७. निग्गहीतन्तपुल्लिङ्गनामिकपदमाला

अथ पुब्बाचरियमतं पुरेचरं कत्वा निग्गहीतन्तपुल्लिङ्गानं भवन्त करोन्तइच्चादिकस्स पकतिरूपस्स नामिकपदमालं वक्खाम –

गच्छं महं चरं तिट्ठं, ददं भुञ्जं सुणं पचं;

जयं जरं चवं मीयं, सरं कुब्बं जपं वजं.

गच्छं, गच्छन्तो, गच्छन्ता. गच्छन्तं, गच्छन्ते. गच्छता, गच्छन्तेहि, गच्छन्तेति. गच्छतो, गच्छन्तस्स, गच्छन्तानं, गच्छतं. गच्छता, गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि. गच्छतो, गच्छन्तस्स, गच्छन्तानं, गच्छतं. गच्छति, गच्छन्तेसु. भो गच्छं, भो गच्छा, भवन्तो गच्छन्तो.

गच्छादीनि अञ्ञानि च तंसदिसानं एवं ञेय्यानीति यमकमहाथेरमतं. किञ्चापेत्थ ततियेकवचनट्ठानादीसु ‘‘गच्छन्तेन, गच्छन्ता, गच्छन्तस्मा, गच्छन्तम्हा, गच्छन्तस्मिं, गच्छन्तम्ही’’ति इमानि पदानि नागतानि, तथापि तत्थ तत्थ पयोगदस्सनतो गहेतब्बानि.

तत्र यमकमहाथेरेन आलपनवचनट्ठानेयेव ‘‘गच्छन्तो, महन्तो, चरन्तो’’तिआदीनं बहुवचनत्तं कथितं, पच्चत्तवचनट्ठाने एकवचनत्तं. केहिचि पन पच्चत्तवचनट्ठाने एकवचनबहुवचनत्तं, आलपनवचनट्ठाने बहुवचनत्तंयेव कथितं. ‘‘गच्छं, महं, चर’’न्तिआदीनं पन आलपनट्ठाने एकवचनत्तं. मयं पन बुद्धवचने अनेकासु चाट्ठकथासु ‘‘गच्छन्तो, महन्तो’’तिआदीनं बहुवचनप्पयोगानं ‘‘गच्छं, महं’’इच्चादीनञ्च सानुसारालपनेकवचनप्पयोगानं अदस्सनतो ‘‘गच्छन्तो भारद्वाजो. स गच्छं न निवत्तति. महन्तो लोकसन्निवासो’’तिआदीनं पन पच्चत्तेकवचनप्पयोगानञ्ञेव दस्सनतो तादिसानि रूपानि अनिज्झानक्खमानि विय मञ्ञाम. निरुत्तिपिटके पच्चत्तालपनट्ठाने ‘‘महन्तो, भवन्तो, चरन्तो’’तिआदीनं बहुवचनत्तमेव कथितं, न एकवचनत्तं. तथा हि तत्थ ‘‘महं भवं चरं तिट्ठ’’न्ति गाथं वत्वा ‘‘महं तिट्ठति, महन्तो तिट्ठन्ती’’ति च, ‘‘भो महा, भवन्तो महन्तो’’ति च, ‘‘भवं तिट्ठति, भवन्तो तिट्ठन्ती’’ति च आदि वुत्तं.

एत्थ पन ‘‘भवं, भवन्तो’’ति पदानि यत्थ ‘‘होन्तो होन्ता’’ति क्रियत्थं न वदन्ति, तत्थ ‘‘भवं कच्चानो. मा भवन्तो एवं अवचुत्था’’तिआदीसु विय अञ्ञस्मिं अत्थे पतनतो एकवचनबहुवचनानि भवन्ति, तस्मा ‘‘सन्तो सप्पुरिसा लोके’’ति एत्थ ‘‘सन्तो’’ति पदस्स विय ‘‘अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा’’ति एत्थ ‘‘अरहन्तो’’ति पदस्स विय च ‘‘भवन्तो’’ति पदस्स बहुवचनत्तं निज्झानक्खमं. ‘‘महन्तो, चरन्तो, तिट्ठन्तो’’तिआदीनं पन बहुवचनत्तं न निज्झानक्खमं विय अम्हे पटिभाति. न हि कत्थचिपि ‘‘सन्तो, अरहन्तो, भवन्तो’’ति पदवज्जितानं ‘‘गच्छन्तो, महन्तो, चरन्तो’’तिआदीनं अनेकपदसतानं बहुवचनन्ततापयोगे पस्साम. तथा हि –

बव्हत्ते कत्थचि ठाने, ‘‘जान’’मिच्चादयो यथा;

दिस्सन्ति नेवं बव्हत्ते, ‘‘गच्छन्तो’’ इतिआदयो.

बव्हत्ते कत्थचि ठाने, ‘‘सन्तो’’ इच्चादयोपि च;

दिस्सन्ति नेवं बव्हत्ते, ‘‘गच्छन्तो’’ इतिआदयो.

‘‘अरहन्तो’’ति बव्हत्ते, एकन्तेनेव दिस्सति;

नेवं दिस्सन्ति बव्हत्ते, ‘‘गच्छन्तो’’ इतिआदयो.

अनेकसतपाठेसु, ‘‘विहरन्तो’’तिआदीसु;

एकस्सपि बहुकत्ते, पवत्ति न तु दिस्सति.

बहुवचननयेन, ‘‘गच्छन्तो’’ति पदस्स हि;

गहणे सति बहवो, दोसा दिस्सन्ति सच्चतो.

यथेकम्हि घरे दड्ढे, दड्ढा सामीपिका घरा;

तथा बव्हत्तवाचित्ते, ‘‘गच्छन्तो’’ति पदस्स तु.

‘‘विहरन्तो’’तिआदीनं, बव्हत्तवाचिता सिया;

रूपनयो अनिट्ठो च, गहेतब्बो अनेकधा.

एवं सन्तेपि यस्मा ‘‘निरुत्तिपिटकं नाम पभिन्नपटिसम्भिदेन महाखीणासवेन महाकच्चायनेन कत’’न्ति लोके पसिद्धं, तस्मा इदं ठानं पुनप्पुनं उपपरिक्खितब्बं. किञ्चापेत्थ थेरे गारवेन एवं वुत्तं, तथापि पाळिनयं गरुं कत्वा दिट्ठेनेकवचननयेन अदिट्ठो बहुवचननयो छड्डेतब्बो. एवं सति निग्गहीतन्तेसु नयो सोभनो भवति. अयं पन अम्हाकं रुचि –

‘‘भवं करं अरहं सं, महं’’ इति पदानि तु;

विसदिसानि सम्भोन्ति, अञ्ञमञ्ञन्ति लक्खये.

