(१५) २. अट्ठानपाळि-दुतियवग्गवण्णना

२७८. अपुब्बं अचरिमन्ति एत्थ चक्करतनपातुभावतो पुब्बे पुब्बं, तस्सेव अन्तरधानतो पच्छा चरिमं. तत्थ द्विधा चक्करतनस्स अन्तरधानं होति चक्कवत्तिनो कालकिरियाय वा पब्बज्जाय वा. अन्तरधायमानञ्च पन तं कालकिरियतो वा पब्बज्जतो वा सत्तमे दिवसे अन्तरधायति, ततो परं चक्कवत्तिनो पातुभावो अवारितो.

कस्मा पन एकचक्कवाळे द्वे चक्कवत्तिनो न उप्पज्जन्तीति? विवादुपच्छेदतो, अच्छरियभावतो, चक्करतनस्स महानुभावतो च. द्वीसु हि उप्पज्जन्तेसु ‘‘अम्हाकं राजा महन्तो, अम्हाकं राजा महन्तो’’ति विवादो उप्पज्जेय्य, ‘‘एकस्मिं दीपे चक्कवत्ती, एकस्मिं दीपे चक्कवत्ती’’ति च अनच्छरियो भवेय्य. यो चायं चक्करतनस्स द्विसहस्सदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु इस्सरियानुप्पदानसमत्थो महानुभावो, सोपि परिहायेथ. इति विवादुपच्छेदतो अच्छरियभावतो चक्करतनस्स महानुभावतो च न एकचक्कवाळे द्वे उप्पज्जन्ति.

२७९. यं इत्थी अरहं अस्स सम्मासम्बुद्धोति एत्थ तिट्ठतु ताव सब्बञ्ञुगुणे निब्बत्तेत्वा लोकनित्थरणसमत्थो बुद्धभावो, पणिधानमत्तम्पि इत्थिया न सम्पज्जति.

‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं;

पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता;

अट्ठ धम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झती’’ति. (बु. वं. २.५९) –

इमानि हि पणिधानसम्पत्तिकारणानि. इति पणिधानम्पि सम्पादेतुं असमत्थाय इत्थिया कुतो बुद्धभावोति. ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं इत्थी अरहं अस्स सम्मासम्बुद्धो’’ति वुत्तं. सब्बाकारपरिपूरोव पुञ्ञुस्सयो सब्बाकारपरिपूरमेव अत्तभावं निब्बत्तेतीति पुरिसोव अरहं होति सम्मासम्बुद्धो, न इत्थी.

२८०. राजा अस्स चक्कवत्तीतिआदीसुपि यस्मा इत्थिया कोसोहितवत्थगुय्हतादीनं अभावेन लक्खणानि न परिपूरन्ति, इत्थिरतनाभावेन सत्तरतनसमङ्गिता न सम्पज्जति, सब्बमनुस्सेहि च अधिको अत्तभावो न होति. तस्मा ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो यं इत्थी राजा अस्स चक्कवत्ती’’ति वुत्तं.

२८१. यस्मा च सक्कत्तादीनि तीणि ठानानि उत्तमानि, इत्थिलिङ्गञ्च हीनं, तस्मा चस्सा सक्कत्तादीनिपि पटिसिद्धानि.

ननु च यथा इत्थिलिङ्गं, एवं पुरिसलिङ्गम्पि ब्रह्मलोके नत्थि. तस्मा ‘‘यं पुरिसो ब्रह्मत्तं कारेय्य, ठानमेतं विज्जती’’तिपि न वत्तब्बं सियाति. नो न वत्तब्बं. कस्मा? इध पुरिसस्स तत्थ निब्बत्तनतो. ब्रह्मत्तन्ति हि महाब्रह्मत्तं अधिप्पेतं. इत्थी च इध झानं भावेत्वा कालं कत्वा ब्रह्मपारिसज्जानं सहब्यतं उपपज्जति, न महाब्रह्मानं. पुरिसो पन तत्थ नुप्पज्जतीति न वत्तब्बो. समानेपि चेत्थ उभयलिङ्गाभावे पुरिससण्ठानाव ब्रह्मानो, न इत्थिसण्ठाना. तस्मा सुवुत्तमेवेतं.

२८४. कायदुच्चरितस्सातिआदीसु यथा निम्बबीजकोसातकिबीजादीनि मधुरं फलं न निब्बत्तेन्ति, असातं अमधुरमेव निब्बत्तेन्ति, एवं कायदुच्चरितादीनि मधुरं विपाकं न निब्बत्तेन्ति, अमधुरमेव निब्बत्तेन्ति. यथा च उच्छुबीजसालिबीजादीनि मधुरं सादुरसमेव फलं निब्बत्तेन्ति, न असातं कटुकं. एवं कायसुचरितादीनि मधुरमेव विपाकं निब्बत्तेन्ति, न अमधुरं. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘यादिसं वपते बीजं, तादिसं हरते फलं;

कल्याणकारी कल्याणं, पापकारी च पापक’’न्ति. (सं. नि. १.२५६);

तस्मा ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं कायदुच्चरितस्सा’’तिआदि वुत्तं.

