२. अभिधम्मभाजनीयं

१५५. द्वादसायतनानि – चक्खायतनं, सोतायतनं, घानायतनं, जिव्हायतनं, कायायतनं, मनायतनं, रूपायतनं, सद्दायतनं, गन्धायतनं, रसायतनं, फोट्ठब्बायतनं, धम्मायतनं.

१५६. तत्थ कतमं चक्खायतनं? यं चक्खु [चक्खुं (सी. स्या. क.) ध. स. ५९६-५९९] चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, येन चक्खुना अनिदस्सनेन सप्पटिघेन रूपं सनिदस्सनं सप्पटिघं पस्सि वा पस्सति वा पस्सिस्सति वा पस्से वा, चक्खुम्पेतं चक्खायतनम्पेतं चक्खुधातुपेसा चक्खुन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं नेत्तम्पेतं नयनम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो. इदं वुच्चति ‘‘चक्खायतनं’’.

१५७. तत्थ कतमं सोतायतनं? यं सोतं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, येन सोतेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन सद्दं अनिदस्सनं सप्पटिघं सुणि वा सुणाति वा सुणिस्सति वा सुणे वा, सोतम्पेतं सोतायतनम्पेतं सोतधातुपेसा सोतिन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो. इदं वुच्चति ‘‘सोतायतनं’’.

१५८. तत्थ कतमं घानायतनं? यं घानं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, येन घानेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन गन्धं अनिदस्सनं सप्पटिघं घायि वा घायति वा घायिस्सति वा घाये वा, घानम्पेतं घानायतनम्पेतं घानधातुपेसा घानिन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो. इदं वुच्चति ‘‘घानायतनं’’.

१५९. तत्थ कतमं जिव्हायतनं? या जिव्हा चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, याय जिव्हाय अनिदस्सनाय सप्पटिघाय रसं अनिदस्सनं सप्पटिघं सायि वा सायति वा सायिस्सति वा साये वा, जिव्हापेसा जिव्हायतनम्पेतं जिव्हाधातुपेसा जीव्हिन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो. इदं वुच्चति ‘‘जिव्हायतनं’’.

१६०. तत्थ कतमं कायायतनं? यो कायो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, येन कायेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन फोट्ठब्बं अनिदस्सनं सप्पटिघं फुसि वा फुसति वा फुसिस्सति वा फुसे वा, कायोपेसो कायायतनम्पेतं कायधातुपेसा कायिन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो. इदं वुच्चति ‘‘कायायतनं’’.

१६१. तत्थ कतमं मनायतनं? एकविधेन मनायतनं – फस्ससम्पयुत्तं.

दुविधेन मनायतनं – अत्थि सहेतुकं, अत्थि अहेतुकं.

तिविधेन मनायतनं – अत्थि कुसलं, अत्थि अकुसलं, अत्थि अब्याकतं.

चतुब्बिधेन मनायतनं – अत्थि कामावचरं, अत्थि रूपावचरं, अत्थि अरूपावचरं, अत्थि अपरियापन्नं.

पञ्चविधेन मनायतनं – अत्थि सुखिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि दुक्खिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि सोमनस्सिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि दोमनस्सिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि उपेक्खिन्द्रियसम्पयुत्तं.

छब्बिधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोविञ्ञाणं. एवं छब्बिधेन मनायतनं.

सत्तविधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु. एवं सत्तविधेन मनायतनं.

अट्ठविधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं अत्थि सुखसहगतं, अत्थि दुक्खसहगतं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु. एवं अट्ठविधेन मनायतनं.

नवविधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु अत्थि कुसलं, अत्थि अकुसलं, अत्थि अब्याकतं. एवं नवविधेन मनायतनं.

दसविधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं अत्थि सुखसहगतं, अत्थि दुक्खसहगतं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु अत्थि कुसलं, अत्थि अकुसलं, अत्थि अब्याकतं. एवं दसविधेन मनायतनं.

एकविधेन मनायतनं – फस्ससम्पयुत्तं.

दुविधेन मनायतनं – अत्थि सहेतुकं, अत्थि अहेतुकं.

तिविधेन मनायतनं – अत्थि सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तं, अत्थि दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्तं, अत्थि अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्तं…पे…. एवं बहुविधेन मनायतनं. इदं वुच्चति ‘‘मनायतनं’’.

१६२. तत्थ कतमं रूपायतनं? यं रूपं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय वण्णनिभा सनिदस्सनं सप्पटिघं नीलं पीतकं लोहितकं [पीतं लोहितं (सी.)] ओदातं काळकं मञ्जिट्ठकं [मञ्जेट्ठकं (सी. स्या.)] हरि हरिवण्णं अम्बङ्कुरवण्णं दीघं रस्सं अणुं थूलं वट्टं परिमण्डलं चतुरस्सं छळंसं अट्ठंसं सोळसंसं निन्नं थलं छाया आतपो आलोको अन्धकारो अब्भा महिका धूमो रजो चन्दमण्डलस्स वण्णनिभा सूरियमण्डलस्स [सुरियमण्डलस्स (सी. स्या. कं.)] वण्णनिभा तारकरूपानं वण्णनिभा आदासमण्डलस्स वण्णनिभा मणिसङ्खमुत्तवेळुरियस्स वण्णनिभा जातरूपरजतस्स वण्णनिभा, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि रूपं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय वण्णनिभा सनिदस्सनं सप्पटिघं, यं रूपं सनिदस्सनं सप्पटिघं चक्खुना अनिदस्सनेन सप्पटिघेन पस्सि वा पस्सति वा पस्सिस्सति वा पस्से वा, रूपम्पेतं रूपायतनम्पेतं रूपधातुपेसा. इदं वुच्चति ‘‘रूपायतनं’’.