‘‘गच्छं चरं ददं तिट्ठं, चिन्तयं भावयं वदं;

जानं पस्स’’न्तिआदीनि, सदिसानि भवन्ति हि.

तत्र ‘‘जान’’न्तिआदीनि, कत्थचि परिवत्तरे;

विभत्तिलिङ्गवचन-वसेनाति विभावये.

तत्र ताव भवन्तसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चति – भवंसद्दो हि ‘‘वड्ढन्तो, होन्तो’’ति अत्थेपि वदति. तेसं वसेन अयं नामिकपदमाला.

भवं, भवन्तो, भवन्ता. भवन्तं, भवन्ते. भवन्तेन, भवन्तेहि, भवन्तेभि. भवन्तस्स, भवन्तानं. भवन्ता, भवन्तस्मा, भवन्तम्हा, भवन्तेहि, भवन्तेभि. भवन्तस्स, भवन्तानं. भवन्ते, भवन्तस्मिं, भवन्तम्हि, भवन्तेसु. हे भवन्त, हे भवन्ता.

तत्थ ‘‘भवं, भवन्तो’’तिआदीनं ‘‘वड्ढन्तोहोन्तो’’तिआदिना अत्थो दट्ठब्बो. तथा हि ‘‘सुविजानो भवं होति. धम्मकामो भवं होति. राजा भवन्तो नानासम्पत्तीहि मोदति. कुळीरदहो गङ्गाय एकाबद्धो, गङ्गाय पूरणकाले गङ्गोदकेन पूरति, उदके मन्दी भवन्ते दहतो उदकं गङ्गाय ओतरती’’ति पयोगा भवन्ति, तस्मा अयं नामिकपदमाला सारतो पच्चेतब्बा. एत्थ भवंसद्दमत्तं वज्जेत्वा गच्छमानचरमानसद्दादीसु विय भवन्तसद्दे ‘‘भवन्तो, भवन्ता’’ति पुरिसनयोपि लब्भति, नपुंसकलिङ्गे वत्तब्बे ‘‘भवन्तं, भवन्तानी’’ति चित्तनयोपि लब्भति. एवं वड्ढनभवनत्थवाचकस्स भवन्तसद्दस्स नामिकपदमाला वेदितब्बा.

अयञ्च विसेसो ‘‘भवन्तो’’ति पदं वड्ढनभवनत्थतो अञ्ञत्थे वत्तमानं बहुवचनमेव होति, यथा ‘‘भवन्तो आगच्छन्ती’’ति. वड्ढनभवनत्थेसु वत्तमानं एकवचनमेव. अत्रिमे पयोगा ‘‘अनुपुब्बेन भवन्तो विञ्ञुतं पापुणाति. समणेन नाम ईदिसेसु कम्मेसु अब्यावटेन भवितब्बं, एवं भवन्तो हि समणो सुसमणो अस्सा’’ति. ‘‘भवं’’ इति पदं पन उभयत्थापि एकवचनमेव, तस्मा इदानि ‘‘भवं आनन्दो. भवन्तो आगच्छन्ति, अप्पसद्दा भवन्तो होन्तु, मा भोन्तो सद्दमकत्था’’ति एवमादिपयोगदस्सनवसेन वोहारविसेसे पवत्तं अञ्ञं अत्थं पटिच्च अपरापि नामिकपदमाला वुच्चते –

भवं, भवन्तो, भोन्तो. भवन्तं, भवन्ते. भवता, भोता, भवन्तेन, भवन्तेहि, भवन्तेभि. भवतो, भोतो, भवन्तस्स, भवन्तानं, भवतं. भवता, भोता, भवन्तेहि, भवन्तेभि. भवतो, भोतो, भवन्तस्स, भवन्तानं, भवतं. भवति, भवन्ते, भवन्तस्मिं, भवन्तम्हि, भवन्तेसु. भो, भवन्तो, भोन्तो इति.

एत्थ पन ‘‘भो’’इच्चादीनि तीणि पदानि यस्मा वोहारविसेसपवत्तानि आलपनपदानि होन्ति, तस्मा ‘‘आवुसो, भन्ते’’ति पदानि विय भोसद्दादिउपपदवन्तानि न भवन्ति, ‘‘भो पुरिस, भवन्तो ब्राह्मणा, भोन्तो समणा, भो राज’’इच्चादीसु हि पुरिससद्दादयोयेव भोसद्दादि उपपदवन्तो भवन्ति. इध च ‘‘भवं आनन्दो’’ति एत्थ भवंसद्देन समानत्थानि ‘‘भो, भवन्तो, भोन्तो’’ति पदानि वुत्तानि, न पन ‘‘धम्मकामो भवं होती’’ति एत्थ भवंसद्देन समानत्थानि. पठमस्मिञ्हि नये वड्ढनत्थवसेन ‘‘भो भवन्त, भवन्तो भवन्ता, भोन्तो भवन्ता’’ति भोसद्दादयो आलपनपदानं उपपदानि भवन्ति, न दुतियस्मिं नये. आमेडितवसेन पन ‘‘भो भो, भवन्तो भवन्तो, भोन्तो भोन्तो’’ति पदानि भवन्ति यथा ‘‘भन्ते भन्ते’’ति.

अत्रिदं भूधातुवसेन सङ्खेपतो पाळिनिदस्सनं – कस्मा भवं विज्जनमरञ्ञनिस्सितो. कथं पनाहं भो तं भवन्तं गोतमं जानिस्सामि. एवं भोति खो अम्बट्ठो माणवो ब्राह्मणस्स पोक्खरसातिस्स पटिस्सुत्वा. मा भवन्तो एवं अवचुत्थ. इमं भोन्तो निसामेथ. एवं भो पुरिस जानाहि, पापधम्मा असञ्ञता इच्चेवमादि. एत्थ ‘‘भवं’’इच्चादीनि भूधातुमयानि नामपदानीति वेदितब्बानि.