२९०-२९५. कायदुच्चरितसमङ्गीतिआदीसु समङ्गीति पञ्चविधा समङ्गिता – आयूहनसमङ्गिता, चेतनासमङ्गिता, कम्मसमङ्गिता, विपाकसमङ्गिता, उपट्ठानसमङ्गिताति. तत्थ कुसलाकुसलकम्मायूहनक्खणे आयूहनसमङ्गिताति वुच्चति. तथा चेतनासमङ्गिता. याव पन सत्ता अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव सब्बेपि सत्ता पुब्बे उपचितचेतनाय समङ्गिताय चेतनासमङ्गिनोति वुच्चन्ति. एसा चेतनासमङ्गिता. याव अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव सब्बेपि सत्ता पुब्बे उपचितं विपाकारहं कम्मं सन्धाय ‘‘कम्मसमङ्गिनो’’ति वुच्चन्ति. एसा कम्मसमङ्गिता. विपाकसमङ्गिता विपाकक्खणेयेव वेदितब्बा. याव पन सत्ता अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव तेसं ततो ततो चवित्वा निरये उप्पज्जमानानं अग्गिजालालोहकुम्भिआदीहि उपट्ठानाकारेहि निरयो, गब्भसेय्यकत्तं आपज्जमानानं मातुकुच्छि, देवेसु उप्पज्जमानानं कप्परुक्खविमानादीहि उपट्ठानाकारेहि देवलोकोति एवं उपपत्तिनिमित्तं उपट्ठाति. इति नेसं इमिना उपपत्तिनिमित्तउपट्ठानेन अपरिमुत्तता उपट्ठानसमङ्गिता नाम. सा चलति, सेसा निच्चला. निरये हि उपट्ठितेपि देवलोको उपट्ठाति, देवलोके उपट्ठितेपि निरयो उपट्ठाति, मनुस्सलोके उपट्ठितेपि तिरच्छानयोनि उपट्ठाति, तिरच्छानयोनिया च उपट्ठितायपि मनुस्सलोको उपट्ठातियेव.

तत्रिदं वत्थु – सोणगिरिपादे किर अचेलविहारे सोणत्थेरो नाम एको धम्मकथिको. तस्स पिता सुनखवाजिको नाम अहोसि, थेरो तं पटिबाहन्तोपि संवरे ठपेतुं असक्कोन्तो ‘‘मा नस्सि वराको’’ति महल्लककाले अकामकं नं पब्बाजेसि. तस्स गिलानसेय्याय निपन्नस्स निरयो उपट्ठासि. सोणगिरिपादतो महन्ता सुनखा आगन्त्वा खादितुकामा विय सम्परिवारेसुं. सो महाभयभीतो ‘‘वारेहि, तात सोण, वारेहि, तात सोणा’’ति आह. किं महाथेराति? न पस्ससि, ताताति तं पवत्तिं आचिक्खि. सोणत्थेरो ‘‘कथञ्हि नाम मादिसस्स पिता निरये निब्बत्तिस्सति, पतिट्ठास्स भविस्सामी’’ति सामणेरेहि नानापुप्फानि आहरापेत्वा चेतियङ्गणबोधियङ्गणेसु तलसन्थरणपूजं आसनपूजञ्च कारेत्वा पितरं मञ्चकेन चेतियङ्गणं हरित्वा मञ्चे निसीदापेत्वा ‘‘अयं, महाथेर, पूजा तुम्हाकं अत्थाय कता, ‘अयं मे भगवा दुग्गतपण्णाकारो’ति वत्वा भगवन्तं वन्दित्वा चित्तं पसादेही’’ति आह. सा महाथेरो पूजं दिस्वा तथा करोन्तो चित्तं पसादेसि. तावदेवस्स देवलोको उपट्ठासि. नन्दनवन-चित्तलतावन-मिस्सकवन-फारुसकवन-विमानानि चेव देवनाटकानि च परिवारेत्वा ठितानि विय अहेसुं. सो ‘‘अपेथ, सोण, अपेथ, सोणा’’ति थेरं आह. किमिदं, महाथेराति? एता ते मातरो आगच्छन्तीति. थेरो ‘‘सग्गो उपट्ठितो महाथेरस्सा’’ति चिन्तेसि. एवं उपट्ठानसमङ्गिता चलतीति वेदितब्बा. एतासु समङ्गितासु इध आयूहनचेतनाकम्म-समङ्गितावसेन ‘‘कायदुच्चरितसमङ्गी’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ एके आचरिया ‘‘यस्मिं खणे कम्मं आयूहति, तस्मिंयेव खणे तस्स सग्गो वारितो’’ति वदन्ति. अपरे पन ‘‘आयूहितकम्मं नाम विपाकवारं लभन्तम्पि अत्थि अलभन्तम्पि. तत्थ यदा कम्मं विपाकवारं लभति, तस्मिंयेव काले तस्स सग्गो वारितो’’ति वदन्ति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.

अट्ठानपाळिवण्णना निट्ठिता.