्स गन्धहत्थिनो. यं दसन्नं गन्धहत्थीनं, तं एकस्स मङ्गलस्स. यं दसन्नं मङ्गलानं, तं एकस्स हेमस्स. यं दसन्नं हेमानं, तं एकस्स उपोसथस्स. यं दसन्नं उपोसथानं, तं एकस्स छद्दन्तस्स. यं दसन्नं छद्दन्तानं, तं एकस्स तथागतस्स. नारायनसङ्घातबलन्तिपि इदमेव वुच्चति. तदेतं पकतिहत्थिगणनाय हत्थीनं कोटिसहस्सानं, पुरिसगणनाय दसन्नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं होति. इदं ताव तथागतस्स कायबलं.
ञाणबलं पन पाळियं ताव आगतमेव. दसबलञाणं, मज्झिमे आगतं चतुवेसारज्जञाणं, अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणं, चतुयोनिपरिच्छेदञाणं, पञ्चगतिपरिच्छेदञाणं, संयुत्तके (सं. नि. २.३३) आगतानि तेसत्तति ञाणानि सत्तसत्तति ञाणानीति, एवं अञ्ञानिपि अनेकानि ञाणबलं नाम. इधापि ञाणबलमेव अधिप्पेतं. ञाणञ्हि अकम्पियट्ठेन उपत्थम्भनट्ठेन च बलन्ति वुत्तं.
आसभं ठानन्ति सेट्ठट्ठानं उत्तमट्ठानं. आसभा वा पुब्बबुद्धा, तेसं ठानन्ति अत्थो. अपिच गवसतजेट्ठको उसभो, गवसहस्सजेट्ठको वसभो. वजसतजेट्ठको वा उसभो, वजसहस्सजेट्ठको वसभो. सब्बगवसेट्ठो सब्बपरिस्सयसहो सेतो पासादिको महाभारवहो असनिसतसद्देहिपि असम्पकम्पियो निसभो, सो इध उसभोति अधिप्पेतो. इदम्पि हि तस्स परियायवचनं. उसभस्स इदन्ति आसभं. ठानन्ति चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानं. इदं पन आसभं वियाति आसभं. यथेव हि निसभसङ्खातो उसभो उसभबलेन समन्नागतो चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानेन तिट्ठति, एवं तथागतोपि दसहि तथागतबलेहि समन्नागतो चतूहि वेसारज्जपादेहि अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि पच्चत्थिकेन पच्चामित्तेन अकम्पियो अचलट्ठानेन तिट्ठति. एवं तिट्ठमानो च तं आसभं ठानं पटिजानाति उपगच्छति न पच्चक्खाति अत्तनि आरोपेति. तेन वुत्तं – ‘‘आसभं ठानं पटिजानाती’’ति.
परिसासूति अट्ठसु परिसासु. सीहनादं नदतीति सेट्ठनादं नदति, अभीतनादं नदति, सीहनादसदिसं वा नादं नदति. तत्रायं उपमा – यथा सीहो सीहबलेन समन्नागतो सब्बत्थ विसारदो विगतलोमहंसो सीहनादं नदति, एवं तथागतसीहोपि तथागतबलेहि समन्नागतो अट्ठसु परिसासु विसारदो विगतलोमहंसो ‘‘इति सक्कायो’’तिआदिना नयेन नानाविधदेसनाविलाससम्पन्नं सीहनादं नदति. तेन वुत्तं – ‘‘परिसासु सीहनादं नदती’’ति.
ब्रह्मचक्कं पवत्तेतीति एत्थ ब्रह्मन्ति सेट्ठं उत्तमं विसिट्ठं. चक्कन्ति धम्मचक्कं. तं पनेतं दुविधं होति पटिवेधञाणञ्चेव देसनाञाणञ्च. तत्थ पञ्ञापभावितं अत्तनो अरियफलावहं पटिवेधञाणं, करुणापभावितं सावकानं अरियफलावहं देसनाञाणं. तत्थ पटिवेधञाणं उप्पज्जमानं उप्पन्नन्ति दुविधं. तञ्हि अभिनिक्खमनतो याव अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. तुसितभवनतो वा याव महाबोधिपल्लङ्के अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. दीपङ्करतो वा पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. देसनाञाणम्पि पवत्तमानं पवत्तन्ति दुविधं. तञ्हि याव अञ्ञासिकोण्डञ्ञस्स सोतापत्तिमग्गा पवत्तमानं, फलक्खणे पवत्तं नाम. तेसु पटिवेधञाणं लोकुत्तरं, देसनाञाणं लोकियं. उभयम्पि पनेतं अञ्ञेहि असाधारणं, बुद्धानंयेव ओरसञाणं.
इदानि येहि दसहि बलेहि समन्नागतो तथागतो आसभं ठानं पटिजानाति, तानि वित्थारतो दस्सेतुं कतमानि दस? इध, भिक्खवे, तथागतो ठानञ्च ठानतोतिआदिमाह. तत्थ ठानञ्च ठानतोति कारणञ्च कारणतो. कारणञ्हि यस्मा तत्थ फलं तिट्ठति, तदायत्तवुत्तिताय उप्पज्जति चेव पवत्तति च, तस्मा ठानन्ति वुच्चति. तं भगवा ‘‘ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं हेतू पच्चया उप्पादाय, तं तं ठानं. ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं न हेतू न पच्चया उप्पादाय, तं तं अट्ठान’’न्ति पजानन्तो ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानाति. अभिधम्मे पनेतं ‘‘तत्थ कतमं तथागतस्स ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं ञाण’’न्तिआदिना (विभ. ८०९) नयेन वित्थारितमेव. यम्पीति येन ञाणेन. इदम्पि, भिक्खवे, तथागतस्साति इदम्पि ठानाट्ठानञाणं तथागतस्स तथागतबलं नाम होतीति अत्थो. एवं सब्बपदेसु योजना वेदितब्बा.
कम्मसमादानानन्ति समादियित्वा कतानं कुसलाकुसलकम्मानं, कम्ममेव वा कम्मसमादानं. ठानसो हेतुसोति पच्चयतो चेव हेतुतो च. तत्थ गतिउपधिकालपयोगा विपाकस्स ठानं, कम्मं हेतु. इमस्स पन ञाणस्स वित्थारकथा ‘‘अत्थेकच्चानि पापकानि कम्मसमादानानि गतिसम्पत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्ती’’तिआदिना (विभ. ८१०) नयेन अभिधम्मे आगतायेव.
सब्बत्थगामिनिन्ति सब्बगतिगामिनिञ्च अगतिगामिनिञ्च. पटिपदन्ति मग्गं. यथाभूतं पजानातीति बहूसुपि मनुस्सेसु एकमेव पाणं घातेन्तेसु ‘‘इमस्स चेतना निरयगामिनी भविस्सति, इमस्स तिरच्छानयोनिगामिनी’’ति इमिना नयेन एकवत्थुस्मिम्पि कुसलाकुसलचेतनासङ्खातानं पटिपत्तीनं अविपरीततो सभावं जानाति. इमस्सपि च ञाणस्स वित्थारकथा ‘‘तत्थ कतमं तथागतस्स सब्बत्थगामिनिं पटिपदं यथाभूतं ञाणं? इध तथागतो अयं मग्गो अयं पटिपदा निरयगामिनीति पजानाती’’तिआदिना (विभ. ८११) नयेन अभिधम्मे आगतायेव.
अनेकधातुन्ति चक्खुधातुआदीहि कामधातुआदीहि वा धातूहि बहुधातुं. नानाधातुन्ति तासंयेव धातूनं विलक्खणताय नानप्पकारधातुं. लोकन्ति खन्धायतनधातुलोकं. यथाभूतं पजानातीति तासं धातूनं अविपरीततो सभावं पटिविज्झति. इदम्पि ञाणं ‘‘तत्थ कतमं तथागतस्स अनेकधातुनानाधातुलोकं यथाभूतं ञाणं? इध तथागतो खन्धनानत्तं पजानाती’’तिआदिना नयेन अभिधम्मे वित्थारितमेव.
नानाधिमुत्तिकतन्ति हीनादीहि अधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभावं. इदम्पि ञाणं ‘‘तत्थ कतमं तथागतस्स सत्तानं नानाधिमुत्तिकतं यथाभूतं ञाणं? इध तथागतो पजानाति सन्ति सत्ता हीनाधिमुत्तिका’’तिआदिना नयेन अभिधम्मे वित्थारितमेव.