अपिच तेसु ‘‘भो, भवन्तो, भोन्तो’’ति इमानि निपातपदानिपि होन्तीति ववत्थपेतब्बं. ‘‘भो पुरिसा’’तिआदीसु तेसं निपातानिपातभावे विवादो न करणीयो. कच्चायनस्मिञ्हि ‘‘भो गे तू’’ति वुत्तं. अञ्ञत्थ पन ‘‘आमन्तनत्थे निपातो’’तिआदि वुत्तं. तथा हि निरुत्तिमञ्जूसायं वुत्तं ‘‘भोतिदं आमन्तनत्थे निपातो. सो न केवलं एकवचनमेव होति, अथ खो बहुवचनम्पि होतीति ‘भो पुरिसा’ति बहुवचनप्पयोगोपि गहितो. ‘भवन्तो’ति पदं पन बहुवचनमेव होतीति ‘पुरिसा’ति पुन वुत्त’’न्ति. पाळियञ्हि अट्ठकथासु च निपातभूतो भोसद्दो एकवचनबहुवचनवसेन द्विधा दिस्सति, इतरे पन बहुवचनवसेनेव दिस्सन्ति. तेसं तु निपातपदत्ते रूपनिप्फादनकिच्चं नत्थि. तेसु भोसद्दस्स निपातपदत्ता आहच्चभासिते निज्जीवालपने इत्थिलिङ्गविसयो ‘‘उम्मुज्ज भो पुथुसिले, परिप्लव भो पुथुसिले’’ति पयोगोपि दिस्सति. अत्रिमा भोसद्दस्स पवत्तिपरिदीपनी गाथायो –

‘‘इतो भो सुगतिं गच्छ, मनुस्सानं सहब्यतं’’;

एवमादीसु भोसद्दो, एकवचनको मतो.

‘‘पस्सथ भो इमं कुल-पुत्त’’मिच्चेवमादिसु;

बहुवचनको एसो, भोसद्दोति विभावये.

पुग्गलालपने चेव, धम्मस्सालपनेपि च;

निज्जीवालपने चाति, भोसद्दो तीसु दिस्सति.

तत्र धम्मालपनम्हि, एकवचोव लब्भति;

इतरेसु सिया देक-वचो बहुवचोपि च.

निच्छितब्बं गुणीपदं, धम्मस्सालपने धुवं;

‘‘अच्छरियं वत भो’’ति, इदमेत्थ निदस्सनं.

इच्छितब्बं गुणीपदं, पुग्गलालपने पन;

‘‘एवं भो पुरिस जानाहि’’, इदमेत्थ निदस्सनं.

गुणीपदं असन्तम्पि, पुग्गलालपनम्हि तु;

अज्झाहरित्वा पावदे, अत्थं ‘‘भो एहि’’आदिसु.

घटादीनं आलपनं, निज्जीवालपनं भवे;

जीवंव लोकिया लोके, आलपन्ति कदाचि तु.

निज्जीवालपनं अप्पं, अत्थविञ्ञापने सिया;

‘‘उम्मुज्ज भो पुथुसिले’’, इति पाळि निदस्सनं.

एत्थ लिङ्गविपल्लासं, केचि इच्छन्ति पण्डिता;

तेसं मतेन भोतीति, लिङ्गं विपरिणामये.

अथ वा पन भोसद्दो, निपातो सोपदं विय;

तस्मा विरोधता नास्स, तिलिङ्गे वचनद्वये.

एवं सन्तेपि भोसद्दो, द्विलिङ्गेयेव पायतो;

यस्मा दिट्ठो ततो विञ्ञू, द्विलिङ्गेयेव तं वदे.

इत्थिलिङ्गम्हि सम्पत्ते, ‘‘भो’’ति इति पयोजये;

एवंविधं पयोगञ्हि, सुप्पयोगं बुधाब्रवुं.

यज्जेवं दुप्पयोगंव, सिया तुम्हेहि दस्सितं;

‘‘उम्मुज्ज भो पुथुसिले’’, इच्चाहच्चपदन्ति चे.

दुप्पयोगं न तं यस्मा, वोहारकुसलेन वे;

जिनेन भासिते धम्मे, दुप्पयोगा न विज्जरे.

इत्थिलिङ्गस्स विसये, भोतिसद्दप्पयोजनं;

कवीनं पेमनीयन्ति, मया एवमुदीरितं.

एवं भवन्तसद्दस्स नामिकपदमाला पाळिनयानुरूपं द्विधा विभत्ता वड्ढनभवनत्थतदञ्ञत्थवसेन.

करोन्तसद्दस्स पन –

करं, करोन्तो, करोन्ता. करोन्तं, करोन्ते. करोता, करोन्तेन, करोन्तेहि, करोन्तेभि. करोतो, करोन्तस्स, करोन्तानं, करोतं. करोता, करोन्ता, करोन्तस्मा, करोन्तम्हा, करोन्तेहि, करोन्तेभि. करोतो, करोन्तस्स, करोन्तानं, करोतं. करोन्ते, करोन्तस्मिं, करोन्तम्हि, करोन्तेसु. भो करोन्त, भवन्तो करोन्ताति रूपानि भवन्ति.

‘‘करोतो न करियति पाप’’न्ति इदमेत्थ करोतोसद्दस्स अत्थितानिदस्सनं. इत्थिलिङ्गे वत्तब्बे ‘‘करोन्ती, करोन्तियो’’तिआदिना योजेतब्बानि, नपुंसकलिङ्गे वत्तब्बे ‘‘करोन्तं, करोन्तानी’’तिआदिना योजेतब्बानि.

अरहन्तसद्दस्स –

अरहं, अरहन्तो. अरहन्तं, अरहन्ते. अरहता, अरहन्तेन, अरहन्तेहि, अरहन्तेभि. अरहतो, अरहन्तस्स, अरहन्तानं, अरहतं. अरहता, अरहन्ता, अरहन्तस्मा, अरहन्तम्हा, अरहन्तेहि, अरहन्तेभि. अरहतो, अरहन्तस्स, अरहन्तानं, अरहतं. अरहन्ते, अरहन्तस्मिं, अरहन्तम्हि, अरहन्तेसु. भो अरहन्त, भवन्तो अरहन्तो इति रूपानि भवन्ति.

अयं गुणवाचकस्स अरहन्तसद्दस्स नामिकपदमाला. ‘‘अरहा, अरहन्तो, अरहन्ता’’इति च. एतञ्हि रूपं समन्तपासादिकायं मनुस्सविग्गहट्ठाने दिस्सति. उत्तरिमनुस्सधम्मपाळियं पन ‘‘मयञ्चम्हा अनरहन्तो’’ति पदं दिस्सति. अरहन्तं, अरहन्ते. अरहता, सेसं वित्थारेतब्बं. अयं पण्णत्तिवाचकस्स अरहन्तसद्दस्स नामिकपदमाला.

