१. अभिधम्मभाजनीयं

२१९. बावीसतिन्द्रियानि – चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं, पुरिसिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सुखिन्द्रियं, दुक्खिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, दोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं [विरियिन्द्रियं (सी. स्या.)], सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं.

२२०. तत्थ कतमं चक्खुन्द्रियं? यं चक्खु चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो…पे… सुञ्ञो गामोपेसो – इदं वुच्चति ‘‘चक्खुन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं सोतिन्द्रियं…पे… घानिन्द्रियं…पे… जिव्हिन्द्रियं…पे… कायिन्द्रियं? यो कायो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो…पे… सुञ्ञो गामोपेसो – इदं वुच्चति ‘‘कायिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं मनिन्द्रियं? एकविधेन मनिन्द्रियं – फस्ससम्पयुत्तं. दुविधेन मनिन्द्रियं – अत्थि सहेतुकं, अत्थि अहेतुकं. तिविधेन मनिन्द्रियं – अत्थि कुसलं, अत्थि अकुसलं, अत्थि अब्याकतं. चतुब्बिधेन मनिन्द्रियं – अत्थि कामावचरं, अत्थि रूपावचरं, अत्थि अरूपावचरं, अत्थि अपरियापन्नं. पञ्चविधेन मनिन्द्रियं – अत्थि सुखिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि दुक्खिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि सोमनस्सिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि दोमनस्सिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि उपेक्खिन्द्रियसम्पयुत्तं. छब्बिधेन मनिन्द्रियं – चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं. एवं छब्बिधेन मनिन्द्रियं.

सत्तविधेन मनिन्द्रियं – चक्खुविञ्ञाणं…पे… कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु. एवं सत्तविधेन मनिन्द्रियं.

अट्ठविधेन मनिन्द्रियं – चक्खुविञ्ञाणं…पे… कायविञ्ञाणं अत्थि सुखसहगतं, अत्थि दुक्खसहगतं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु. एवं अट्ठविधेन मनिन्द्रियं.

नवविधेन मनिन्द्रियं – चक्खुविञ्ञाणं…पे… कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु अत्थि कुसला, अत्थि अकुसला, अत्थि अब्याकता. एवं नवविधेन मनिन्द्रियं.

दसविधेन मनिन्द्रियं – चक्खुविञ्ञाणं…पे… कायविञ्ञाणं अत्थि सुखसहगतं, अत्थि दुक्खसहगतं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु अत्थि कुसला, अत्थि अकुसला, अत्थि अब्याकता. एवं दसविधेन मनिन्द्रियं…पे… एवं बहुविधेन मनिन्द्रियं. इदं वुच्चति ‘‘मनिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं इत्थिन्द्रियं? यं इत्थिया इत्थिलिङ्गं इत्थिनिमित्तं इत्थिकुत्तं इत्थाकप्पो इत्थत्तं इत्थिभावो – इदं वुच्चति ‘‘इत्थिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं पुरिसिन्द्रियं? यं पुरिसस्स पुरिसलिङ्गं पुरिसनिमित्तं पुरिसकुत्तं पुरिसाकप्पो पुरिसत्तं पुरिसभावो – इदं वुच्चति ‘‘पुरिसिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं जीवितिन्द्रियं? जीवितिन्द्रियं दुविधेन – अत्थि रूपजीवितिन्द्रियं, अत्थि अरूपजीवितिन्द्रियं.

तत्थ कतमं रूपजीवितिन्द्रियं? यो तेसं रूपीनं धम्मानं आयु ठिति यपना यापना इरियना वत्तना पालना जीवितं जीवितिन्द्रियं – इदं वुच्चति ‘‘रूपजीवितिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं अरूपजीवितिन्द्रियं? यो तेसं अरूपीनं धम्मानं आयु ठिति यपना यापना इरियना वत्तना पालना जीवितं जीवितिन्द्रियं – इदं वुच्चति ‘‘अरूपजीवतिन्द्रियं’’. इदं वुच्चति ‘‘जीवितिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं सुखिन्द्रियं? यं कायिकं सातं कायिकं सुखं कायसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं कायसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – इदं वुच्चति ‘‘सुखिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं दुक्खिन्द्रियं? यं कायिकं असातं कायिकं दुक्खं कायसम्फस्सजं असातं दुक्खं वेदयितं कायसम्फस्सजा असाता दुक्खा वेदना – इदं वुच्चति ‘‘दुक्खिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं सोमनस्सिन्द्रियं? यं चेतसिकं सातं चेतसिकं सुखं चेतोसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं चेतोसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – इदं वुच्चति ‘‘सोमनस्सिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं दोमनस्सिन्द्रियं? यं चेतसिकं असातं चेतसिकं दुक्खं चेतोसम्फस्सजं असातं दुक्खं वेदयितं चेतोसम्फस्सजा असाता दुक्खा वेदना – इदं वुच्चति ‘‘दोमनस्सिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं उपेक्खिन्द्रियं? यं चेतसिकं नेव सातं नासातं चेतोसम्फस्सजं अदुक्खमसुखं वेदयितं चेतोसम्फस्सजा अदुक्खमसुखा वेदना – इदं वुच्चति ‘‘उपेक्खिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं सद्धिन्द्रियं? या सद्धा सद्दहना ओकप्पना अभिप्पसादो सद्धा सद्धिन्द्रियं सद्धाबलं – इदं वुच्चति ‘‘सद्धिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं वीरियिन्द्रियं? यो चेतसिको वीरियारम्भो निक्कमो परक्कमो उय्यामो वायामो उस्साहो उस्सोळ्ही थामो ठिति असिथिलपरक्कमता अनिक्खित्तछन्दता अनिक्खित्तधुरता धुरसम्पग्गाहो वीरियं वीरियिन्द्रियं वीरियबलं – इदं वुच्चति ‘‘वीरियिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं सतिन्द्रियं? या सति अनुस्सति पटिस्सति सति सरणता धारणता अपिलापनता असम्मुस्सनता सति सतिन्द्रियं सतिबलं सम्मासति – इदं वुच्चति ‘‘सतिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं समाधिन्द्रियं? या चित्तस्स ठिति सण्ठिति अवट्ठिति अविसाहारो अविक्खेपो अविसाहटमानसता समथो समाधिन्द्रियं समाधिबलं सम्मासमाधि – इदं वुच्चति ‘‘समाधिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं पञ्ञिन्द्रियं? या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘पञ्ञिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं? या तेसं धम्मानं अनञ्ञातानं अदिट्ठानं अप्पत्तानं अविदितानं असच्छिकतानं सच्छिकिरियाय पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नं – इदं वुच्चति ‘‘अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं’’.

तत्थ कतमं अञ्ञिन्द्रियं? या तेसं धम्मानं ञातानं दिट्ठानं पत्तानं विदितानं सच्छिकतानं सच्छिकिरियाय पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नं – इदं वुच्चति अञ्ञिन्द्रियं.

तत्थ कतमं अञ्ञाताविन्द्रियं? या तेसं धम्मानं अञ्ञातावीनं दिट्ठानं पत्तानं विदितानं सच्छिकतानं सच्छिकिरियाय पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नं – इदं वुच्चति ‘‘अञ्ञाताविन्द्रियं’’.

अभिधम्मभाजनीयं.