परसत्तानन्ति पधानसत्तानं. परपुग्गलानन्ति ततो अञ्ञेसं हीनसत्तानं. एकत्थमेव वा एतं पदद्वयं, वेनेय्यवसेन द्विधा वुत्तं. इन्द्रियपरोपरियत्तन्ति सद्धादीनं इन्द्रियानं परभावञ्च अपरभावञ्च, वुद्धिञ्च हानिञ्चाति अत्थो. इमस्सापि ञाणस्स वित्थारकथा ‘‘तत्थ कतमं तथागतस्स परसत्तानं परपुग्गलानं इन्द्रियपरोपरियत्तं यथाभूतं ञाणं? इध तथागतो सत्तानं आसयं पजानाती’’ति (विभ. ८१४) आदिना नयेन अभिधम्मे आगतायेव.
झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनन्ति पठमादीनं चतुन्नं झानानं, ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीनं अट्ठन्नं विमोक्खानं, सवितक्कसविचारादीनं तिण्णं समाधीनं, पठमज्झानसमापत्तिआदीनञ्च नवन्नं अनुपुब्बसमापत्तीनं. संकिलेसन्ति हानभागियधम्मं. वोदानन्ति विसेसभागियधम्मं. वुट्ठानन्ति ‘‘वोदानम्पि वुट्ठानं, तम्हा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठानम्पि वुट्ठान’’न्ति (विभ. ८२८) एवं वुत्तं पगुणज्झानञ्चेव भवङ्गफलसमापत्तियो च. हेट्ठिमं हेट्ठिमञ्हि पगुणज्झानं उपरिमस्स उपरिमस्स पदट्ठानं होति, तस्मा ‘‘वोदानम्पि वुट्ठान’’न्ति वुत्तं. भवङ्गेन पन सब्बज्झानेहि वुट्ठानं होति, फलसमापत्तिया निरोधसमापत्तितो वुट्ठानं होति. तं सन्धाय च ‘‘तम्हा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठानम्पि वुट्ठान’’न्ति वुत्तं. इदम्पि ञाणं ‘‘तत्थ कतमं तथागतस्स झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं संकिलेसं वोदानं वुट्ठानं यथाभूतं ञाणं? झायीति चत्तारो झायी, अत्थेकच्चो झायी सम्पत्तिंयेव समानं विपत्तीति पच्चेती’’तिआदिना (विभ. ८२८) नयेन अभिधम्मे वित्थारितमेव. सब्बञाणानं वित्थारकथाय विनिच्छयो सम्मोहविनोदनिया विभङ्गट्ठकथाय वुत्तो, पुब्बेनिवासानुस्सतिदिब्बचक्खुञाणकथा विसुद्धिमग्गे वित्थारिता, आसवक्खयकथा हेट्ठा वुत्तायेवाति.
तत्थ परवादीकथा होति ‘‘दसबलञाणं नाम पाटियेक्कं ञाणं नत्थि, सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेवायं पभेदो’’ति. तं न तथा दट्ठब्बं. अञ्ञमेव हि दसबलञाणं, अञ्ञं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. दसबलञाणञ्हि सकसककिच्चमेव जानाति, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं तम्पि ततो अवसेसम्पि जानाति. दसबलञाणेसु हि पठमं कारणाकारणमेव जानाति, दुतियं कम्मविपाकन्तरमेव, ततियं कम्मपरिच्छेदमेव, चतुत्थं धातुनानत्तकारणमेव, पञ्चमं सत्तानं अज्झासयाधिमुत्तिमेव, छट्ठं इन्द्रियानं तिक्खमुदुभावमेव, सत्तमं झानादीहि सद्धिं तेसं संकिलेसादिमेव, अट्ठमं पुब्बेनिवुत्थक्खन्धसन्ततिमेव, नवमं सत्तानं चुतिपटिसन्धिमेव, दसमं सच्चपरिच्छेदमेव. सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पन एतेहि जानितब्बञ्च ततो उत्तरिञ्च पजानाति, एतेसं पन किच्चं न सब्बं करोति. तञ्हि झानं हुत्वा अप्पेतुं न सक्कोति, इद्धि हुत्वा विकुब्बितुं न सक्कोति, मग्गो हुत्वा किलेसे खेपेतुं न सक्कोति.
अपिच परवादी एवं पुच्छितब्बो ‘‘दसबलञाणं नामेतं सवितक्कसविचारं अवितक्कविचारमत्तं अवितक्कअविचारं, कामावचरं रूपावचरं अरूपावचरं, लोकियं लोकुत्तर’’न्ति. जानन्तो ‘‘पटिपाटिया सत्त ञाणानि सवितक्कसविचारानी’’ति वक्खति, ‘‘ततो परानि द्वे अवितक्कअविचारानी’’ति वक्खति. ‘‘आसवक्खयञाणं सिया सवितक्कसविचारं सिया अवितक्कविचारमत्तं, सिया अवितक्कअविचार’’न्ति वक्खति. तथा ‘‘पटिपाटिया सत्त कामावचरानि, ततो द्वे रूपावचरानि, अवसाने एकं लोकुत्तर’’न्ति वक्खति. ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पन सवितक्कसविचारमेव लोकियमेवा’’ति वक्खति.
एवमेत्थ अनुपदवण्णनं ञत्वा इदानि यस्मा तथागतो पठमंयेव ठानाट्ठानञाणेन वेनेय्यसत्तानं आसवक्खयाधिगमस्स चेव अनधिगमस्स च ठानाट्ठानभूतं किलेसावरणाभावं पस्सति लोकियसम्मादिट्ठिट्ठानादिदस्सनतो नियतमिच्छादिट्ठिट्ठानाभावदस्सनतो च. अथ नेसं कम्मविपाकञाणेन विपाकावरणाभावं पस्सति तिहेतुकप्पटिसन्धिदस्सनतो, सब्बत्थगामिनिपटिपदाञाणेन कम्मावरणाभावं पस्सति आनन्तरियकम्माभावदस्सनतो. एवमनावरणानं अनेकधातुनानाधातुञाणेन अनुकूलधम्मदेसनत्थं चरियाविसेसं पस्सति धातुवेमत्तदस्सनतो. अथ नेसं नानाधिमुत्तिकतञाणेन अधिमुत्तिं पस्सति पयोगं अनादियित्वापि अधिमुत्तिवसेन धम्मदेसनत्थं. अथेवं दिट्ठाधिमुत्तीनं यथासत्ति यथाबलं धम्मं देसेतुं इन्द्रियपरोपरियत्तिञाणेन इन्द्रियपरोपरियत्तं पस्सति सद्धादीनं तिक्खमुदुभावदस्सनतो. एवं परिञ्ञातिन्द्रियपरोपरियत्ता पन ते सचे दूरे होन्ति, अथ झानादिञाणेन झानादीसु वसीभूतत्ता इद्धिविसेसेन ते खिप्पं उपगच्छति. उपगन्त्वा च नेसं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन पुब्बजातिभवं, दिब्बचक्खानुभावतो पत्तब्बेन चेतोपरियञाणेन सम्पति चित्तविसेसं पस्सन्तो आसवक्खयञाणानुभावेन आसवक्खयगामिनिया पटिपदाय विगतसम्मोहत्ता आसवक्खयाय धम्मं देसेति. तस्मा इमिनानुक्कमेन इमानि बलानि वुत्तानीति वेदितब्बानि.
२. अधिवुत्तिपदसुत्तवण्णना
२२. दुतिये ये ते धम्माति ये ते दसबलञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मा. अधिवुत्तिपदानन्ति अधिवचनपदानं, खन्धायतनधातुधम्मानन्ति अत्थो. अधिवुत्तियोति हि अधिवचनानि वुच्चन्ति, तेसं ये पदभूता देसनाय पदट्ठानत्ता. अतीता बुद्धापि हि एते धम्मे कथयिंसु, अनागतापि एतेव कथयिस्सन्ति. तस्मा खन्धादयो अधिवुत्तिपदानि नाम. तेसं अधिवुत्तिपदानं. अथ वा भूतमत्थं अभिभवित्वा यथासभावतो अग्गहेत्वा वत्तनतो अधिवुत्तियोति दिट्ठियो वुच्चन्ति, अधिवुत्तीनं पदानि अधिवुत्तिपदानि, दिट्ठिदीपकानि वचनानीति अत्थो. तेसं अधिवुत्तिपदानं दिट्ठिवोहारानं. अभिञ्ञा सच्छिकिरियायाति जानित्वा पच्चक्खकरणत्थाय. विसारदोति ञाणसोमनस्सप्पत्तो. तत्थाति तेसु धम्मेसु तेसं तेसं तथा तथा धम्मं देसेतुन्ति तेसं तेसं दिट्ठिगतिकानं वा इतरेसं वा आसयं ञत्वा तथा तथा धम्मं देसेतुं. हीनं वा हीनन्ति ञस्सतीति हीनं वा धम्मं ‘‘हीनो धम्मो’’ति जानिस्सति. ञातेय्यन्ति ञातब्बं. दट्ठेय्यन्ति दट्ठब्बं. सच्छिकरेय्यन्ति सच्छिकातब्बं. तत्थ तत्थ यथाभूतञाणन्ति तेसु तेसु धम्मेसु यथासभावञाणं. इमिना सब्बञ्ञुतञ्ञाणं दस्सेति. एवं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं दस्सेत्वा पुन दसबलञाणं दस्सेन्तो दसयिमानीतिआदिमाह. दसबलञाणम्पि हि तत्थ तत्थ यथाभूतञाणमेवाति.
