(१६) ४. एकधम्मपाळि-चतुत्थवग्गवण्णना
३२२. चतुत्थवग्गस्स पठमे जम्बुदीपेति जम्बुया पञ्ञातो पाकटो दीपोति जम्बुदीपो. इमस्स किर दीपस्स सञ्ञाणभूता योजनसतुब्बेधा पण्णासयोजनसाखा पञ्चदसयोजनावट्टक्खन्धा हिमवन्तपब्बते जाता कप्पट्ठायिनी महाजम्बू नाम अत्थि, ताय अयं दीपो जम्बुदीपोति वुच्चति. यथा च इमस्मिं दीपे जम्बुरुक्खो कप्पट्ठायी, तथा अपरगोयाने कदम्बरुक्खो, उत्तरकुरूसु कप्परुक्खो, पुब्बविदेहे सिरीसरुक्खो, असुरानं चित्तपाटलिरुक्खो, सुपण्णानं सिम्बलिरुक्खो, देवानं पारिच्छत्तकोति इमेपि कप्पट्ठायिनोव.
‘‘पाटली सिम्बली जम्बू, देवानं पारिच्छत्तको;
कदम्बो कप्परुक्खो च, सिरीसो भवति सत्तमो’’ति.
आरामरामणेय्यकन्ति पुप्फारामफलारामानं रामणेय्यकं वेळुवन-जीवकम्बवन-जेतवनपुब्बारामसदिसं. तं इमस्मिं जम्बुदीपे अप्पमत्तकं परित्तकं, न बहुकन्ति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एत्थ वनरामणेय्यकन्ति नागवनसालवनचम्पकवनादिसदिसं वङ्कपब्बतहिमवन्तपब्बतपदेसादीसु अरञ्ञवनं वेदितब्बं. भूमिरामणेय्यकन्ति जेतवनविहारमगधक्खेत्तादिसदिसं समं भूमिट्ठानं. पोक्खरणिरामणेय्यकन्ति जेतवनपोक्खरणिगग्गरापोक्खरणिसदिसानं वट्टचतुरस्सदीघवङ्कादिसण्ठानानं पोक्खरणीनं सन्निवेसनट्ठानं. उक्कूलविकूलन्ति उक्कूलञ्च विकूलञ्च. तत्थ उक्कूलं उन्नतट्ठानं, विकूलं निन्नट्ठानं. नदीविदुग्गन्ति नदीनं भिन्नट्ठानं तं दुग्गमत्ता नदीविदुग्गन्ति वुच्चति. खाणुकण्टकट्ठानन्ति तत्थजातकानञ्चेव आहरियमानानञ्च खाणुकण्टकादीनं पतिट्ठानट्ठानं. पब्बतविसमन्ति गिरिविसमं. ये ओदकाति ये च उदके जायन्ति, तेयेव बहुतरा. इतो किर सुवण्णभूमि सत्तमत्तानि योजनसतानि होति, एकेन वातेन गच्छन्ती नावा सत्तहि अहोरत्तेहि गच्छति. अथेकस्मिं समये एवं गच्छन्ती नावा सत्ताहम्पि नन्दियावट्टमच्छपिट्ठेनेव गता. एवं ओदकानं सत्तानं बहुभावो वेदितब्बो.
अपिच थलट्ठानस्स परित्तभावेन उदकस्स च बहुभावेनापि अयमत्थो वेदितब्बो. यथा हि महातळाके एकोव उप्पलगच्छो अस्स, तस्स चत्तारि च पण्णानि, मज्झे च एकं उप्पलमकुलं अस्स. एवमेवं चत्तारि पण्णानि विय चत्तारो दीपा, मज्झे उप्पलमकुलं विय सिनेरुपब्बतो, सेसं उदकं विय उदकपरिक्खित्तो ओकासो. तस्स महन्तभावो इद्धिमन्तानं पाकटो होति. तेसञ्हि आकासेन गच्छन्तानं चत्तारो महादीपा चत्तारि पण्णानि विय उपट्ठहन्ति, सिनेरुपब्बतो मज्झे उप्पलमकुलं विय, सेसं उदकं विय उदकपरिक्खित्तो ओकासो. एवं महन्ते उदके जातत्ता ओदकाव बहुतरा वेदितब्बा.
३२३. दुतियादीसु अञ्ञत्र मनुस्सेहीति इध चत्तारो अपाया अञ्ञत्र मनुस्सेहीति अधिप्पेता.
