(१६) १. एकधम्मपाळि-पठमवग्गवण्णना
२९६. एकधम्मपाळियं एकधम्मोति एकसभावो. एकन्तनिब्बिदायाति एकन्तेन वट्टे निब्बिन्दनत्थाय उक्कण्ठनत्थाय. विरागायाति वट्टे विरज्जनत्थाय, रागादीनं वा किलेसानं विरज्जनाय विगमाय. निरोधायाति रागादीनं निरोधाय अप्पवत्तिकरणत्थाय, वट्टस्सेव वा निरुज्झनत्थाय. उपसमायाति किलेसवूपसमनत्थाय, अभिञ्ञायाति अनिच्चादिवसेन लक्खणत्तयं आरोपेत्वा अभिजाननत्थाय. सम्बोधायाति चतुन्नं सच्चानं बुज्झनत्थाय, ‘‘बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाण’’न्ति (महानि. १९१; चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देसो १२१) एवं वुत्तस्स वा चतुमग्गञाणस्स पटिविज्झनत्थाय. निब्बानायाति अप्पच्चयनिब्बानस्स सच्छिकरणत्थाय.
इति भगवा इमेहि सत्तहि पदेहि बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानस्स वण्णं कथेसि. कस्मा? महाजनस्स उस्साहजननत्थं विसकण्टकवाणिजो विय अत्तनो पणियस्स. विसकण्टकवाणिजो नाम गुळवाणिजो वुच्चति. सो किर गुळफाणितखण्डसक्करादीनि सकटेनादाय पच्चन्तगामं गन्त्वा ‘‘विसकण्टकं गण्हथ, विसकण्टकं गण्हथा’’ति उग्घोसेसि. तं सुत्वा गामिका ‘‘विसं नाम कक्खळं घोरं. यो नं खादति, सो मरति. कण्टकम्पि विज्झित्वा मारेति, उभोपेते कक्खळा. को एत्थ आनिसंसो’’ति गेहद्वारानि थकेसुं, दारके च पलापेसुं. तं दिस्वा वाणिजो ‘अवोहारकुसला इमे गामिका, हन्द ने उपायेन गाहापेमी’’ति ‘‘अतिमधुरं गण्हथ, अतिसादुं गण्हथ, गुळं फाणितं सक्करं समग्घं लब्भति, कूटमासककूटकहापणादीहि वापि लब्भती’’ति उग्घोसेसि. तं सुत्वा गामिका तुट्ठपहट्ठा वग्गवग्गा गन्त्वा बहुम्पि मूलं दत्वा अग्गहेसुं.
तत्थ विसकण्टकवाणिजस्स ‘‘विसकण्टकं गण्हथा’’ति उग्घोसनं विय भगवतो बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानकथनं, विसकण्टके वण्णं कथेत्वा तस्स गहणत्थाय महाजनस्स उस्साहकरणं विय इमेहि सत्तहि पदेहि बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानस्स वण्णभणनेन तस्स महाजनस्स उस्साहकरणं.
कतमो एकधम्मोति कथेतुकम्यतापुच्छा. बुद्धानुस्सतीति बुद्धं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति, बुद्धगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. तं पनेतं बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानं दुविधं होति चित्तसम्पहंसनत्थञ्चेव विपस्सनत्थञ्च. कथं? यदा हि असुभारम्मणेसु अञ्ञतरं भावेन्तस्स भिक्खुनो चित्तुप्पादो उपहञ्ञति उक्कण्ठति निरस्सादो होति, वीथिं नप्पटिपज्जति, कूटगोणो विय इतो चितो च विधावति. तस्मिं खणे एस मूलकम्मट्ठानं पहाय ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना नयेन तथागतस्स लोकियलोकुत्तरगुणे अनुस्सरति. तस्सेवं बुद्धं अनुस्सरन्तस्स चित्तुप्पादो पसीदति, विनीवरणो होति. सो तं चित्तं एवं दमेत्वा पुन मूलकम्मट्ठानंयेव मनसि करोति. कथं? यथा नाम बलवा पुरिसो कूटागारकण्णिकत्थाय महारुक्खं छिन्दन्तो साखापलासच्छेदनमत्तेनेव फरसुधाराय विपन्नाय महारुक्खं छिन्दितुं असक्कोन्तोपि धुरनिक्खेपं अकत्वाव कम्मारसालं गन्त्वा तिखिणं फरसुं कारापेत्वा पुन तं छिन्देय्य. एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. सो एवं बुद्धानुस्सतिवसेन चित्तं परिदमेत्वा पुन मूलकम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो असुभारम्मणं पठमज्झानं निब्बत्तेत्वा झानङ्गानि सम्मसित्वा अरियभूमिं ओक्कमति. एवं ताव चित्तसम्पहंसनत्थं होति.