तथा हि ‘‘अरहं सम्मासम्बुद्धो. अरहं सुगतो लोके. अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा’’तिआदीसु अरहंसद्दादयो गुणवाचका. ‘‘अरहा अहोसि. अहञ्हि अरहा लोके. एको अरहा, एकसट्ठि अरहन्तो लोके अहेसुं.

गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले;

यत्थ अरहन्तो विहरन्ति, तं भूमिरामणेय्यकं.

मयञ्चम्हा अनरहन्तो’’तिआदीसु अरहासद्दादयो पण्णत्तिवाचकाति दट्ठब्बा. इध इत्थिनपुंसकलिङ्गवसेन विसुं वत्तब्बनयो अप्पसिद्धो. यदि एवं आसवक्खयं पत्ता इत्थी कथं वत्तब्बा, आसवक्खयं पत्तं चित्तं कथं वत्तब्बन्ति? इत्थी ताव ‘‘यं इत्थी अरहं अस्स सम्मासम्बुद्धो’’ति वचनतो ‘‘अरह’’न्ति वत्तब्बा गुणवसेन, पण्णत्तिवसेन पन ‘‘इत्थी अरहा अहोसी’’ति वत्तब्बा. चित्तं पन गुणवसेनेव ‘‘अरहं चित्त’’न्ति वत्तब्बन्ति.

सन्तसद्दस्स –

सं, सन्तो, सन्तो, सन्ता. सं, सन्तं, सन्ते. सता, सन्तेन, सन्तेहि, सन्तेभि, सब्भि. सतो, सन्तस्स, सन्तानं, सतं, सतानं. सता, सन्ता, सन्तस्मा, सन्तम्हा, सन्तेहि, सन्तेभि, सब्भि. सतो, सन्तस्स, सन्तानं, सतं, सतानं. सति, सन्ते, सन्तस्मिं, सन्तम्हि, सन्तेसु. भो सन्त, भवन्तो सन्तोति रूपानि भवन्ति.

एत्थ पन ‘‘अद्धा हि तात सतनेस धम्मो’’ति जयद्दिसजातकपाळिदस्सनतो ‘‘सतान’’न्ति वुत्तं. तत्थ हि सतनेसाति सतानं एसाति छेदो, रस्सत्तनिग्गहीतसरलोपवसेन च रूपनिट्ठानं वेदितब्बं. तथा हि तदट्ठकथायं ‘‘अद्धा एकंसेन एस तात सतानं पण्डितानं धम्मो सभावो’’ति अत्थो वुत्तो. अयं ये लोके ‘‘सप्पुरिसा’’ति च ‘‘अरिया’’ति च ‘‘पण्डिता’’ति च वुच्चन्ति, तेसं वाचकस्स सन्तसद्दस्स नामिकपदमाला. तप्पटिसेधस्स पन असं, असन्तो, कत्थचि असन्ता इच्चपि. तथा हि ‘‘असन्ता किर मं जम्मा, तात ताताति भासरे’’ति पाळि दिस्सति. ‘‘असं, असन्तं, असन्ते. असता’’तिआदिना योजेतब्बा. इमस्मिं अत्थे ‘‘सन्तो, असन्तो’’तिमानि बहुवचनकानियेव भवन्ति, न कत्थचिपि एकवचनकानि. कस्मा? पण्णत्तिवाचकत्ता. अञ्ञत्र पन ‘‘सन्तो, दन्तो’’तिआदीसु एकवचनानियेव ठपेत्वा विज्जमानत्थवाचकसन्तोसद्दं, कस्मा? अपण्णत्तिवाचकत्ताति दट्ठब्बं.

इदानि पण्णत्तिवाचकानं तेसं कानिचि पयोगानि कथयाम –

समेति असता असं. यं यञ्हि राज भजति, सन्तं वा यदि वा असं. न सा सभा यत्थ न सन्ति सन्तो. असन्तो निरयं यन्ति, सन्तो सग्गपरायणा. असन्ते नोपसेवेय्य, सन्ते सेवेय्य पण्डितो. सब्भिरेव समासेथ. सतं धम्मो इच्चेवमादीनि भवन्ति.

यो पनम्हेहि पदमालायं ‘‘सब्भी’’ति अयं सद्दो ततियापञ्चमीबहुवचनवसेन योजितो, सो च खो सन्तइति अकारन्तपकतिवसेन, अञ्ञत्थ पन ‘‘सब्भी’’ति इकारन्तपकतिवसेन योजेतब्बो. तथा हि सब्भीति सप्पुरिसो निब्बानञ्च, सुन्दराधिवचनं वा एतं सब्भीति. सब्बो चायमत्थो साट्ठकथाय ‘‘बहुम्पेतं असब्भि जातवेदा’’ति इमाय पाळिया ‘‘सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ती’’ति इमाय च दीपेतब्बो.

आलपने च पच्चत्ते, ततियापञ्चमीसु च;

समासम्हि च योजेय्य, सब्भिसद्दं सुमेधसो.

अत्रायं योजना – भो सब्भि तिट्ठ, सब्भि तिट्ठति, सब्भि सह गच्छति, सब्भि अपेहि, असब्भिरूपो पुरिसो. यस्मा पनायं सासनानुकूला, तस्मा इमिस्सा तदनुकूलत्तं दस्सेतुं इध सासनतो पयोगे दस्सेस्साम अतक्कावचरे विचित्ते सुगतपाळिनये सोतूनं विसारदमतिपटिलाभत्थं. तं यथा? बहुम्पेतं असब्भि जातवेद, यं तं वालधिना’भिपूजयाम. सब्भि कुब्बेथ सन्थवं. यं सालवनस्मिं सेनको, पापकम्ममकरि असब्भिरूपं. आबाधोयं असब्भिरूपो. असम्मोदको थद्धो असब्भिरूपो’’ति. तत्थ आलपनवचने दिट्ठेयेव पच्चत्तवचनं पाळियं सरूपतो अनागतम्पि दिट्ठमेव होति. तथा करणवचने दिट्ठेयेव निस्सक्कवचनम्पि दिट्ठमेव होति. समासे सद्दरूपे दिट्ठेयेव ब्यासे सद्दरूपं यथासम्भवं दिट्ठमेव होति ठपेत्वा ‘‘हेतुसत्थारदस्सन’’न्तिआदीनि. तत्थ च निब्बानवाचको चे, सब्भिसद्दो इत्थिलिङ्गो सन्तिविसुद्धि निब्बुतिसद्दा विय, सो च यमकमहाथेरमते रत्तिनयेन योजेतब्बो. सब्बेसमिकारन्तित्थिलिङ्गानं साधारणो हि सो नयो. सुन्दरत्थवाचको चे, अग्गि रत्ति अट्ठिनयेहि योजेतब्बो वाच्चलिङ्गत्ता. ‘‘सब्भिधम्मभूतं निब्बान’’न्ति एत्थ हि सुन्दरधम्मभूतं निब्बानन्ति अत्थो. एवं पाळिनयवसेन आलपनादीसु पञ्चसु ठानेसु सब्भिसद्दस्स पवत्तिं ञत्वा पुन अट्ठकथानयवसेनपि तप्पवत्ति वेदितब्बा. कथं? यस्मा सगाथावग्गस्स अट्ठकथायं ‘‘सन्तो ‘सब्भीहि सद्धिं सतं धम्मो न जरं उपेती’ति पवेदयन्ती’’ति इमस्मिं पदेसे ‘‘सब्भीही’’ति हिवचनवसेन सद्दरचनाविसेसो अट्ठकथाचरियेहि दस्सितो, तस्मा सब्भिसद्दो सब्बेसुपि विभत्तिवचनेसु योजेतब्बो. अत्रिदं वदाम –

