४. अत्थालङ्कारावबोध-चतुत्थपरिच्छेद
१६४. अत्थालङ्कारसहिता, सगुणा बन्धपद्धति;
अच्चन्तकन्ता कन्ता [यतो अच्चन्तकन्ता (क.)] व वुच्चन्ते ते ततो’धुना.
१६५. सभाव, वङ्कवुत्तीनं, भेदा द्विधा अलंक्रिया;
पठमा तत्थ वत्थूनं, नानावत्था’विभाविनी.
यथा
१६६. लीला विकन्ति सुभगो, दिसा थिर विलोकनो;
बोधिसत्तङ्कुरो भासं, विरोचि वाच मासभिं.
१६७. वुत्ति वत्थुसभावस्स, या’ञ्ञथा सा’परा भवे;
तस्सा’नन्तविकप्पत्ता, होति बीजो’पदस्सनं.
वङ्कवुत्ति अत्थालङ्कार
उद्देस
१६८. तत्था’तिसय, उपमा, रूपका, वुत्ति, दीपकं,;
अक्खेपो, त्थन्तरन्यासो, ब्यतिरेको, विभावना.
१६९. हेतु, क्कमो, पियतरं, समास, परिकप्पना;
समाहितं, परियाय, वुत्ति, ब्याजोपवण्णनं.
१७०. विसेस, रुळ्हाहङ्कारा, सिलेसो, तुल्ययोगिता;
निदस्सनं, महन्तत्तं, वञ्चना, प्पकतत्थुति,.
१७१. एकावलि, अञ्ञमञ्ञं, सहवुत्ति, विरोधिता;
परिवुत्ति, ब्भमो, भावो, मिस्स, मासी, रसी, इति.
१७२. एते भेदा समुद्दिट्ठा, भावो जीवित मुच्चते;
वङ्कवुत्तीसु पोसेसि, सिलेसो तु सिरिं परं.
निद्देस
१७३. पकासका विसेसस्स, सिया’तिसयवुत्ति या;
लोका’तिक्कन्तविसया, लोकिया,ति च सा द्विधा.
१७४. लोकियातिसयस्से’ते,
भेदा ये जातिआदयो;
पटिपादीयते त्व’ज्ज, लोकातिक्कन्तगोचरा.
१७५. पिवन्ति देहकन्ती ये, नेत्तञ्जलिपुटेन ते;
ना’लं हन्तुं जिने’सं त्वं, तण्हं तण्हाहरोपि किं?
१७६. उपमानो’पमेय्यानं, सधम्मत्तं सियो’पमा;
सद्द, त्थगम्मा, वाक्यत्थ, विसया,ति च सा भिधा.
१७७. समास, पच्चये, वा’दी, सद्दा तेसं वसा तिधा;
सद्दगम्मा समासेन, मुनिन्दो चन्दिमा’ननो.
१७८. आयादी पच्चया तेहि, वदनं पङ्कजायते;
मुनिन्दनयन द्वन्दं, नीलुप्पलदलीयति.
१७९. इवादी इव, वा, तुल्य, समान, निभ, सन्निभा;
यथा, सङ्कास, तुलित, प्पकास, पतिरूपका.
१८०. सरी, सरिक्ख, संवादी, विरोधि, सदिसा, विय;
पटिपक्ख, पच्चनीका, सपक्खो, पमितो, पमा.
१८१. पटिबिम्ब, पटिच्छन्न, सरूप, सम, समिता;
सवण्णा, भा, पटिनिधि, सधम्मा, दि सलक्खणा.
१८२. जयत्य, क्कोसति, हसति, पतिगज्जति, दूभति;
उसूयत्य, वजानाति, निन्दति, स्सति, रुन्धति.
१८३. तस्स चोरेति सोभग्गं, तस्स कन्तिं विलुम्पति;
तेन सद्धिं विवदति, तुल्यं तेना’धिरोहति.
१८४. कच्छं विगाहते, तस्स, त मन्वेत्य, नुबन्धति;
तंसीलं, तंनिसेधेति, तस्स चा’नुकरोति, मे.
१८५. उपमानो’पमेय्यानं, सधम्मत्तं विभाविभि;
इमेहि उपमाभेदा, केचि निय्यन्ति सम्पति.
१८६. विकासिपदुमं’वा’ति, सुन्दरं सुगता’ननं;
इति धम्मोपमा नाम, तुल्यधम्मनिदस्सना.