१६३. तत्थ कतमं सद्दायतनं? यो सद्दो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो भेरिसद्दो मुदिङ्गसद्दो [मुतिङ्गसद्धो (सी.)] सङ्खसद्दो पणवसद्दो गीतसद्दो वादितसद्दो सम्मसद्दो पाणिसद्दो सत्तानं निग्घोससद्दो धातूनं सन्निघातसद्दो वातसद्दो उदकसद्दो मनुस्ससद्दो अमनुस्ससद्दो, यो वा पनञ्ञोपि अत्थि सद्दो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो, यं सद्दं अनिदस्सनं सप्पटिघं सोतेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन सुणि वा सुणाति वा सुणिस्सति वा सुणे वा, सद्दोपेसो सद्दायतनम्पेतं सद्दधातुपेसा. इदं वुच्चति ‘‘सद्दायतनं’’.

१६४. तत्थ कतमं गन्धायतनं? यो गन्धो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो मूलगन्धो सारगन्धो तचगन्धो पत्तगन्धो पुप्फगन्धो फलगन्धो आमगन्धो विस्सगन्धो सुगन्धो दुग्गन्धो, यो वा पनञ्ञोपि अत्थि गन्धो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो, यं गन्धं अनिदस्सनं सप्पटिघं घानेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन घायि वा घायति वा घायिस्सति वा घाये वा, गन्धोपेसो गन्धायतनम्पेतं गन्धधातुपेसा. इदं वुच्चति ‘‘गन्धायतनं’’.

१६५. तत्थ कतमं रसायतनं? यो रसो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो मूलरसो खन्धरसो तचरसो पत्तरसो पुप्फरसो फलरसो अम्बिलं मधुरं तित्तकं कटुकं लोणिकं [लपिलकं (सी.), लम्पिकं (क. सी.)] खारिकं लम्बिकं कसावो सादु असादु, यो वा पनञ्ञोपि अत्थि रसो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो, यं रसं अनिदस्सनं सप्पटिघं जिव्हाय अनिदस्सनाय सप्पटिघाय सायि वा सायति वा सायिस्सति वा साये वा, रसोपेसो रसायतनम्पेतं रसधातुपेसा. इदं वुच्चति ‘‘रसायतनं’’.

१६६. तत्थ कतमं फोट्ठब्बायतनं? पथवीधातु तेजोधातु वायोधातु कक्खळं मुदुकं सण्हं फरुसं सुखसम्फस्सं दुक्खसम्फस्सं गरुकं लहुकं, यं फोट्ठब्बं अनिदस्सनं सप्पटिघं कायेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन फुसि वा फुसति वा फुसिस्सति वा फुसे वा, फोट्ठब्बोपेसो फोट्ठब्बायतनम्पेतं फोट्ठब्बधातुपेसा. इदं वुच्चति ‘‘फोट्ठब्बायतनं’’.

१६७. तत्थ कतमं धम्मायतनं? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, यञ्च रूपं अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं, असङ्खता च धातु.

तत्थ कतमो वेदनाक्खन्धो? एकविधेन वेदनाक्खन्धो – फस्ससम्पयुत्तो. दुविधेन वेदनाक्खन्धो – अत्थि सहेतुको, अत्थि अहेतुको. तिविधेन वेदनाक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे… एवं दसविधेन वेदनाक्खन्धो…पे… एवं बहुविधेन वेदनाक्खन्धो. अयं वुच्चति ‘‘वेदनाक्खन्धो’’.

तत्थ कतमो सञ्ञाक्खन्धो? एकविधेन सञ्ञाक्खन्धो – फस्ससम्पयुत्तो. दुविधेन सञ्ञाक्खन्धो – अत्थि सहेतुको, अत्थि अहेतुको. तिविधेन सञ्ञाक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे… एवं दसविधेन सञ्ञाक्खन्धो…पे… एवं बहुविधेन सञ्ञाक्खन्धो. अयं वुच्चति ‘‘सञ्ञाक्खन्धो’’.

तत्थ कतमो सङ्खारक्खन्धो? एकविधेन सङ्खारक्खन्धो – चित्तसम्पयुत्तो. दुविधेन सङ्खारक्खन्धो – अत्थि हेतु, अत्थि न हेतु. तिविधेन सङ्खारक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे… एवं दसविधेन सङ्खारक्खन्धो…पे… एवं बहुविधेन सङ्खारक्खन्धो. अयं वुच्चति ‘‘सङ्खारक्खन्धो’’.

तत्थ कतमं रूपं अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं? इत्थिन्द्रियं पुरिसिन्द्रियं…पे… कबळीकारो आहारो. इदं वुच्चति रूपं ‘‘अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं’’.

तत्थ कतमा असङ्खता धातु? रागक्खयो, दोसक्खयो, मोहक्खयो – अयं वुच्चति ‘‘असङ्खता धातु’’.

इदं वुच्चति धम्मायतनं.

अभिधम्मभाजनीयं.