३. कायसुत्तवण्णना
२३. ततिये आपन्नो होति कञ्चिदेव देसन्ति कञ्चि आपत्तिकोट्ठासं आपन्नो होति. अनुविच्चाति अनुपविसित्वा परियोगाहेत्वा. कायदुच्चरितन्ति तिविधं कायदुच्चरितं. वचीदुच्चरितन्ति चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं. पापिका इस्साति लामिका उसूया. पञ्ञाय दिस्वाति सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय पस्सित्वा पस्सित्वा पहातब्बा. इज्झतीति समिज्झति. उपवासस्साति निस्साय उपसङ्कमित्वा वसन्तस्स. अभिभुय्याति अज्झोत्थरित्वा मद्दित्वा. इरीयतीति वत्तति. इमस्मिं सुत्ते सहविपस्सनाय मग्गो कथितो.
४. महाचुन्दसुत्तवण्णना
२४. चतुत्थे जानामिमं धम्मन्ति इमिना ञाणवादस्स वदनाकारो वुत्तो. भावितकायोम्हीतिआदीहि भावनावादस्स. ततियवारे द्वेपि वादा एकतो वुत्ता, तयोपि चेते अरहत्तमेव पटिजानन्ति. अड्ढवादं वदेय्याति अड्ढोहमस्मीति वादं वदेय्य. उपनीहातुन्ति नीहरित्वा दातुं.
५. कसिणसुत्तवण्णना
२५. पञ्चमे सकलट्ठेन कसिणानि, तदारम्मणानं धम्मानं खेत्तट्ठेन अधिट्ठानट्ठेन वा आयतनानीति कसिणायतनानि. उद्धन्ति उपरि गगणतलाभिमुखं. अधोति हेट्ठा भूमितलाभिमुखं. तिरियन्ति खेत्तमण्डलं विय समन्ता परिच्छिन्दित्वा. एकच्चो हि उद्धमेव कसिणं वड्ढेति, एकच्चो अधो, एकच्चो समन्ततो. तेन तेन वा कारणेन एवं पसारेति आलोकमिव रूपदस्सनकामो. तेन वुत्तं – ‘‘पथवीकसिणमेको सञ्जानाति उद्धं अधो तिरिय’’न्ति. अद्वयन्ति इदं पन एकस्स अञ्ञभावानुपगमनत्थं वुत्तं. यथा हि उदकं पविट्ठस्स सब्बदिसासु उदकमेव होति न अञ्ञं, एवमेव पथवीकसिणं पथवीकसिणमेव होति. नत्थि तस्स अञ्ञकसिणसम्भेदोति. एसेव नयो सब्बत्थ. अप्पमाणन्ति इदं तस्स तस्स फरणअप्पमाणवसेन वुत्तं. तञ्हि चेतसा फरन्तो सकलमेव फरति, ‘‘अयमस्स आदि, इदं मज्झ’’न्ति पमाणं न गण्हाति. विञ्ञाणकसिणन्ति चेत्थ कसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तविञ्ञाणं. तत्थ कसिणवसेन कसिणुग्घाटिमाकासे, कसिणुग्घाटिमाकासवसेन तत्थ पवत्तविञ्ञाणे उद्धंअधोतिरियता वेदितब्बा. अयमेत्थ सङ्खेपो, कम्मट्ठानभावनानयेन पनेतानि पथवीकसिणादीनि वित्थारतो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.५१ आदयो) वुत्तानेव.
६. काळीसुत्तवण्णना
२६. छट्ठे कुमारिपञ्हेसूति कुमारीनं मारधीतानं पुच्छासु. अत्थस्स पत्तिं हदयस्स सन्तिन्ति द्वीहिपि पदेहि अरहत्तमेव कथितं. सेनन्ति रागादिकिलेससेनं. पियसातरूपन्ति पियजातिकेसु च सातजातिकेसु च वत्थूसु उप्पज्जनतो एवंलद्धनामं. एकोहं झायं सुखमनुबोधिन्ति एवं किलेससेनं जिनित्वा अहं एककोव झायन्तो सुखं अनुबुज्झिं सच्छिअकासिं. सक्खिन्ति सक्खिभावप्पत्तं धम्मसक्खिं. न सम्पज्जति केनचि मेति मय्हं केनचि सद्धिं मित्तधम्मो नाम नत्थि. पथवीकसिणसमापत्तिपरमा खो, भगिनि, एके समणब्राह्मणा अत्थोति अभिनिब्बत्तेसुन्ति पथवीकसिणसमापत्तिपरमो उत्तमो अत्थोति गहेत्वा अभिनिब्बत्तेसुं. यावता खो, भगिनि, पथवीकसिणसमापत्तिपरमताति यत्तका पथवीकसिणसमापत्तिया उत्तमकोटि. तदभिञ्ञासि भगवाति तं भगवा अभिञ्ञापञ्ञाय अभिञ्ञासि. अस्सादमद्दसाति समुदयसच्चं अद्दस. आदीनवमद्दसाति दुक्खसच्चं अद्दस. निस्सरणमद्दसाति निरोधसच्चं अद्दस. मग्गामग्गञाणदस्सनमद्दसाति मग्गसच्चं अद्दस. अत्थस्स पत्तीति एतेसं चतुन्नं सच्चानं दिट्ठत्ता अरहत्तसङ्खातस्स अत्थस्स पत्ति, सब्बदरथपरिळाहवूपसन्तताय हदयस्स सन्तीति.
७. पठममहापञ्हसुत्तवण्णना
२७. सत्तमे अभिजानाथाति अभिजानित्वा पच्चक्खं कत्वा विहरथ. अभिञ्ञायाति अभिजानित्वा. इधाति इमाय. धम्मदेसनाय वा धम्मदेसनन्ति यदिदं समणस्स गोतमस्स धम्मदेसनाय सद्धिं अम्हाकं धम्मदेसनं, अम्हाकं वा धम्मदेसनाय सद्धिं समणस्स गोतमस्स धम्मदेसनं आरब्भ नानाकरणं वुच्चेथ, तं किं नामाति वदन्ति. दुतियपदेपि एसेव नयो. इति ते मज्झे भिन्नसुवण्णं विय सासनेन सद्धिं अत्तनो लद्धिं वचनमत्तेन समधुरं ठपयिंसु. नेव अभिनन्दिंसूति ‘‘एवमेत’’न्ति न सम्पटिच्छिंसु. नप्पटिक्कोसिंसूति ‘‘न इदं एव’’न्ति नप्पटिसेधेसुं. कस्मा? ते किर ‘‘तित्थिया नाम अन्धसदिसा जानित्वा वा अजानित्वा वा कथेय्यु’’न्ति नाभिनन्दिंसु.
न सम्पायिस्सन्तीति सम्पादेत्वा कथेतुं न सक्खिस्सन्ति. उत्तरि च विघातन्ति असम्पादनतो उत्तरिम्पि दुक्खं आपज्जिस्सन्ति. सम्पादेत्वा कथेतुं असक्कोन्तानञ्हि दुक्खं उप्पज्जति. यथा तं, भिक्खवे, अविसयस्मिन्ति एत्थ च तन्ति निपातमत्तं. यथाति कारणवचनं, यस्मा अविसये पञ्हं पुच्छिता होन्तीति अत्थो. इतो वा पन सुत्वाति इतो वा पन मम सासनतो सुत्वा. इतोति तथागततोपि तथागतसावकतोपि. आराधेय्याति परितोसेय्य, अञ्ञथा आराधनं नाम नत्थीति दस्सेति.