गरू ‘‘सब्भीहि सद्धि’’न्ति, अत्थं भासिंसु पाळिया;

यतो ततो सब्भिसद्दं, धीरो सब्बत्थ योजये.

‘‘असब्भिरूपो’’इतिपि, समासविसये सुतं;

यस्मा तस्मा सब्भिसद्दं, विञ्ञू सब्बधि योजये.

‘‘ओवदेय्यानुसासेय्य, असब्भा च निवारये’’ति एत्थ पन ‘‘असब्भा’’तिपदं विचित्रवुत्तीसु तद्धितपच्चयेसु ण्यपच्चयवसेन निप्फत्तिमुपागतन्ति वेदितब्बं. कथं? येभुय्येन असब्भीसु भवं असब्भं. किं तं? अकुसलं, ततो असब्भा अकुसलधम्मा निवारये च, कुसलधम्मे पतिट्ठपेय्याति अत्थो. ‘‘अम्हे असब्भाहि वाचाहि विक्कोसमाना तिब्बाहि सत्तीहि हनिस्सन्ती’’ति एत्थ तु असब्भीनं एताति असब्भा, न वा सब्भीनं एतातिपि असब्भाति निब्बचनं, ण्यपच्चयवसेन च पदसिद्धि वेदितब्बा. या च पनेत्थ अम्हेहि सन्तसद्दस्स ‘‘सं, सन्तो. सं, सन्तं, सन्ते’’तिआदिना पदमाला दस्सिता, तत्थ ‘‘समेति असता अस’’न्ति पाळियं ‘‘अस’’न्ति पदे दिट्ठेयेव ‘‘स’’न्ति पदं पाळियं अनागतम्पि दिट्ठमेव होति युगळभावेन विज्जमानतारहत्ता. एवं दिट्ठेन अदिट्ठस्स गहणं वेदितब्बं. अथ वा ‘‘अस’’न्ति एत्थ न सं असन्ति समासविग्गहवसेनाधिगन्तब्बत्ता ‘‘स’’मिति पदं दिट्ठमेव होति. एवमञ्ञत्रापि नयो. तत्र सन्ति सप्पुरिसो. असन्ति असप्पुरिसो. इत्थिलिङ्गेवत्तब्बे ‘‘असती, असा’’ति रूपानि भवन्ति. ‘‘असती, असती, असतियो, असा. असतिं, असती, असतियो. असाय, असतिया, असतीहि, असतीभि. असतिया, असतीन’’न्ति वक्खमान इत्थिनयेन नामिकपदमाला योजेतब्बा.

एत्थ पन ‘‘असा लोकित्थियो नाम, वेला तासं न विज्जति. मा च वसं असतीनं निगच्छे’’तिआदीनि दस्सेतब्बानि. असाति चेत्थ असतीति च समानत्था, असन्तजातिकाति हि तेसं अत्थो. यस्मा पन जातकट्ठकथायं ‘‘असाति असतियो लामिका, अथ वा सातं वुच्चति सुखं, तं तासु नत्थि, अत्तनि पटिबद्धचित्तानं असातमेव देन्तीतिपि असा, दुक्खा, दुक्खवत्थुभूताति अत्थो’’ति अत्थं संवण्णेसुं, तस्मा सातं नत्थि एतिस्सन्ति असाति अत्थे ‘‘असा’’ति पदस्स यथा रित्तो अस्सादो एत्थाति रित्तस्सन्तिपदस्स लुत्तुत्तरक्खरस्स ‘‘रित्तस्सं, रित्तस्सानि. रित्तस्स’’न्ति चित्तनयेन नामिकपदमाला योजेतब्बा, तथा ‘‘असा, असा, असायो. असं, असा, असायो. असाया’’ति कञ्ञानयेन योजेतब्बा.

एत्थ च यो अम्हेहि ‘‘सन्तो’’इति सद्दो दस्सितो. सो कत्थचि एकवचनबहुवचनभावेन संविज्जमानसद्दस्सत्थम्पि वदति, तस्स वसेन अयं नामिकपदमाला –

सन्तो, सन्तो, सन्ता. सन्तं, सन्ते. सता, सन्तेन, सन्तेहि, सन्तेभि. सतो, सन्तस्स, सतं, सन्तानं. सता, सन्ता, सन्तस्मा, सन्तम्हा, सन्तेहि, सन्तेभि. सतो, सन्तस्स, सतं, सन्तानं. सति, सन्ते, सन्तस्मिं, सन्तम्हि, सन्तेसु. भो सन्त, भवन्तो सन्तो, भवन्तो सन्ता.

एत्थ पन ‘‘अयं खो भिक्खवे अट्ठमो भद्दो अस्साजानीयो सन्तो संविज्जमानो लोकस्मिं. चत्तारोमे भिक्खवे पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. असता तुच्छा मुसा अभूतेन अब्भाचिक्खन्ति. भवे खो सति जाति होति’’इच्चेवमादीनि पयोगानि भवन्ति. ‘‘सङ्खारेसु खो सति विञ्ञाणं होती’’तिआदीसु पन सतिसद्दो वचनविपल्लासवसेन ठितोति गहेतब्बो.