मज्झिमेसु जनपदेसूति ‘‘पुरत्थिमाय दिसाय गजङ्गलं नाम निगमो, तस्स परेन महासाला, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे. पुरत्थिमदक्खिणाय दिसाय सल्लवती नाम नदी, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे. दक्खिणाय दिसाय सेतकण्णिकं नाम निगमो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे. पच्छिमाय दिसाय थूणं नाम ब्राह्मणगामो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे. उत्तराय दिसाय उसीरद्धजो नाम पब्बतो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे’’ति (महाव. २५९) एवं परिच्छिन्ने जनपदेति अत्थो. अयञ्हि जनपदो मुदिङ्गसण्ठानो उजुकेन कत्थचि असीतियोजनो होति, कत्थचि योजनसतिको, कत्थचि द्वियोजनसतिको, मज्झेन पन तियोजनसतिको, परियन्तपरिक्खेपेन नवमत्तयोजनसतिको होति. एत्तके ठाने बुद्धपच्चेकबुद्धा महासावका बुद्धुपट्ठाका बुद्धसावका बुद्धमाता बुद्धपिता चक्कवत्ती राजाति इमे सत्ता निब्बत्तन्ति. अपिच उपादायुपादायापि मज्झिमपदेसो लब्भति. सकलोपि हि जम्बुदीपो मज्झिमपदेसो नाम, सेसदीपा पच्चन्तिमा जनपदा. तम्बपण्णिदीपे अनुराधपुरं मज्झिमपदेसो नाम, सेसो पच्चन्तोति एवं नयो वेदितब्बो.
३२४. पञ्ञवन्तो अजळा अनेळमूगाति एत्थ कम्मस्सकतपञ्ञा, झानपञ्ञा विपस्सनापञ्ञा, मग्गपञ्ञा, फलपञ्ञाति एताहि समन्नागता पञ्ञवन्तो नाम, अमूळ्हा अजळा नाम. येसं एळा मुखतो न गलति, ते अनेळमूगा नाम, अनेळमुखा निद्दोसमुखाति अत्थो. पटिबलाति समत्था, कायबलेन चेव ञाणबलेन च समन्नागता. अत्थमञ्ञातुन्ति अत्थानत्थं कारणाकारणं जानितुं. दुप्पञ्ञाति अप्पञ्ञा निप्पञ्ञा. जळाति मन्दा मोमूहा.
३२५. अरियेन पञ्ञाचक्खुनाति सहविपस्सनेन मग्गेन. अविज्जागताति अविज्जन्धकारेन समन्नागता.
३२६. ये लभन्ति तथागतं दस्सनायाति ये तथागतस्स गुणे जानित्वा तथागतं चक्खुविञ्ञाणेन पस्सितुं लभन्ति.
३२७. तथागतप्पवेदितन्ति तथागतेन पवेदितं पकासेत्वा कथितं. सवनायाति सोतविञ्ञाणेन सोतुं.
३२८. धारेन्तीति न पम्मुस्सन्ति.
३२९. धातानं धम्मानं अत्थं उपपरिक्खन्तीति पगुणाय पाळिया अत्थानत्थं उपपरिक्खन्ति.
३३०. अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञायाति अट्ठकथञ्च पाळिञ्च जानित्वा. धम्मानुधम्मं पटिपज्जन्तीति अनुलोमपटिपदं पूरेन्ति.
३३१. संवेजनीयेसु ठानेसूति संवेगजनकेसु कारणेसु. संविज्जन्तीति संवेगं आपज्जन्ति.
३३२. योनिसो पदहन्तीति उपायेन पधानवीरियं करोन्ति.
३३३. ववस्सग्गारम्मणन्ति ववस्सग्गो वुच्चति निब्बानं, तं आरम्मणं करित्वाति अत्थो. लभन्ति समाधिन्ति मग्गसमाधिञ्च फलसमाधिञ्च पापुणन्ति.
३३४. अन्नग्गरसग्गानन्ति उत्तमन्नानञ्च उत्तमरसानञ्च. उञ्छेन कपालाभतेन यापेन्तीति उञ्छाचारेन वनमूलफलाफलेन वा कपालेन आभतभत्तेन वा यापेन्ति. एत्थ च यो कस्सचिदेव खादनीयस्स भोजनीयस्स अत्थाय चित्ते उप्पन्ने तंखणंयेव न तं लभति, अयं अन्नग्गरसग्गानं न लाभी नाम. यस्सपि तंखणंयेव लभित्वा ओलोकेन्तस्स वण्णगन्धरसा अमनापा होन्ति, अयम्पि अन्नग्गरसग्गानं न लाभी नाम. यस्स पन वण्णगन्धरसा पटिलभन्ति, मनापा होन्ति, अयं अन्नग्गरसग्गानं लाभी नाम. सो उत्तमकोटिया चक्कवत्ती राजा, हेट्ठिमकोटिया धम्मासोको वेदितब्बो. सङ्खेपतो हि यस्स भत्तस्स एकपाति सतसहस्सं अग्घति, इदं अन्नग्गरसग्गं नाम. यं पन भिक्खुसङ्घं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा मनुस्सा उत्तमपणीतं भत्तं देन्ति, इदं किं नामाति? इदं उञ्छेन कपालाभतेन यापेन्ते उपादाय अन्नग्गरसग्गं नाम वुच्चतीति.
३३५. अत्थरसस्सातिआदीसु अत्थरसो नाम चत्तारि सामञ्ञफलानि, धम्मरसो नाम चत्तारो मग्गा, विमुत्तिरसो नाम अमतनिब्बानं. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
चतुत्थवग्गवण्णना.
जम्बुदीपपेय्यालो निट्ठितो.