१८७. धम्महीना ‘‘मुख’म्भोज, सदिसं मुनिनो’’इति;
विपरीतो’पमा ‘‘तुल्य, माननेन’म्बुजं तव’’.
१८८. तवा’नन’मिव’म्भोजं, अम्भोज’मिव ते मुखं;
अञ्ञमञ्ञोपमा सा’यं, अञ्ञमञ्ञोपमानतो.
१८९. ‘‘यदि किञ्चि भवे’म्भोजं, लोचन’ब्भमुविब्भमं;
धारेतुं मुखसोभं तं, तवे’’ति अब्भुतोपमा.
१९०. ‘‘सुगन्धि सोभा सम्बन्धी, सिसिरं’सु विरोधि च;
मुखं तव’म्बुजंवे’ति’’, सा सिलेसोपमा मता.
१९१. सरूपसद्दवाच्चत्ता, सा सन्तानोपमा यथा;
बाला’वु’य्यानमाला’यं, सा’लका’ननसोभिनी.
१९२. खयी चन्दो, बहुरजं, पदुमं, तेहि ते मुखं;
समानम्पि समुक्कंसि, त्य’यं निन्दोपमा मता.
१९३. असमत्थो मुखेनि’न्दु, जिन! ते पटिगज्जितुं;
जळो कलङ्की’ति अयं, पटिसेधोपमा सिया.
१९४. ‘‘कच्छं चन्दारविन्दानं, अतिक्कम्म मुखं तव;
अत्तना’व समं जात’’, मित्य’साधारणोपमा.
१९५. ‘‘सब्ब’म्भोज’प्पभासारो, रासिभूतो’व कत्थचि;
तवा’ननं विभाती’’ति, होता’भूतोपमा अयं.
१९६. पतीयते’त्थगम्मा तु, सद्दसामत्थिया क्वचि;
समास, प्पच्चये, वादि, सद्दयोगं विना अपि.
१९७. भिङ्गाने’मानि चक्खूनि, ना’म्बुजं मुख’मेवि’दं;
सुब्यत्तसदिसत्तेन, सा सरूपोपमा मता.
१९८. ‘‘मये’व मुखसोभा’स्से, त्यल’मिन्दु! विकत्थना;
यतो’म्बुजेपि सा’त्थीति’’, परिकप्पोपमा अयं.
१९९. ‘‘किं वा’म्बुज’न्तोभन्तालि, किं लोलनयनं मुखं;
मम दोलायते चित्त’’, मिच्च’यं संसयोपमा.
२००. किञ्चि वत्थुं पदस्सेत्वा, सधम्मस्सा’भिधानतो;
साम्यप्पतीतिसब्भावा, पतिवत्थुपमा यथा.
२०१. जनेसु जायमानेसु, ने’कोपि जिनसादिसो;
दुतियो ननु नत्थे’व, पारिजातस्स पादपो.
२०२. वाक्यत्थेने’व वाक्यत्थो, यदि कोचू’पमीयते;
इवयुत्ता, वियुत्तत्ता, सा वाक्यत्थोपमा द्विधा.
इवयुत्ता
२०३. जिनो संक्लेसतत्तानं, आविभूतो जनान’यं;
घम्मसन्तापतत्तानं, घम्मकाले’म्बुदो विय.
इववियुत्ता
२०४. मुनिन्दानन माभाति, विलासेकमनोहरं;
उद्धं समुग्गतस्सा’पि, किं ते चन्द विजम्भना.
२०५. समुब्बेजेति धीमन्तं, भिन्नलिङ्गादिकं तु यं;
उपमादूसनाया’ल, मेतं कत्थचि तं यथा.
२०६. हंसी’वा’यं ससी भिन्न, लिङ्गा, कासं सरानि’व;
विजाति वचना, हीना, सा’व भत्तो भटो’धिपे.
२०७. ‘‘खज्जोतो भाणुमाली’व, विभाति’’त्यधिकोपमा;
अफुट्ठत्था ‘‘बलम्बोधि, सागरो विय संखुभि.’’
२०८. ‘‘चन्दे कलङ्को भिङ्गो’वे’, त्यु’पमापेक्खिनी अयं;
खण्डिता केरवा’कारो, सकलङ्को निसाकरो.