तत्र एकवचनबहुवचनवसेन द्विधा ठितेसु सन्तोसद्देसु बहुवचनसन्तोसद्दं ठपेत्वा सेसा समानसद्दस्सत्थम्पि वदन्ति, तस्मा ‘‘सन्तोति समानो, सन्ताति समाना’’तिआदिना अत्थो कथेतब्बो. समानोति इमस्स च ‘‘होन्तो’’ति अत्थो ‘‘पहु समानो विपुलत्थचिन्ती, किं कारणा मे न करोसि दुक्ख’’न्तिआदीसु विय. पयोगानि पन –

‘‘यो मातरं पितरं वा, जिण्णकं गतयोब्बनं;

पहु सन्तो न भरति, तं पराभवतो मुखं.

इधेव तिट्ठमानस्स, देवभूतस्स मे सतो;

पुनरायु च मे लद्धो, एवं जानाहि मारिसा’’ति

एवमादीनि भवन्ति.

अपिच सन्तोसद्दो यस्मा ‘‘किलन्तो’’ति च ‘‘उपसन्तो’’ति च ‘‘निरुद्धो’’ति च अत्थं वदति, तस्मा तेसं वसेन सन्तसद्दस्स ‘‘सन्तो, सन्ता. सन्तं, सन्ते. सन्तेना’’ति पुरिसनयेन नामिकपदमाला वेदितब्बा. एत्थ च ‘‘सन्तो तसितो. दीघं सन्तस्स योजनं. सन्तो दन्तो नियतो ब्रह्मचारी. सन्तो निरुद्धो अत्थङ्गतो अब्भत्थङ्गतो’’तिआदीनि पयोगानि. नपुंसकलिङ्गे वत्तब्बे ‘‘सन्तं, सन्तानी’’ति चित्तनयेन नामिकपदमाला. सा च ‘‘संविज्जमानं समानं किलन्तं उपसन्तं निरुद्ध’’मिति अत्थदीपकापदवतीति वेदितब्बा. अथ वा ‘‘उपादाने खो सति भवो होती’’तिआदीसु नपुंसकप्पयोगदस्सनतो सन्तसद्दस्स संविज्जमानसद्दत्थवाचकत्ते ततियापञ्चमीचतुत्थीछट्ठीसत्तमीठाने ‘‘सता, सतो, सतं, सती’’ति पदानि अधिकानि वत्तब्बानि, सेसानि चित्तनयेन ञेय्यानि. इत्थिलिङ्गे पन वत्तब्बे ‘‘सन्ता, सन्ता, सन्तायो. सन्तं, सन्ता, सन्तायो. सन्ताया’’ति कञ्ञानयेन च, सन्ती, सन्ती, सन्तियो. सन्तिं, सन्ती, सन्तियो. सन्तिया’’ति इत्थिनयेन च नामिकपदमाला योजेतब्बा. एतासु पठमा ‘‘संविज्जमाना किलन्ता उपसन्ता निरुद्धा’’ति अत्थदीपकापदवती, एत्थ पयोगा सुविञ्ञेय्याव. दुतिया पन ‘‘संविज्जमाना समाना’’ति अत्थदीपकापदवती. तथा हि ‘‘सन्ती आपत्ति आविकातब्बा’’ति एत्थ संविज्जमाना ‘‘सन्ती’’ति वुच्चति.

‘‘याय मातु भतो पोसो,

इमं लोकं अवेक्खति;

तम्पि पाणददिं सन्तिं,

हन्ति कुद्धो पुथुज्जनो’’ति

एत्थ पन समाना ‘‘सन्ती’’ति वुच्चति. अपरापि इत्थिलिङ्गे वत्तब्बे पदमाला वेदितब्बा. सन्तीसद्दस्स हि संविज्जमानसद्दत्थवाचकत्ते ‘‘जातिया खो सति जरामरणं होती’’तिआदिना इत्थिलिङ्गप्पयोगदस्सनतो सत्तमीठाने ‘‘सति, सतिया, सतियं, सन्तिया, सन्तियं, सन्तीसू’’ति रूपानि वत्तब्बानि. सेसानि इत्थिनयेन ञेय्यानि. अयं ततिया, एत्थ च ‘‘असन्तिया आपत्तिया तुण्ही भवितब्ब’’न्ति पाळि ‘‘सन्तिया’’इच्चादीनं अत्थिभावे निदस्सनं. अपरो नयो – सतीसद्दस्स ‘‘समाना’’ति इमस्मिं अत्थे ‘‘या त्वं वससि जिण्णस्स, एवं दहरिया सती’’ति च ‘‘ये तं जिण्णस्स पादंसु, एवं दहरियं सति’’न्ति च पाळिदस्सनतो ‘‘सती, सती, सतियो. सतिं, सती, सतियो. सतिया’’तिआदीनिपि रूपानि योजेतब्बानि, संयोगे नकारलोपवसेन वा.

इदानि ‘‘सन्तो, सन्ता’’ति पदद्वयस्स पयोगनिच्छयं कथयाम पयोगेसु सोतूनं असम्मूळ्हभावाय. तथा हि ‘‘सप्पुरिसा’’ति वा ‘‘पण्डिता’’ति वा बहुवचनवसेन अत्थं वत्तुकामेन ‘‘सन्तो दन्तो’’ति एवं वुत्तएकवचनसदिसं ‘‘सन्तो’’ति बहुवचनं वत्तब्बं. ‘‘संविज्जमानो’’ति एकवचनवसेन अत्थं वत्तुकामेन ‘‘सन्तो’’ति एकवचनं वत्तब्बं. ‘‘संविज्जमाना’’ति बहुवचनवसेन अत्थं वत्तुकामेन ‘‘सन्तो सप्पुरिसा’’ति, ‘‘सन्तो संविज्जमाना’’ति च एवं वुत्तबहुवचनसदिसं ‘‘सन्तो’’ति वा ‘‘सन्ता’’ति वा बहुवचनं वत्तब्बं, ‘‘किलन्तो’’ति वा ‘‘समानो’’ति वा ‘‘उपसन्तो’’ति वा ‘‘निरुद्धो’’ति वा एकवचनवसेन अत्थं वत्तुकामेन ‘‘सन्तो सप्पुरिसा’’ति एवं वुत्तबहुवचनसदिसं ‘‘सन्तो’’ति एकवचनं वत्तब्बं. तेयेवत्थे बहुवचनवसेन वत्तुकामेन पन ‘‘सन्ता सूनेहि पादेहि, को ने हत्थे गहेस्सती’’ति एत्थ विय ‘‘सन्ता’’ति बहुवचनं वत्तब्बं. अयं नीति साधुकं मनसि कातब्बा. इदञ्हि मन्दबुद्धीनं सम्मोहट्ठानं. अयम्पि पनेत्थ सङ्गहो वेदितब्बो –

‘‘तिलिङ्गत्थे च एकत्थे, बव्हत्थेपि च दिस्सति;

सत्तम्यन्तो सतिसद्दो, विपल्लासे बहुम्हि सो’’ति.

