४. अत्थालङ्कारावबोध-चतुत्थपरिच्छेद

१६४. अत्थालङ्कारसहिता, सगुणा बन्धपद्धति;

अच्चन्तकन्ता कन्ता [यतो अच्चन्तकन्ता (क.)] व वुच्चन्ते ते ततो’धुना.

१६५. सभाव, वङ्कवुत्तीनं, भेदा द्विधा अलंक्रिया;

पठमा तत्थ वत्थूनं, नानावत्था’विभाविनी.

यथा

१६६. लीला विकन्ति सुभगो, दिसा थिर विलोकनो;

बोधिसत्तङ्कुरो भासं, विरोचि वाच मासभिं.

१६७. वुत्ति वत्थुसभावस्स, या’ञ्ञथा सा’परा भवे;

तस्सा’नन्तविकप्पत्ता, होति बीजो’पदस्सनं.

वङ्कवुत्ति अत्थालङ्कार

उद्देस

१६८. तत्था’तिसय, उपमा, रूपका, वुत्ति, दीपकं,;

अक्खेपो, त्थन्तरन्यासो, ब्यतिरेको, विभावना.

१६९. हेतु, क्कमो, पियतरं, समास, परिकप्पना;

समाहितं, परियाय, वुत्ति, ब्याजोपवण्णनं.

१७०. विसेस, रुळ्हाहङ्कारा, सिलेसो, तुल्ययोगिता;

निदस्सनं, महन्तत्तं, वञ्चना, प्पकतत्थुति,.

१७१. एकावलि, अञ्ञमञ्ञं, सहवुत्ति, विरोधिता;

परिवुत्ति, ब्भमो, भावो, मिस्स, मासी, रसी, इति.

१७२. एते भेदा समुद्दिट्ठा, भावो जीवित मुच्चते;

वङ्कवुत्तीसु पोसेसि, सिलेसो तु सिरिं परं.

निद्देस

१७३. पकासका विसेसस्स, सिया’तिसयवुत्ति या;

लोका’तिक्कन्तविसया, लोकिया,ति च सा द्विधा.

१७४. लोकियातिसयस्से’ते,

भेदा ये जातिआदयो;

पटिपादीयते त्व’ज्ज, लोकातिक्कन्तगोचरा.

१७५. पिवन्ति देहकन्ती ये, नेत्तञ्जलिपुटेन ते;

ना’लं हन्तुं जिने’सं त्वं, तण्हं तण्हाहरोपि किं?

१७६. उपमानो’पमेय्यानं, सधम्मत्तं सियो’पमा;

सद्द, त्थगम्मा, वाक्यत्थ, विसया,ति च सा भिधा.

१७७. समास, पच्चये, वा’दी, सद्दा तेसं वसा तिधा;

सद्दगम्मा समासेन, मुनिन्दो चन्दिमा’ननो.

१७८. आयादी पच्चया तेहि, वदनं पङ्कजायते;

मुनिन्दनयन द्वन्दं, नीलुप्पलदलीयति.

१७९. इवादी इव, वा, तुल्य, समान, निभ, सन्निभा;

यथा, सङ्कास, तुलित, प्पकास, पतिरूपका.

१८०. सरी, सरिक्ख, संवादी, विरोधि, सदिसा, विय;

पटिपक्ख, पच्चनीका, सपक्खो, पमितो, पमा.

१८१. पटिबिम्ब, पटिच्छन्न, सरूप, सम, समिता;

सवण्णा, भा, पटिनिधि, सधम्मा, दि सलक्खणा.

१८२. जयत्य, क्कोसति, हसति, पतिगज्जति, दूभति;

उसूयत्य, वजानाति, निन्दति, स्सति, रुन्धति.

१८३. तस्स चोरेति सोभग्गं, तस्स कन्तिं विलुम्पति;

तेन सद्धिं विवदति, तुल्यं तेना’धिरोहति.

१८४. कच्छं विगाहते, तस्स, त मन्वेत्य, नुबन्धति;

तंसीलं, तंनिसेधेति, तस्स चा’नुकरोति, मे.

१८५. उपमानो’पमेय्यानं, सधम्मत्तं विभाविभि;

इमेहि उपमाभेदा, केचि निय्यन्ति सम्पति.

१८६. विकासिपदुमं’वा’ति, सुन्दरं सुगता’ननं;

इति धम्मोपमा नाम, तुल्यधम्मनिदस्सना.