२०९. इच्चेवमादिरूपेसु, भवन्ति विगता’दरा;
करोन्ति चा’दरं धीरा, पयोगे क्वचि दे’व तु.
२१०. इत्थीयं’वा’जनो याति, वदत्ये’सा पुमा विय;
पियो पाणा इवा’यं मे, विज्जा धन’मिव’च्चिता.
२११. भवं विय महीपाल, देवराजा विरोचते;
अल’मंसुमतो कच्छं, तेजसा रोहितुं अयं.
२१२. उपमानो’पमेय्यानं, अभेदस्स निरूपना;
उपमा’व तिरोभूत, भेदा रूपक मुच्चते.
२१३. असेस वत्थु विसयं, एकदेस विवुत्ति [विवत्ति (टीका)], च;
तं द्विधा पुन पच्चेकं, समासादिवसा तिधा.
असेसवत्थुविसयसमास
२१४. अङ्गुलिदल संसोभिं, नखदीधिति केसरं;
सिरसा न पिलन्धन्ति, के मुनिन्द पद’म्बुजं.
असेसवत्थुविसयअसमास
२१५. रतनानि गुणा भूरी, करुणा सीतलं जलं;
गम्भीरत्त मगाधत्तं, पच्चक्खो’यं जिनो’म्बुधि.
असेसवत्थुविसयमिस्सक
२१६. चन्दिका मन्दहासा ते, मुनिन्द! वदनि’न्दुनो;
पबोधयत्य’यं साधु, मनो कुमुद काननं.
२१७. असेसवत्थुविसये, पभेदो रूपके अयं;
एकदेसविवुत्तिम्हि, भेदो दानि पवुच्चति.
एकदेसविवुत्तिसमास
२१८. विलास हास कुसुमं, रुचिरा’धर पल्लवं;
सुखं के वा न विन्दन्ति, पस्सन्ता मुनिनो मुखं.
एकदेसविवुत्तिअसमास
२१९. पादद्वन्दं मुनिन्दस्स, ददातु विजयं तव;
नखरंसी परं कन्ता, यस्स पापजयद्धजा.
एकदेसविवुत्तिमिस्सक
२२०. सुनिम्मलकपोलस्स, मुनिन्द वदनि’न्दुनो;
साधु’प्पबुद्ध हदयं, जातं केरव काननं.
२२१. रूपकानि बहून्ये’व [टीकायं उद्धटं युत्तरूपकं सितपुप्फुजलं लोल, नेत्तभिङ्ग तवा’ननं; कस्स नाम मनो धीर, नाकड्ढति मनोहरं;], युत्ता, युत्तादिभेदतो;
विसुं न तानि वुत्तानि, एत्थे’व’न्तोगधानि’ति.
२२२. ‘‘चन्दिमा’कासपदुम’’, मिच्चेतं खण्डरूपकं;
दुट्ठ, ‘‘मम्बोरुहवनं, नेत्तानि’च्चा’’दि सुन्दरं.
२२३. परियन्तो विकप्पानं, रूपकस्सो’पमाय च;
नत्थि यं तेन विञ्ञेय्यं, अवुत्त मनुमानतो.
२२४. पुनप्पुन मुच्चारणं [पुनप्पुनुच्चारणं यं (सी. क.)], यमत्थस्स, पदस्स च;
उभयेसञ्च विञ्ञेय्या, सा’य’मावुत्ति नामतो.
अत्थावुत्ति
२२५. मनो हरति सब्बेसं, आददाति दिसा दस;
गण्हाति निम्मलत्तञ्च, यसोरासि जिनस्स’यं.
पदावुत्ति
२२६. विभासेन्ति दिसा सब्बा, मुनिनो देहकन्तियो;
विभा सेन्ति च सब्बापि, चन्दादीनं हता विय.
उभयावुत्ति
२२७. जित्वा विहरति क्लेस, रिपुं लोके जिनो अयं;
विहरत्य’रिवग्गो’यं, रासिभूतो’व दुज्जने.
२२८. एकत्थ वत्तमानम्पि, सब्बवाक्यो’पकारकं;
दीपकं नाम तं चादि, मज्झ, न्तविसयं तिधा.
आदि दीपक
२२९. अकासि बुद्धो वेनेय्य, बन्धून ममितो’दयं;
सब्बपापेहि च समं, नेकतित्थियमद्दनं.