इदानि महन्तसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चते –

महं, महा, महन्तो, महन्ता. महन्तं, महन्ते. महता, महन्तेन, महन्तेहि, महन्तेभि. महतो, महन्तस्स, महन्तानं, महतं. महता, महन्ता, महन्तस्मा, महन्तम्हा, महन्तेहि, महन्तेभि. महतो, महन्तस्स, महन्तानं, महतं. महति, महन्ते, महन्तस्मिं, महन्तम्हि, महन्तेसु. भो मह, भो महा, भवन्तो महन्तोति अयमम्हाकं रुचि.

एत्थ ‘‘महन्तो, महन्ता. महन्तं, महन्ते. महन्तेना’’ति पुरिसनयोपि लब्भति, तस्मा ‘‘भो महन्त, भवन्तो महन्ता’’ति आलपनपदानि योजेतब्बानि. नपुंसकलिङ्गे वत्तब्बे ‘‘महन्तं, महन्तानी’’ति चित्तनयोपि लब्भति. इत्थिलिङ्गे वत्तब्बे ‘‘महती, महती, महतियो. महतिं, महती, महतियो. महतिया, महतीहि महतीभी’’ति इत्थिनयोपि लब्भति. ‘‘महतिया च यक्खसेनाया’’तिआदीनेत्थ निदस्सनपदानि. अपरोपि ‘‘महन्ता, महन्ता, महन्तायो. महन्त’’न्ति कञ्ञानयोपि लब्भति, ‘‘महन्ता निधिकुम्भियो’’तिआदीनेत्थ निदस्सनपदानि. कच्चायने पन ‘‘महन्ती’’इति पदं दिट्ठं. तं ‘‘गुणवन्ती, कुलवन्ती’’इच्चादीनि विय पाळियं अप्पसिद्धत्ता वीमंसितब्बं.

ननु भो यस्मा सासनेपि ‘‘गच्छन्ती, चरन्ती’’तिआदीनि च ‘‘इद्धिमन्ती’’ति च पदं दिस्सति, तस्मा ‘‘महन्ती, गुणवन्ती’’तिआदीनिपि भवितब्बन्ति? न भवितब्बं तथारूपस्स नयस्स वसेन अग्गहेतब्बत्ता, ‘‘महती, गुणवती’’इच्चादिनयस्सेव दस्सनतो च. तथा हि पाळियं अट्ठकथासु च ‘‘सेय्यथापि नाम महती नङ्गलसीसा, इत्थी सिया रूपवती, सा च सीलवती सिया. सतिमती चक्खुमती. इद्धिमती पत्तिमती’’ति च ‘‘महतिं सेनं दिस्वा महोसधसेना मन्दा, अयं अतिविय महती सेना दिस्सती’’ति च आदीनि पयोगानि दिस्सन्ति, न ‘‘महन्ती, रूपवन्ती’’इच्चादीनि.

केचि पन ‘‘महाइति सद्दो ब्यासे न लब्भति, समासेयेव लब्भति ‘महापुरिसो’ति एत्थ विया’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. ‘‘महा ते उपासक परिच्चागो. महा वतायं भन्ते भूमिचालो. घोसो च विपुलो महा. बाराणसिरज्जं नाम महा. सेना सादिस्सते महा’’ति पयोगदस्सनतो. एवं ब्यासेपि लब्भतीति वेदितब्बं, तस्मा ‘‘महं, महा, महन्तो, महन्ता. भो महन्त, भवन्तो महन्ता’’ति पुल्लिङ्गे, ‘‘महन्तं, महा, महन्तानि. भो महन्त, भवन्तो महन्तानी’’ति नपुंसकलिङ्गे, ‘‘महन्ता, महा, महन्ता, महन्तायो. भोति महन्ते, भोतियो महन्ता, महन्तायो’’ति इत्थिलिङ्गे सब्बं सम्पुण्णं योजेतब्बं. समासे पन ‘‘महासत्तो महाउपासको महाउपासिका महब्बलो महावनं महग्गतं महप्फलं महब्भय’’न्तिआदीनि रूपानि भवन्ति, तद्धिते ‘‘महत्तनो महत्तं महन्तत्तं महन्तता’’ति रूपानि भवन्ति. गच्छन्तसद्दस्स पन ‘‘गच्छन्तो गच्छन्ता’’ति रूपानि वत्वा सेसानि महन्तसद्दे वुत्तनयेन वित्थारेत्वा नामिकपदमाला वेदितब्बा. तथा ‘‘गच्छन्तो, गच्छन्ता’’ति पुरिसनयो च ‘‘गच्छन्तं, गच्छन्तानी’’ति चित्तनयो च ‘‘गच्छन्ती, गच्छन्ती, गच्छन्तियो’’ति इत्थिनयो च गहेतब्बो. एवं लिङ्गत्तयवसेन ‘‘चरं चरन्तो चरन्तं चरन्ती, ददं ददन्तो ददन्तं ददन्ती’’तिआदीनं अनेकपदसहस्सानं नामिकपदमाला वित्थारेतब्बा.

ये पनाचरिया ‘‘गच्छन्तो’’तिआदीनं पच्चत्तालपनबहुवचनत्तञ्च ‘‘गच्छं’’इच्चादीनं आलपनेकवचनत्तञ्च इच्छन्ति, ते समम्हेहि पयोगो सासने न दिट्ठो नयवसेनागहेतब्बत्ता. तस्मा तानि एत्थ न वदाम. अयं पन विसेसो दिट्ठो. सेय्यथिदं?

‘‘गच्छं विधम’’मिच्चादि-पदानि मुनिसासने;

कत्थचाख्यातिका होन्ति, कत्थचि पन नामिका.

‘‘तस्साहं सन्तिके गच्छं,

सो मे सत्था भविस्सति;

विधमं देव ते रट्ठं,

पुत्तो वेस्सन्तरो तव.

अधम्मं सारथि कयिरा, मञ्चे त्वं निक्खनं वने’’;

इच्चेवमादयो ञेय्या, पयोगा एत्थ धीमता.