एकधम्मेति एकस्मिं धम्मे. इमिना उद्देसो दस्सितो. परतो कतमस्मिं एकधम्मेति इमिना पञ्हो दस्सितो. सब्बे सत्ता आहारट्ठितिकाति इदं पनेत्थ वेय्याकरणं. सेसेसुपि एसेव नयो. सम्मा निब्बिन्दमानोतिआदीसु पन सम्मा हेतुना नयेन निब्बिदानुपस्सनाय निब्बिन्दन्तो उक्कण्ठन्तो, विरागानुपस्सनाय विरज्जन्तो, पटिसङ्खानुपस्सनाय मुच्चनस्स उपायं कत्वा विमुच्चमानो, अधिमोक्खवसेन वा विमुच्चमानो सन्निट्ठानं कुरुमानोति अत्थो. उदयब्बयेहि परिच्छिन्दित्वा पुब्बन्तापरन्तदस्सनेन सम्मा परियन्तदस्सावी. सम्मदत्थं अभिसमेच्चाति सम्मा सभागत्थं ञाणेन अभिसमागन्त्वा. दुक्खस्सन्तकरो होतीति सकलवट्टदुक्खस्स परियन्तं परिवटुमं करो होति.
सब्बे सत्ताति कामभवादीसु एकवोकारभवादीसु च सब्बभवेसु सब्बे सत्ता. आहारट्ठितिकाति आहारतो ठिति एतेसन्ति आहारट्ठितिका. इति सब्बसत्तानम्पि ठितिहेतु आहारो नाम एको धम्मो, तस्मिं एकधम्मे. ननु च एवं सन्ते यं वुत्तं – ‘‘असञ्ञसत्ता देवा अहेतुका अनाहारा अफस्सका’’तिआदि (विभ. १०१७), तं विरुज्झतीति. न विरुज्झति. तेसञ्हि झानं आहारो होति. एवं सन्तेपि ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारा’’ति (सं. नि. २.११) इदं विरुज्झतीति. इदम्पि न विरुज्झति. एतस्मिञ्हि सुत्ते निप्परियायेन आहारलक्खणा धम्मा आहाराति वुत्ता, इध पन परियायेन पच्चयो आहारोति वुत्तो. सब्बधम्मानञ्हि पच्चयो लद्धुं वट्टति. सो च यं यं फलं जनेति, तं तं आहरति नाम. तस्मा आहारोति वुच्चति. तेनेवाह – ‘‘अविज्जम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को च, भिक्खवे, अविज्जाय आहारो? पञ्च नीवरणातिस्स वचनीय’’न्ति (अ. नि. १०.६१). अयं इध अधिप्पेतो. एतस्मिञ्हि पच्चयाहारे गहिते परियायाहारोपि निप्परियायाहारोपि सब्बो गहितोव होति.
तत्थ असञ्ञीभवे पच्चयाहारो लब्भति. अनुप्पन्ने हि बुद्धे तित्थायतने पब्बजिता वायोकसिणे परिकम्मं कत्वा चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा ततो वुट्ठाय ‘‘धि चित्तं, धि वतेतं चित्तं, चित्तस्स नाम अभावोयेव साधु. चित्तञ्हि निस्साय वधबन्धादिपच्चयं दुक्खं उप्पज्जति. चित्ते असति नत्थेत’’न्ति खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा अपरिहीनज्झाना कालं कत्वा असञ्ञीभवे निब्बत्तन्ति. यो यस्स इरियापथो मनुस्सलोके पणिहितो अहोसि, सो तेन इरियापथेन निब्बत्तित्वा चित्तरूपसदिसो हुत्वा पञ्च कप्पसतानि तिट्ठति. एत्तकं अद्धानं सयितो विय होति. एवरूपानम्पि सत्तानं पच्चयाहारो लब्भति. ते हि यं झानं भावेत्वा निब्बत्ता, तदेव नेसं पच्चयो होति. यथा जियावेगेन खित्तसरो याव जियावेगो अत्थि, ताव गच्छति. एवं याव झानपच्चयो अत्थि, ताव तिट्ठन्ति. तस्मिं निट्ठिते खीणवेगो विय सरो पतन्ति. चवनकाले च तेसं सो रूपकायो अन्तरधायति, कामावचरसञ्ञा उप्पज्जति, तेन सञ्ञुप्पादेन ते देवा तम्हा काया चुताति पञ्ञायन्ति.
ये पन ते नेरयिका नेव वुट्ठानफलूपजीवी, न पुञ्ञफलूपजीवीति वुत्ता, तेसं को आहारोति? तेसं कम्ममेव आहारो. किं पञ्च आहारा अत्थीति? पञ्च, न पञ्चाति इदं न वत्तब्बं, ननु ‘‘पच्चयो आहारो’’ति वुत्तमेतं. तस्मा येन कम्मेन निरये निब्बत्तन्ति, तदेव तेसं ठितिपच्चयत्ता आहारो होति. यं सन्धाय इदं वुत्तं – ‘‘न च ताव कालं करोति, याव न तं पापकम्मं ब्यन्ती होती’’ति (म. नि. ३.२५०, २६८; अ. नि. ३.३६).
कबळीकाराहारं आरब्भापि चेत्थ विवादो न कातब्बो. मुखे उप्पज्जनखेळोपि हि तेसं आहारकिच्चं साधेति. खेळो हि निरये दुक्खवेदनीयो हुत्वा पच्चयो होति, सग्गे सुखवेदनियो. इति कामभवे निप्परियायेन चत्तारो आहारा, रूपारूपभवेसु ठपेत्वा असञ्ञे सेसानं तयो, असञ्ञानञ्चेव अवसेसानञ्च पच्चयाहारोति इमिना आकारेन सब्बे सत्ता आहारट्ठितिकाति वेदितब्बा. तत्थ चत्तारो आहारो यो वा पन कोचि पच्चयाहारो दुक्खसच्चं, आहारसमुट्ठापिका पुरिमतण्हा समुदयसच्चं, उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना पञ्ञा मग्गसच्चन्ति एवं चतुसच्चवसेन सब्बवारेसु योजना कातब्बा.
८. दुतियमहापञ्हसुत्तवण्णना
२८. अट्ठमे कजङ्गलायन्ति एवंनामके नगरे. कजङ्गलाति कजङ्गलावासिनो. महापञ्हेसूति महन्तअत्थपरिग्गाहकेसु पञ्हेसु. यथा मेत्थ खायतीति यथा मे एत्थ उपट्ठाति. सम्मा सुभावितचित्तोति हेतुना नयेन सुट्ठु भावितचित्तो. एसो चेव तस्स अत्थोति किञ्चापि भगवता ‘‘चत्तारो धम्मा’’तिआदयो पञ्हा ‘‘चत्तारो आहारा’’तिआदिना नयेन विस्सज्जिता, यस्मा पन चतूसु आहारेसु परिञ्ञातेसु चत्तारो सतिपट्ठाना भाविता होन्ति, तेसु च भावितेसु चत्तारो आहारा परिञ्ञाताव होन्ति. तस्मा देसनाविलासेन ब्यञ्जनमेवेत्थ नानं, अत्थो पन एकोयेव. इन्द्रियादीसुपि एसेव नयो. तेन वुत्तं – ‘‘एसो चेव तस्स अत्थो’’ति. अत्थतो हि उभयम्पेतं मज्झे भिन्नसुवण्णमिव होति.
९. पठमकोसलसुत्तवण्णना
२९. नवमे यावताति यत्तका. कासिकोसलाति कासिकोसलजनपदा. अत्थेव अञ्ञथत्तन्ति ठितस्स अञ्ञथत्तं अत्थियेव. अत्थि विपरिणामोति मरणम्पि अत्थियेव. तस्मिम्पि निब्बिन्दतीति तस्मिम्पि सम्पत्तिजाते उक्कण्ठति. अग्गे विरज्जतीति सम्पत्तिया अग्गे कोसलराजभावे विरज्जति. पगेव हीनस्मिन्ति पठमतरंयेव हीने इत्तरमनुस्सानं पञ्च कामगुणजाते.
मनोमयाति झानमनेन निब्बत्ता. बाराणसेय्यकन्ति बाराणसियं उप्पन्नं. तत्थ किर कप्पासोपि मुदु, सुत्तकन्तिकायोपि तन्तवायापि छेका, उदकम्पि सुचि सिनिद्धं. उभतोभागविमट्ठन्ति द्वीसुपि पस्सेसु मट्ठं मुदु सिनिद्धं खायति. चतस्सो पटिपदा लोकियलोकुत्तरमिस्सिका कथिता. सञ्ञासु पठमा कामावचरसञ्ञा, दुतिया रूपावचरसञ्ञा, ततिया लोकुत्तरसञ्ञा, चतुत्था आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञा. यस्मा पन सा सञ्ञा अग्गाति आगता, ततो परं सञ्ञापञ्ञत्ति नाम नत्थि, तस्मा अग्गन्ति वुत्ता.