१८७. धम्महीना ‘‘मुख’म्भोज, सदिसं मुनिनो’’इति;

विपरीतो’पमा ‘‘तुल्य, माननेन’म्बुजं तव’’.

१८८. तवा’नन’मिव’म्भोजं, अम्भोज’मिव ते मुखं;

अञ्ञमञ्ञोपमा सा’यं, अञ्ञमञ्ञोपमानतो.

१८९. ‘‘यदि किञ्चि भवे’म्भोजं, लोचन’ब्भमुविब्भमं;

धारेतुं मुखसोभं तं, तवे’’ति अब्भुतोपमा.

१९०. ‘‘सुगन्धि सोभा सम्बन्धी, सिसिरं’सु विरोधि च;

मुखं तव’म्बुजंवे’ति’’, सा सिलेसोपमा मता.

१९१. सरूपसद्दवाच्चत्ता, सा सन्तानोपमा यथा;

बाला’वु’य्यानमाला’यं, सा’लका’ननसोभिनी.

१९२. खयी चन्दो, बहुरजं, पदुमं, तेहि ते मुखं;

समानम्पि समुक्कंसि, त्य’यं निन्दोपमा मता.

१९३. असमत्थो मुखेनि’न्दु, जिन! ते पटिगज्जितुं;

जळो कलङ्की’ति अयं, पटिसेधोपमा सिया.

१९४. ‘‘कच्छं चन्दारविन्दानं, अतिक्कम्म मुखं तव;

अत्तना’व समं जात’’, मित्य’साधारणोपमा.

१९५. ‘‘सब्ब’म्भोज’प्पभासारो, रासिभूतो’व कत्थचि;

तवा’ननं विभाती’’ति, होता’भूतोपमा अयं.

१९६. पतीयते’त्थगम्मा तु, सद्दसामत्थिया क्वचि;

समास, प्पच्चये, वादि, सद्दयोगं विना अपि.

१९७. भिङ्गाने’मानि चक्खूनि, ना’म्बुजं मुख’मेवि’दं;

सुब्यत्तसदिसत्तेन, सा सरूपोपमा मता.

१९८. ‘‘मये’व मुखसोभा’स्से, त्यल’मिन्दु! विकत्थना;

यतो’म्बुजेपि सा’त्थीति’’, परिकप्पोपमा अयं.

१९९. ‘‘किं वा’म्बुज’न्तोभन्तालि, किं लोलनयनं मुखं;

मम दोलायते चित्त’’, मिच्च’यं संसयोपमा.

२००. किञ्चि वत्थुं पदस्सेत्वा, सधम्मस्सा’भिधानतो;

साम्यप्पतीतिसब्भावा, पतिवत्थुपमा यथा.

२०१. जनेसु जायमानेसु, ने’कोपि जिनसादिसो;

दुतियो ननु नत्थे’व, पारिजातस्स पादपो.

२०२. वाक्यत्थेने’व वाक्यत्थो, यदि कोचू’पमीयते;

इवयुत्ता, वियुत्तत्ता, सा वाक्यत्थोपमा द्विधा.

इवयुत्ता

२०३. जिनो संक्लेसतत्तानं, आविभूतो जनान’यं;

घम्मसन्तापतत्तानं, घम्मकाले’म्बुदो विय.

इववियुत्ता

२०४. मुनिन्दानन माभाति, विलासेकमनोहरं;

उद्धं समुग्गतस्सा’पि, किं ते चन्द विजम्भना.

२०५. समुब्बेजेति धीमन्तं, भिन्नलिङ्गादिकं तु यं;

उपमादूसनाया’ल, मेतं कत्थचि तं यथा.

२०६. हंसी’वा’यं ससी भिन्न, लिङ्गा, कासं सरानि’व;

विजाति वचना, हीना, सा’व भत्तो भटो’धिपे.

२०७. ‘‘खज्जोतो भाणुमाली’व, विभाति’’त्यधिकोपमा;

अफुट्ठत्था ‘‘बलम्बोधि, सागरो विय संखुभि.’’

२०८. ‘‘चन्दे कलङ्को भिङ्गो’वे’, त्यु’पमापेक्खिनी अयं;

खण्डिता केरवा’कारो, सकलङ्को निसाकरो.