‘‘गच्छिस्सामि विधमी’’ति-आदिना जिनसासने;

नानाकालपुरिसानं, वसेनत्थं वदे विदू.

नामत्ते पन ‘‘गच्छन्तो, विधमन्तो’’तिआदिना;

‘‘गच्छ’’मिच्चेवमादीन-मत्थमत्थविदू वदे.

इदानि समगतिकत्तेपि ‘‘जानं, पस्स’’न्तिआदीनं लिङ्गविभत्तिवचनन्तरवसेन यो विसेसो दिस्सति, तं वदाम. तथा हि ‘‘सा जानंयेव आह न जानामीति, पस्संयेव आह न पस्सामी’’ति एवमादीसु जानं पस्सं सद्दानं ‘‘जानन्ती पस्सन्ती’’ति लिङ्गन्तरवसेन परिवत्तनं भवतीति दट्ठब्बं. इमिना ‘‘गच्छं’’इति सद्दस्सपि यथापयोगं ‘‘गच्छन्ती’’ति इत्थिया कथनत्थो लब्भति तेहि समानगतिकत्ता, न ‘‘गच्छन्तो’’ति सद्दस्स ‘‘गच्छन्ती’’ति इत्थिया कथनत्थो लब्भति तेहि असमानगतिकत्ताति कारणं दस्सितं होति. ‘‘अपि नु तुम्हे आयस्मन्तो एकन्तसुखं लोकं जानं पस्सं विहरथा’’ति एत्थ ‘‘जानन्ता पस्सन्ता’’ति वचनन्तरवसेन परिवत्तनं भवतीति दट्ठब्बं. इमिना पन ‘‘गच्छं’’इति सद्दस्सपि यथापयोगं ‘‘गच्छन्ता’’ति बहुवचनत्थो लब्भति तेहि समानगतिकत्ता, न ‘‘गच्छन्ते’’ति सद्दस्स ‘‘गच्छन्ता’’ति बहुवचनत्थो लब्भति तेहि असमानगतिकत्ताति कारणं दस्सितं होति. एस नयो उत्तरत्रापि. ‘‘भरन्ति मातापितरो, पुब्बे कतमनुस्सर’’न्ति एत्थ अनुस्सरंसद्दस्स ‘‘अनुस्सरन्ता’’ति वचनन्तरवसेन परिवत्तनं भवति. ‘‘सद्धम्मो गरुकातब्बो, सरं बुद्धान सासन’’न्ति एत्थ सरंसद्दस्स सरन्तेनाति विभत्तन्तरवसेन परिवत्तनं भवति. ‘‘फुसं भूतानि सण्ठानं, मनसा गण्हतो यथा’’ति एत्थ फुसंसद्दस्सपि ‘‘फुसन्तस्सा’’ति विभत्तन्तरवसेन परिवत्तनं भवति. तथा ‘‘याचं अददमप्पियो’’ति एत्थापि याचंसद्दस्स ‘‘याचन्तस्सा’’ति विभत्तन्तरवसेन परिवत्तनं भवति. याचन्ति वा याचितब्बं धनं, इमिना नयेन नानप्पकारतो परिवत्तनं वेदितब्बं. इति ‘‘भवंकर’’न्तिआदीनं विसदिसपदमाला च ‘‘गच्छं, चर’’न्तिआदीनं सदिसपदमाला च ‘‘जानं, पस्स’’न्तिआदीनं लिङ्गविभत्तिवचनन्तरवसेन कत्थचि परिवत्तनन्ति अयं तिविधोपि आकारो आख्यातिकपदत्थविभावनाय सद्धिं कथितो पावचनवरे सोतूनं सद्देस्वत्थेसु च विसारदबुद्धिपटिलाभत्थं. सब्बमेतञ्हि सन्धाय इमा गाथा वुत्ता –

‘‘भवं करं अरहं सं, महं’’इति पदानि तु;

विसदिसानि सम्भोन्ति, अञ्ञमञ्ञन्ति लक्खये.

‘‘गच्छं चरं ददं तिट्ठं, चिन्तयं भावयं वदं;

जानं पस्स’’न्तिआदीनि, समानानि भवन्ति हि.

तत्र ‘‘जान’’न्तिआदीनं, कत्थचि परिवत्तनं;

लिङ्गविभत्तिवचन-न्तरतो पन दिस्सतीति.

अपिच अयं सब्बेसम्पि निग्गहीतन्तपुल्लिङ्गानं पकति, यदिदं द्वीसु लिङ्गेसु छसु विभत्तीसु तेरससु वचनेसु अञ्ञतरलिङ्गविभत्तिवचनवसेन परिवत्तनं. अयम्पि पनेत्थ नीति वेदितब्बा.

‘‘गच्छं चर’’न्तिआदीनि, विप्पकतवचो सियुं;

‘‘गच्छमानो चरमानो’’, इच्चादीनि पदानि च.

‘‘महं भव’’न्ति एतानि, विप्पकतवचोपि च;

अविप्पकतवचो च, सियुं अत्थानुरूपतो.

‘‘अरहं स’’न्ति एतानि, विनिमुत्तानि सब्बथा;

आकारं तिविधम्पेतं, करे चित्ते सुमेधसोति.

सविनिच्छयोयं निग्गहीतन्तपुल्लिङ्गानं पकतिरूपस्स नामिकपदमालाविभागो.

आकारन्ततापकतिकं निग्गहीतन्तपुल्लिङ्गं निट्ठितं.

इदानि धनभूतिइच्चेतस्स पकतिरूपस्स अञ्ञेसञ्च तंसदिसानं नामिकपदमालाविभागं वक्खामि पुब्बाचरियमतं पुरेचरं कत्वा.

अग्गि, अग्गी, अग्गयो. अग्गिं, अग्गी, अग्गयो. अग्गिना, अग्गीहि, अग्गीभि. अग्गिस्स, अग्गिनो, अग्गीनं. अग्गिना, अग्गीहि, अग्गीभि. अग्गिस्स, अग्गिनो, अग्गीनं. अग्गिस्मिं, अग्गिम्हि, अग्गीसु. भो अग्गि, भो अग्गी, भवन्तो अग्गयो. यमकमहाथेरमतं.

एत्थ किञ्चापि निस्सक्कवचनट्ठाने ‘‘अग्गिस्मा, अग्गिम्हा’’ति इमानि नागतानि, तथापि तत्थ तत्थ तंसदिसप्पयोगदस्सनतो गहेतब्बानि. ‘‘अग्गिना, अग्गिस्मा, अग्गिम्हा’’ति कमो च वेदितब्बो.