बाहिरकानन्ति सासनतो बहिद्धा पवत्तानं. नो चस्सं नो च मे सियाति सचे अहं अतीते न भविस्सं, एतरहिपि मे अयं अत्तभावो न सिया. न भविस्सामि न मे भविस्सतीति सचेपि अनागते न भविस्सामि, न च मे किञ्चि पलिबोधजातं भविस्सति. अग्गे विरज्जतीति उच्छेददिट्ठियं विरज्जति. उच्छेददिट्ठि हि इध निब्बानस्स सन्तताय अग्गन्ति जाता.
परमत्थविसुद्धिन्ति उत्तमत्थविसुद्धिं. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया एतं अधिवचनं. आकिञ्चञ्ञायतनञ्हि विपस्सनापदट्ठानत्ता अग्गं नाम जातं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं दीघायुकत्ता. परमदिट्ठधम्मनिब्बानन्ति इमस्मिञ्ञेव अत्तभावे परमनिब्बानं. अनुपादा विमोक्खोति चतूहि उपादानेहि अग्गहेत्वा चित्तस्स विमोक्खो. अरहत्तस्सेतं नामं. परिञ्ञन्ति समतिक्कमं. तत्थ भगवा पठमज्झानेन कामानं परिञ्ञं पञ्ञापेति, अरूपावचरेहि रूपानं परिञ्ञं पञ्ञापेति, अनुपादानिब्बानेन वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञापेति. निब्बानञ्हि सब्बवेदयितप्पहानत्ता वेदनानं परिञ्ञा नाम. अनुपादापरिनिब्बानन्ति अपच्चयपरिनिब्बानं. इदं पन सुत्तं कथेन्तो भगवा अनभिरतिपीळितानि पञ्च भिक्खुसतानि दिस्वा तेसं अनभिरतिविनोदनत्थं कथेसि. तेपि अनभिरतिं विनोदेत्वा देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा सोतापन्ना हुत्वा अपरभागे विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणिंसूति.
१०. दुतियकोसलसुत्तवण्णना
३०. दसमे उय्योधिका निवत्तो होतीति युद्धतो निवत्तो होति. लद्धाधिप्पायोति महाकोसलरञ्ञा किर बिम्बिसारस्स धीतरं देन्तेन द्विन्नं रज्जानं अन्तरे सतसहस्सुट्ठानो कासिगामो नाम धीतु दिन्नो. अजातसत्तुना पितरि मारिते मातापिस्स रञ्ञो वियोगसोकेन नचिरस्सेव मता. ततो राजा पसेनदिकोसलो ‘‘अजातसत्तुना मातापितरो मारिता, मम पितु सन्तको गामो’’ति तस्सत्थाय अट्टं करोति, अजातसत्तुपि ‘‘मम मातु सन्तको’’ति तस्स गामस्सत्थाय. द्वेपि मातुलभागिनेय्या चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नय्हित्वा युज्झिंसु. तत्थ पसेनदिकोसलो द्वे वारे अजातसत्तुना पराजितो नगरमेव पाविसि. ततियवारे ‘‘कथं नु खो मे जयो भवेय्या’’ति उपस्सुतिवसेन युज्झितब्बाकारं ञत्वा ब्यूहं रचयित्वा उभोहि पस्सेहि परिक्खिपित्वा अजातसत्तुं गण्हि. तावदेव जयाधिप्पायस्स लद्धत्ता लद्धाधिप्पायो नाम अहोसि.
येन आरामो तेन पायासीति बहिनगरे जयखन्धावारं निवेसेत्वा ‘‘याव नगरं अलङ्करोन्ति, ताव दसबलं वन्दिस्सामि. नगरं पविट्ठकालतो पट्ठाय हि पपञ्चो होती’’ति अमच्चगणपरिवुतो येनारामो तेन पायासि, आरामं पाविसि. कस्मिं काले पाविसीति? पिण्डपातप्पटिक्कन्तानं भिक्खूनं ओवादं दत्वा सम्मासम्बुद्धे गन्धकुटिं पविट्ठे भिक्खुसङ्घे च ओवादं सम्पटिच्छित्वा अत्तनो अत्तनो रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि गते. चङ्कमन्तीति कस्मिं समये चङ्कमन्ति? पणीतभोजनपच्चयस्स थिनमिद्धस्स विनोदनत्थं, दिवा पधानिका वा ते. तादिसानञ्हि पच्छाभत्तं चङ्कमित्वा न्हत्वा सरीरं उतुं गाहापेत्वा निसज्ज समणधम्मं करोन्तानं चित्तं एकग्गं होति. ये ते भिक्खूति सो किर ‘‘कहं सत्था कहं सुगतोति परिवेणेन परिवेणं आगन्त्वा पुच्छित्वाव पविसिस्सामी’’ति विलोकेन्तो अरञ्ञहत्थी विय महाचङ्कमे चङ्कममाने पंसुकूलिके भिक्खू दिस्वा तेसं सन्तिकं अगमासि. तं सन्धायेतं वुत्तं. दस्सनकामाति पस्सितुकामा. विहारोति गन्धकुटिं सन्धाय आहंसु. अतरमानोति अतुरितो, सणिकं पदपमाणट्ठाने पदं निक्खिपन्तो वत्तं कत्वा सुसम्मट्ठं मुत्तजालसिन्दुवारसदिसं वालुकं अविनासेन्तोति अत्थो. आलिन्दन्ति पमुखं. अग्गळन्ति कवाटं. उक्कासित्वाति उक्कासितसद्दं कत्वा. आकोटेहीति अग्गनखेन ईसकं कुञ्चिकाछिद्दसमीपे कोटेहीति वुत्तं होति. द्वारं किर अतिउपरि अमनुस्सा, अतिहेट्ठा दीघजातिका कोटेन्ति. तथा अकोटेत्वा मज्झे छिद्दसमीपे कोटेतब्बन्ति इदं द्वारकोटनवत्तन्ति वदन्ति. विवरि भगवा द्वारन्ति न भगवा उट्ठाय द्वारं विवरति, विवरतूति पन हत्थं पसारेति. ततो ‘‘भगवा तुम्हेहि अनेककप्पकोटीसु दानं ददमानेहि न सहत्था द्वारविवरणकम्मं कत’’न्ति सयमेव द्वारं विवटं. तं पन यस्मा भगवतो मनेन विवटं, तस्मा ‘‘विवरि भगवा द्वार’’न्ति वत्तुं वट्टति.
मेत्तूपहारन्ति मेत्तासम्पयुत्तं कायिकवाचसिकउपहारं. कतञ्ञुतन्ति अयञ्हि राजा पुब्बे थूलसरीरो अहोसि, दोणपाकं भुञ्जति. अथस्स भगवा दिवसे दिवसे थोकं थोकं हापनत्थाय –
‘‘मनुजस्स सदा सतीमतो,
मत्तं जानतो लद्धभोजने;
तनुकस्स भवन्ति वेदना,
सणिकं जीरति आयुपालय’’न्ति. (सं. नि. १.१२४) –
इमं ओवादं अदासि. सो इमस्मिं ओवादे ठत्वा दिवसे दिवसे थोकं थोकं हापेत्वा अनुक्कमेन नाळिकोदनपरमताय सण्ठासि, गत्तानिपिस्स तनूनि थिरानि जातानि. तं भगवता कतं उपकारं सन्धाय ‘‘कतञ्ञुतं खो अहं, भन्ते, कतवेदितं सम्पस्समानो’’ति आह. अरिये ञायेति सहविपस्सनके मग्गे. वुद्धसीलोति वड्ढितसीलो. अरियसीलोति अपोथुज्जनिकेहि सीलेहि समन्नागतो. कुसलसीलोति अनवज्जेहि सीलेहि समन्नागतो. आरञ्ञकोति जायमानोपि अरञ्ञे जातो, अभिसम्बुज्झमानोपि अरञ्ञे अभिसम्बुद्धो, देवविमानकप्पाय गन्धकुटिया वसन्तोपि अरञ्ञेयेव वसीति दस्सेन्तो एवमाह. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
महावग्गो ततियो.