यदा पनेस बुद्धानुस्सतिं अनुस्सरित्वा ‘‘को अयं इतिपि सो भगवातिआदिना नयेन अनुस्सरि, इत्थि नु खो पुरिसो नु खो देवमनुस्समारब्रह्मानं अञ्ञतरो नु खो’’ति परिग्गण्हन्तो ‘‘न अञ्ञो कोचि, सतिसम्पयुत्तं पन चित्तमेव अनुस्सरी’’ति दिस्वा ‘‘तं खो पनेतं चित्तं खन्धतो विञ्ञाणक्खन्धो होति, तेन सम्पयुत्ता वेदना वेदनाक्खन्धो, तेन सम्पयुत्ता सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, सहजाता फस्सादयो सङ्खारक्खन्धोति इमे चत्तारो अरूपक्खन्धा होन्ती’’ति अरूपञ्च ववत्थपेत्वा तस्स निस्सयं परियेसन्तो हदयवत्थुं दिस्वा तस्स निस्सयानि चत्तारि महाभूतानि, तानि उपादाय पवत्तानि सेसउपादारूपानि च परिग्गहेत्वा ‘‘सब्बम्पेतं रूपं रूपक्खन्धो’’ति ववत्थपेत्वा ‘‘इदञ्च रूपं पुरिमञ्च अरूप’’न्ति सङ्खेपतो रूपारूपं, पभेदतो पञ्चक्खन्धे पुन ‘‘सङ्खेपतो पञ्चपेते खन्धा दुक्खसच्च’’न्ति दुक्खसच्चं ववत्थपेत्वा ‘‘तस्स पभाविका तण्हा समुदयसच्चं, तस्सा निरोधो निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्च’’न्ति एवं पुब्बभागे चत्तारि च सच्चानि ववत्थपेत्वा पटिपाटिया अरियभूमिं ओक्कमति. तदास्स इमं कम्मट्ठानं विपस्सनत्थं नाम होति. अयं खोतिआदि अप्पनावारो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
२९७. धम्मानुस्सतिआदीसुपि एसेव नयो. अयं पनेत्थ वचनत्थो – धम्मं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति धम्मानुस्सति, स्वाक्खाततादिधम्मगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. सङ्घं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति सङ्घानुस्सति, सुप्पटिपन्नतादिसङ्घगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. सीलं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति सीलानुस्सति, अखण्डतादिसीलगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. चागं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति चागानुस्सति, मुत्तचागतादिचागगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. देवता आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति देवतानुस्सति, देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो सद्धादिगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. आनापाने आरब्भ उप्पन्ना सति आनापानस्सति, अस्सासपस्सासनिमित्तारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. मरणं आरब्भ उप्पन्ना सति मरणस्सति, जीवितिन्द्रियुपच्छेदारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. केसादिभेदं रूपकायं गता, काये वा गताति कायगता, कायगता च सा सति चाति कायगतासतीति वत्तब्बे रस्सं अकत्वा कायगतासतीति वुत्ता. केसादिकायकोट्ठासनिमित्तारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. उपसमं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति उपसमानुस्सति, सब्बदुक्खूपसमारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. दुविधो वा उपसमो अच्चन्तूपसमो च खयूपसमो च. तत्थ अच्चन्तूपसमो नाम निब्बानं, खयूपसमो नाम मग्गो. एवमेतं दुविधम्पि उपसमं अनुस्सरन्तस्स उप्पन्ना सति उपसमानुस्सतीति अयमेत्थ अत्थो. इति इमेसु दससु कम्मट्ठानेसु आनापानस्सति मरणस्सति कायगतासतीति इमानि तीणि विपस्सनत्थानेव होन्ति, सेसानि सत्त चित्तसम्पहंसनत्थानिपि होन्तीति.
पठमवग्गवण्णना.