२०९. इच्चेवमादिरूपेसु, भवन्ति विगता’दरा;

करोन्ति चा’दरं धीरा, पयोगे क्वचि दे’व तु.

२१०. इत्थीयं’वा’जनो याति, वदत्ये’सा पुमा विय;

पियो पाणा इवा’यं मे, विज्जा धन’मिव’च्चिता.

२११. भवं विय महीपाल, देवराजा विरोचते;

अल’मंसुमतो कच्छं, तेजसा रोहितुं अयं.

२१२. उपमानो’पमेय्यानं, अभेदस्स निरूपना;

उपमा’व तिरोभूत, भेदा रूपक मुच्चते.

२१३. असेस वत्थु विसयं, एकदेस विवुत्ति [विवत्ति (टीका)], च;

तं द्विधा पुन पच्चेकं, समासादिवसा तिधा.

असेसवत्थुविसयसमास

२१४. अङ्गुलिदल संसोभिं, नखदीधिति केसरं;

सिरसा न पिलन्धन्ति, के मुनिन्द पद’म्बुजं.

असेसवत्थुविसयअसमास

२१५. रतनानि गुणा भूरी, करुणा सीतलं जलं;

गम्भीरत्त मगाधत्तं, पच्चक्खो’यं जिनो’म्बुधि.

असेसवत्थुविसयमिस्सक

२१६. चन्दिका मन्दहासा ते, मुनिन्द! वदनि’न्दुनो;

पबोधयत्य’यं साधु, मनो कुमुद काननं.

२१७. असेसवत्थुविसये, पभेदो रूपके अयं;

एकदेसविवुत्तिम्हि, भेदो दानि पवुच्चति.

एकदेसविवुत्तिसमास

२१८. विलास हास कुसुमं, रुचिरा’धर पल्लवं;

सुखं के वा न विन्दन्ति, पस्सन्ता मुनिनो मुखं.

एकदेसविवुत्तिअसमास

२१९. पादद्वन्दं मुनिन्दस्स, ददातु विजयं तव;

नखरंसी परं कन्ता, यस्स पापजयद्धजा.

एकदेसविवुत्तिमिस्सक

२२०. सुनिम्मलकपोलस्स, मुनिन्द वदनि’न्दुनो;

साधु’प्पबुद्ध हदयं, जातं केरव काननं.

२२१. रूपकानि बहून्ये’व [टीकायं उद्धटं युत्तरूपकं सितपुप्फुजलं लोल, नेत्तभिङ्ग तवा’ननं; कस्स नाम मनो धीर, नाकड्ढति मनोहरं;], युत्ता, युत्तादिभेदतो;

विसुं न तानि वुत्तानि, एत्थे’व’न्तोगधानि’ति.

२२२. ‘‘चन्दिमा’कासपदुम’’, मिच्चेतं खण्डरूपकं;

दुट्ठ, ‘‘मम्बोरुहवनं, नेत्तानि’च्चा’’दि सुन्दरं.

२२३. परियन्तो विकप्पानं, रूपकस्सो’पमाय च;

नत्थि यं तेन विञ्ञेय्यं, अवुत्त मनुमानतो.

२२४. पुनप्पुन मुच्चारणं [पुनप्पुनुच्चारणं यं (सी. क.)], यमत्थस्स, पदस्स च;

उभयेसञ्च विञ्ञेय्या, सा’य’मावुत्ति नामतो.

अत्थावुत्ति

२२५. मनो हरति सब्बेसं, आददाति दिसा दस;

गण्हाति निम्मलत्तञ्च, यसोरासि जिनस्स’यं.

पदावुत्ति

२२६. विभासेन्ति दिसा सब्बा, मुनिनो देहकन्तियो;

विभा सेन्ति च सब्बापि, चन्दादीनं हता विय.

उभयावुत्ति

२२७. जित्वा विहरति क्लेस, रिपुं लोके जिनो अयं;

विहरत्य’रिवग्गो’यं, रासिभूतो’व दुज्जने.

२२८. एकत्थ वत्तमानम्पि, सब्बवाक्यो’पकारकं;

दीपकं नाम तं चादि, मज्झ, न्तविसयं तिधा.

आदि दीपक

२२९. अकासि बुद्धो वेनेय्य, बन्धून ममितो’दयं;

सब्बपापेहि च समं, नेकतित्थियमद्दनं.