४. उपालिवग्गो
१. उपालिसुत्तवण्णना
३१. चतुत्थस्स पठमे सङ्घसुट्ठुतायातिआदीसु सङ्घसुट्ठुता नाम सङ्घस्स सुट्ठुभावो, ‘‘सुट्ठु देवा’’ति आगतट्ठाने विय ‘‘सुट्ठु, भन्ते’’ति वचनसम्पटिच्छनभावो. यो च तथागतस्स वचनं सम्पटिच्छति, तस्स तं दीघरत्तं हिताय सुखाय संवत्तति. तस्मा सङ्घस्स ‘‘सुट्ठु, भन्ते’’ति वचनसम्पटिच्छनत्थं पञ्ञत्तं, असम्पटिच्छने आदीनवं, सम्पटिच्छने आनिसंसं दस्सेत्वा, न बलक्कारेन अभिभवित्वाति एतमत्थं आविकरोन्तो आह – सङ्घसुट्ठुतायाति. सङ्घफासुतायाति सङ्घस्स फासुभावाय, सहजीविताय सुखविहारत्थायाति अत्थो.
दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहायाति दुम्मङ्कूनाम दुस्सीलपुग्गला, ये मङ्कुतं आपादियमानापि दुक्खेन आपज्जन्ति, वीतिक्कमं करोन्ता वा कत्वा वा न लज्जन्ति, तेसं निग्गहत्थाय. ते हि सिक्खापदे असति ‘‘किं तुम्हेहि दिट्ठं, किं सुतं, किं अम्हेहि कतं, कतमस्मिं वत्थुस्मिं कतमं आपत्तिं रोपेत्वा अम्हे निग्गण्हथा’’ति सङ्घं विहेठेय्युं. सिक्खापदे पन सति ते सङ्घो सिक्खापदं दस्सेत्वा सह धम्मेन निग्गहेस्सति. तेन वुत्तं – ‘‘दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहाया’’ति.
पेसलानन्ति पियसीलानं भिक्खूनं फासुविहारत्थाय. पियसीला हि भिक्खू कत्तब्बाकत्तब्बं सावज्जानवज्जं वेलं मरियादञ्च अजानन्ता सिक्खात्तयपारिपूरिया घटमाना किलमन्ति, ते पन सावज्जानवज्जं वेलं मरियादञ्च ञत्वा सिक्खापारिपूरिया घटमाना न किलमन्ति. तेन तेसं सिक्खापदपञ्ञापनं फासुविहाराय संवत्ततियेव. यो वा दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहो, स्वेव तेसं फासुविहारो. दुस्सीलपुग्गले निस्साय हि उपोसथप्पवारणा न तिट्ठन्ति, सङ्घकम्मानि नप्पवत्तन्ति, सामग्गी न होति, भिक्खू अनेकग्गा उद्देसादीसु अनुयुञ्जितुं न सक्कोन्ति. दुस्सीलेसु पन निग्गहितेसु सब्बोपि अयं उपद्दवो न होति, ततो पेसला भिक्खू फासु विहरन्ति. एवं ‘‘पेसलानं भिक्खूनं फासुविहाराया’’ति एत्थ द्विधा अत्थो वेदितब्बो.
दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवरायाति दिट्ठधम्मिका आसवा नाम असंवरे ठितेन तस्मिंयेव अत्तभावे पत्तब्बा पाणिप्पहारदण्डप्पहारसत्थप्पहारहत्थच्छेदपादच्छेदअकित्तिअयसविप्पटिसारादयो दुक्खविसेसो, तेसं संवराय पिदहनाय आगमनमग्गथकनायाति अत्थो. सम्परायिकानन्ति सम्परायिका आसवा नाम असंवरे ठितेन कतपापकम्ममूलका सम्पराये नरकादीसु पत्तब्बा दुक्खविसेसा, तेसं पटिघातत्थाय वूपसमत्थाय.
अप्पसन्नानन्ति सिक्खापदपञ्ञत्तिया हि सति सिक्खापदपञ्ञत्तिं ञत्वा वा, यथापञ्ञत्तं पटिपज्जमाने भिक्खू दिस्वा वा, येपि अप्पसन्ना पण्डितमनुस्सा, ते ‘‘यानि वत लोके महाजनस्स रज्जनदुस्सनमुय्हनट्ठानानि, तेहि इमे समणा आरका विरता विहरन्ति, दुक्करं वत करोन्ती’’ति पसादं आपज्जन्ति विनयपिटकपोत्थकं दिस्वा मिच्छादिट्ठिकतवेदिब्राह्मणा विय. तेन वुत्तं – ‘‘अप्पसन्नानं पसादाया’’ति.
पसन्नानन्ति येपि सासने पसन्ना कुलपुत्ता, तेपि सिक्खापदपञ्ञत्तिं वा ञत्वा, यथापञ्ञत्तं पटिपज्जमाने भिक्खू वा दिस्वा ‘‘अहो अय्या दुक्करं करोन्ति, ये यावजीवं एकभत्ता विनयसंवरं पालेन्ती’’ति भिय्यो भिय्यो पसीदन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘पसन्नानं भिय्योभावाया’’ति.
सद्धम्मट्ठितियाति तिविधो सद्धम्मो परियत्तिसद्धम्मो पटिपत्तिसद्धम्मो अधिगमसद्धम्मोति. तत्थ सकलम्पि बुद्धवचनं परियत्तिसद्धम्मो नाम. तेरस धुतगुणा चारित्तवारित्तसीलसमाधिविपस्सनाति अयं पटिपत्तिसद्धम्मो नाम. नवलोकुत्तरधम्मो अधिगमसद्धम्मो नाम. सो सब्बोपि यस्मा सिक्खापदपञ्ञत्तिया सति भिक्खू सिक्खापदञ्च तस्स विभङ्गञ्च तदत्थजोतनत्थं अञ्ञञ्च बुद्धवचनं परियापुणन्ति, यथापञ्ञत्तञ्च पटिपज्जमाना पटिपत्तिं पूरेत्वा पटिपत्तिया अधिगन्तब्बं लोकुत्तरधम्मं अधिगच्छन्ति, तस्मा सिक्खापदपञ्ञत्तिया सद्धम्मो चिरट्ठितिको होति. तेन वुत्तं – ‘‘सद्धम्मट्ठितिया’’ति.
विनयानुग्गहायाति सिक्खापदपञ्ञत्तिया सति संवरविनयो, पहानविनयो, समथविनयो, पञ्ञत्तिविनयोति चतुब्बिधो विनयो अनुग्गहितो होति सूपत्थम्भितो. तेन वुत्तं – ‘‘विनयानुग्गहाया’’ति.
२. पातिमोक्खट्ठपनासुत्तवण्णना
३२. दुतिये पाराजिकोति पाराजिकापत्तिं आपन्नो. पाराजिककथा विप्पकता होतीति ‘‘असुकपुग्गलो पाराजिकं आपन्नो नु खो नो’’ति एवं कथा आरभित्वा अनिट्ठापिता होति. एस नयो सब्बत्थ.
३. उब्बाहिकासुत्तवण्णना
३३. ततिये उब्बाहिकायाति सम्पत्तअधिकरणं वूपसमेतुं सङ्घतो उब्बाहित्वा उद्धरित्वा गहणत्थाय. विनये खो पन ठितो होतीति विनयलक्खणे पतिट्ठितो होति. असंहीरोति न अञ्ञस्स वचनमत्तेनेव अत्तनो लद्धिं विस्सज्जेति. पटिबलोति कायबलेनपि ञाणबलेनपि समन्नागतो. सञ्ञापेतुन्ति जानापेतुं. पञ्ञापेतुन्ति सम्पजानापेतुं. निज्झापेतुन्ति ओलोकापेतुं. पेक्खतुन्ति पस्सापेतुं. पसादेतुन्ति सञ्जातपसादं कातुं. अधिकरणन्ति विवादाधिकरणादिचतुब्बिधं. अधिकरणसमुदयन्ति विवादमूलादिकं अधिकरणकारकं. अधिकरणनिरोधन्ति अधिकरणानं वूपसमं. अधिकरणनिरोधगामिनिं पटिपदन्ति सत्तविधअधिकरणसमथं.
४. उपसम्पदासुत्तवण्णना
३४. चतुत्थे अनभिरतिन्ति उक्कण्ठितभावं. वूपकासेतुन्ति विनेतुं. अधिसीलेति उत्तमसीले. चित्तपञ्ञासुपि एसेव नयो.
७. सङ्घभेदसुत्तवण्णना
३७. सत्तमे वत्थूहीति कारणेहि. अवकस्सन्तीति परिसं आकड्ढन्ति विजटेन्ति एकमन्तं उस्सारेन्ति. अपकस्सन्तीति अतिविय आकड्ढन्ति, यथा विसंसट्ठा होन्ति, एवं करोन्ति. आवेनि कम्मानि करोन्तीति विसुं सङ्घकम्मानि करोन्ति.
९-१०. आनन्दसुत्तद्वयवण्णना
३९-४०. नवमे कप्पट्ठिकन्ति आयुकप्पं निरयम्हि ठितिकारणं. किब्बिसं पसवतीति पापं पटिलभति. आपायिकोति अपायगमनीयो. नेरयिकोति निरये निब्बत्तनको. वग्गरतोति भेदरतो. योगक्खेमा पधंसतीति योगेहि खेमतो अरहत्ततो धंसति विगच्छति. दसमे अनुग्गहोति अञ्ञमञ्ञस्स सङ्गहानुग्गहो. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
उपालिवग्गो चतुत्थो.
५. अक्कोसवग्गो
४. कुसिनारसुत्तवण्णना
४४. पञ्चमस्स चतुत्थे कुसिनारायन्ति एवंनामके नगरे. देवतानं अत्थाय बलिं हरन्ति एत्थाति बलिहरणो, तस्मिं बलिहरणे. अच्छिद्देन अप्पटिमंसेनातिआदीसु येन केनचिदेव पहटो वा होति, वेज्जकम्मादीनि वा कतानि, तस्स कायसमाचारो उपचिकादीहि खायिततालपण्णं विय छिद्दो च, पटिमसितुं यत्थ कत्थचि गहेत्वा आकड्ढितुं सक्कुणेय्यताय पटिमंसो च होति, विपरीतो अच्छिद्दो अप्पटिमंसो नाम. वचीसमाचारो पन मुसावादओमसवादपेसुञ्ञअमूलकानुद्धंसनादीहि छिद्दो सप्पटिमंसो च होति, विपरीतो अच्छिद्दो अप्पटिमंसो. मेत्तं नु खो मे चित्तन्ति पलिबोधं छिन्दित्वा कम्मट्ठानभावनानुयोगेन अधिगतं मे मेत्तचित्तं. अनाघातन्ति आघातविरहितं, विक्खम्भनेन विहताघातन्ति अत्थो. कत्थ वुत्तन्ति इदं सिक्खापदं किस्मिं नगरे वुत्तं.
कालेन वक्खामीतिआदीसु एको एकं ओकासं कारेत्वा चोदेन्तो कालेन वदति नाम. सङ्घमज्झे वा गणमज्झे वा सलाकग्गयागग्गवितक्कमाळकभिक्खाचारमग्गआसनसालादीसु वा उपट्ठाकेहि परिवारितक्खणे वा चोदेन्तो अकालेन वदति नाम. तच्छेन वदन्तो भूतेन वदति नाम. ‘‘दहरमहल्लकपरिसावचरकपंसुकूलिकधम्मकथिकपतिरूपं तव इद’’न्ति वदन्तो फरुसेन वदति नाम. कारणनिस्सितं पन कत्वा, ‘‘भन्ते महल्लकत्थ, परिसावचरकत्थ, पंसुकूलिकत्थ, धम्मकथिकत्थपतिरूपं तुम्हाकमिद’’न्ति वदन्तो सण्हेन वदति नाम. कारणनिस्सितं कत्वा वदन्तो अत्थसंहितेन वदति नाम. मेत्तचित्तो वक्खामि नो दोसन्तरोति मेत्तचित्तं पच्चुपट्ठपेत्वा वक्खामि, न दुट्ठचित्तो हुत्वा.
५. राजन्तेपुरप्पवेसनसुत्तवण्णना
४५. पञ्चमे कतं वा करिस्सन्ति वाति मेथुनवीतिक्कमं करिंसु वा करिस्सन्ति वा. रतनन्ति मणिरतनादीसु यंकिञ्चि. पत्थेतीति मारेतुं इच्छति. हत्थिसम्बाधन्ति हत्थीहि सम्बाधं. हत्थिसम्मद्दन्ति वा पाठो, तस्सत्थो – हत्थीहि सम्मद्दो एत्थाति हत्थिसम्मद्दं. सेसेसुपि एसेव नयो. रजनीयानि रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बानीति एतानि रागजनकानि रूपादीनि तत्थ परिपूरानि होन्ति.
६. सक्कसुत्तवण्णना
४६. छट्ठे सोकसभयेति सोकेन सभये. सोकभयेति वा पाठो, अयमेवत्थो. दुतियपदेपि एसेव नयो. येन केनचि कम्मट्ठानेनाति कसिवणिज्जादिकम्मेसु येन केनचि कम्मेन. अनापज्ज अकुसलन्ति किञ्चि अकुसलं अनापज्जित्वा. निब्बिसेय्याति उप्पादेय्य आचिनेय्य. दक्खोति छेको. उट्ठानसम्पन्नोति उट्ठानवीरियेन समन्नागतो. अलं वचनायाति युत्तो वचनाय. एकन्तसुखप्पटिसंवेदी विहरेय्याति एकन्तमेव कायिकचेतसिकसुखं ञाणेन पटिसंवेदेन्तो विहरेय्य. अनिच्चाति हुत्वा अभावतो. तुच्छाति साररहिता. मुसाति निच्चसुभसुखा विय खायमानापि तथा न होन्तीति मुसा. मोसधम्माति नस्सनसभावा. तस्मा ते पटिच्च दुक्खं उप्पज्जतीति सन्दस्सेति. इध पन वोति एत्थ वो ति निपातमत्तं. अपण्णकं वा सोतापन्नोति अविराधितं एकंसेन सोतापन्नो वा होति. सोपि झानं निब्बत्तेति, ब्रह्मलोकं वा गन्त्वा छसु वा कामसग्गेसु एकन्तसुखप्पटिसंवेदी हुत्वा विहरेय्य. इमस्मिं सुत्ते सत्था अट्ठङ्गुपोसथस्स गुणं कथेसि.
७. महालिसुत्तवण्णना
४७. सत्तमे मिच्छापणिहितन्ति मिच्छा ठपितं. अधम्मचरियाविसमचरियाति अकुसलकम्मपथवसेन अधम्मचरियसङ्खाता विसमचरिया. कुसलकम्मपथवसेन इतरा वेदितब्बा. एवमिध वट्टमेव कथितं.
८. पब्बजितअभिण्हसुत्तवण्णना
४८. अट्ठमे पब्बजितेनाति घरावासं पहाय सासने पब्बज्जं उपगतेन. अभिण्हन्ति अभिक्खणं पुनप्पुनं, पच्चवेक्खितब्बा ओलोकेतब्बा सल्लक्खेतब्बा. वेवण्णियन्ति विवण्णभावं. तं पनेतं वेवण्णियं दुविधं होति सरीरवेवण्णियं परिक्खारवेवण्णियञ्च. तत्थ केसमस्सुओरोपनेन सरीरवेवण्णियं वेदितब्बं. पुब्बे पन नानाविरागानि सुखुमवत्थानि निवासेत्वापि नानग्गरसभोजनं सुवण्णरजतभाजनेसु भुञ्जित्वापि सिरिगब्भे वरसयनासनेसु निपज्जित्वापि निसीदित्वापि सप्पिनवनीतादीहि भेसज्जं कत्वापि पब्बजितकालतो पट्ठाय छिन्नसङ्घटितकसावरसपीतानि वत्थानि निवासेतब्बानि, अयपत्ते वा मत्तिकपत्ते वा मिस्सकोदनो भुञ्जितब्बो, रुक्खमूलादिसेनासने मुञ्जतिणसन्थरणादीसु निपज्जितब्बं, चम्मखण्डतट्टिकादीसु निसीदितब्बं, पूतिमुत्तादीहि भेसज्जं कत्तब्बं होति. एवमेत्थ परिक्खारवेवण्णियं वेदितब्बं. एवं पच्चवेक्खतो कोपो च मानो च पहीयति.
परपटिबद्धा मे जीविकाति मय्हं परेसु पटिबद्धा परायत्ता चतुपच्चयजीविकाति. एवं पच्चवेक्खतो हि आजीवो परिसुज्झति, पिण्डपातो च अपचितो होति, चतूसु पच्चयेसु अपच्चवेक्खितपरिभोगो नाम न होति. अञ्ञो मे आकप्पो करणीयोति यो गिहीनं उरं अभिनीहरित्वा गीवं पग्गहेत्वा ललितेनाकारेन अनियतपदवीतिहारेन गमनाकप्पो होति, ततो अञ्ञोव आकप्पो मया करणीयो, सन्तिन्द्रियेन सन्तमानसेन युगमत्तदस्सिना विसमट्ठाने उदकसकटेनेव मन्दमितपदवीतिहारेन हुत्वा गन्तब्बन्ति पच्चवेक्खितब्बं. एवं पच्चवेक्खतो हि इरियापथो सारुप्पो होति, तिस्सो सिक्खा परिपूरेन्ति. कच्चिनुखोति सलक्खणे निपातसमुदायो. अत्ताति चित्तं. सीलतो न उपवदतीति अपरिसुद्धं ते सीलन्ति सीलपच्चयो न उपवदति. एवं पच्चवेक्खतो हि अज्झत्तं हिरी समुट्ठाति, सा तीसु द्वारेसु संवरं साधेति, तीसु द्वारेसु संवरो चतुपारिसुद्धिसीलं होति, चतुपारिसुद्धिसीले ठितो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं गण्हाति. अनुविच्च विञ्ञू सब्रह्मचारीति पण्डिता सब्रह्मचारिनो अनुविचारेत्वा. एवं पच्चवेक्खतो हि बहिद्धा ओत्तप्पं सण्ठाति, तं तीसु द्वारेसु संवरं साधेतीति अनन्तरनयेनेव वेदितब्बं.
नानाभावो विनाभावोति जातिया नानाभावो, मरणेन विनाभावो. एवं पच्चवेक्खतो हि तीसु द्वारेसु असंवुताकारो नाम न होति, मरणस्सति सूपट्ठिता होति. कम्मस्सकोम्हीतिआदीसु कम्मं मय्हं सकं अत्तनो सन्तकन्ति कम्मस्सका. कम्मेन दातब्बं फलं दायं, कम्मस्स दायं कम्मदायं, तं आदीयामीति कम्मदायादो. कम्मं मय्हं योनि कारणन्ति कम्मयोनि. कम्मं मय्हं बन्धु ञातकोति कम्मबन्धु. कम्मं मय्हं पटिसरणं पतिट्ठाति कम्मपटिसरणो. तस्स दायादो भविस्सामीति तस्स कम्मस्स दायादो तेन दिन्नफलं पटिग्गाहको भविस्सामि. एवं कम्मस्सकतं पन पच्चवेक्खतो पापकरणं नाम न होति. कथंभूतस्स मे रत्तिन्दिवा वीतिवत्तन्तीति किन्नु खो मे वत्तप्पटिपत्तिं करोन्तस्स, उदाहु अकरोन्तस्स, बुद्धवचनं सज्झायन्तस्स, उदाहु असज्झायन्तस्स, योनिसोमनसिकारे कम्मं करोन्तस्स, उदाहु अकरोन्तस्साति कथंभूतस्स मे रत्तिन्दिवा वीतिवत्तन्ति, परिवत्तन्तीति अत्थो. एवं पच्चवेक्खतो हि अप्पमादो परिपूरति.
सुञ्ञागारे अभिरमामीति विवित्तोकासे सब्बिरियापथेसु एककोव हुत्वा कच्चि नु खो अभिरमामीति अत्थो. एवं पच्चवेक्खतो कायविवेको परिपूरति. उत्तरिमनुस्सधम्मोति उत्तरिमनुस्सानं उक्कट्ठमनुस्सभूतानं झायीनञ्चेव अरियानञ्च झानादिधम्मो, दसकुसलकम्मपथसङ्खातमनुस्सधम्मतो वा उत्तरितरो विसिट्ठतरो धम्मो मे मम सन्ताने अत्थि नु खो, सन्ति नु खोति अत्थो. अलमरियञाणदस्सनविसेसोति महग्गतलोकुत्तरपञ्ञा पजाननट्ठेन ञाणं, चक्खुना दिट्ठमिव धम्मं पच्चक्खकरणतो दस्सनट्ठेन दस्सनन्ति ञाणदस्सनं, अरियं विसुद्धं उत्तमं ञाणदस्सनन्ति अरियञाणदस्सनं, अलं परियत्तकं किलेसविद्धंसनसमत्थं अरियञाणदस्सनमेत्थ, अस्स वाति अलमरियञाणदस्सनो, झानादिभेदो उत्तरिमनुस्सधम्मो अलमरियञाणदस्सनो च सो विसेसो चाति अलमरियञाणदस्सनविसेसो. अथ वा तमेव किलेसविद्धंसनसमत्थं विसुद्धं ञाणदस्सनमेव विसेसोति अलमरियञाणदस्सनविसेसो वा. अधिगतोति पटिलद्धो मे अत्थि नु खो. सोहन्ति पटिलद्धविसेसो सो अहं. पच्छिमे कालेति मरणमञ्चे निपन्नकाले. पुट्ठोति सब्रह्मचारीहि अधिगतगुणविसेसं पुच्छितो. न मङ्कु भविस्सामीति पतितक्खन्धो नित्तेजो न हेस्सामीति. एवं पच्चवेक्खन्तस्स हि मोघकालकिरिया नाम न होति.
९-१०. सरीरट्ठधम्मसुत्तादिवण्णना
४९-५०. नवमे पोनोब्भविकोति पुनब्भवनिब्बत्तको. भवसङ्खारोति भवसङ्खरणकम्मं. इमस्मिं सुत्ते वट्टमेव कथितं. दसमे सीलबाहुसच्चवीरियसतिपञ्ञा लोकियलोकुत्तरामिस्सिका कथिता. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
अक्कोसवग्गो पञ्चमो.
पठमपण्णासकं निट्ठितं.
२. दुतियपण्णासकं
(६) १. सचित्तवग्गो
१-४. सचित्तसुत्तादिवण्णना
५१-५४. दुतियस्स पठमे सचित्तपरियायकुसलोति अत्तनो चित्तवारकुसलो. रजन्ति आगन्तुकउपक्किलेसं. अङ्गणन्ति तत्थजातकअङ्गकाळतिलकादिं. आसवानं खयायाति अरहत्तत्थाय. ततिये पटिभानेनाति वचनसण्ठानेन. चतुत्थे अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनायाति सङ्खारपरिग्गाहकविपस्सनाय.
८. मूलकसुत्तवण्णना
५८. अट्ठमे अमतोगधाति एत्थ सउपादिसेसा निब्बानधातु कथिता, निब्बानपरियोसानाति एत्थ अनुपादिसेसा. अनुपादिसेसं पत्तस्स हि सब्बे धम्मा परियोसानप्पत्ता नाम होन्ति. सेसपदानि हेट्ठा वुत्तत्थानेव.
९. पब्बज्जासुत्तवण्णना
५९. नवमे तस्माति यस्मा एवं अपरिचितचित्तस्स सामञ्ञत्थो न सम्पज्जति, तस्मा. यथापब्बज्जापरिचितञ्च नो चित्तं भविस्सतीति यथा पब्बज्जानुरूपेन परिचितं. ये हि केचि पब्बजन्ति नाम, सब्बे ते अरहत्तं पत्थेत्वा. तस्मा यं चित्तं अरहत्ताधिगमत्थाय परिचितं वड्ढितं, तं यथापब्बज्जापरिचितं नामाति वेदितब्बं. एवरूपं पन चित्तं भविस्सतीति सिक्खितब्बं. लोकस्स समञ्च विसमञ्चाति सत्तलोकस्स सुचरितदुच्चरितानि. लोकस्स भवञ्च विभवञ्चाति तस्स वड्ढिञ्च विनासञ्च, तथा सम्पत्तिञ्च विपत्तिञ्च. लोकस्स समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्चाति पन सङ्खारलोकं सन्धाय वुत्तं, खन्धानं निब्बत्तिञ्च भेदञ्चाति अत्थो.
१०. गिरिमानन्दसुत्तवण्णना
६०. दसमे अनुकम्पं उपादायाति गिरिमानन्दत्थेरे अनुकम्पं पटिच्च. चक्खुरोगोतिआदयो वत्थुवसेन वेदितब्बा. निब्बत्तितप्पसादानञ्हि रोगो नाम नत्थि. कण्णरोगोति बहिकण्णे रोगो. पिनासोति बहिनासिकाय रोगो. नखसाति नखेहि विलेखितट्ठाने रोगो. पित्तसमुट्ठानाति पित्तसमुट्ठिता. ते किर द्वत्तिंस होन्ति. सेम्हसमुट्ठानादीसुपि एसेव नयो. उतुपरिणामजाति उतुपरिणामेन अच्चुण्हातिसीतेन उप्पज्जनकरोगा. विसमपरिहारजाति अतिचिरट्ठाननिसज्जादिना विसमपरिहारेन जाता. ओपक्कमिकाति वधबन्धनादिना उपक्कमेन जाता. कम्मविपाकजाति बलवकम्मविपाकसम्भूता. सन्तन्ति रागादिसन्तताय सन्तं. अतप्पकट्ठेन पणीतं. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
सचित्तवग्गो पठमो.