१२. सब्बनामतंसदिसनामनामिकपदमाला

इतो परं पवक्खामि, सब्बनामञ्च तस्समं;

नामञ्च योजितं नाना-नामेहेव विसेसतो.

यानि होन्ति तिलिङ्गानि, अनुकूलानि यानि च;

तिलिङ्गानं विसेसेन, पदानेतानि नामतो.

‘‘सब्बसाधारणकानि, नामानि’’च्चेव अत्थतो;

सब्बनामानि वुच्चन्ति, सत्तवीसति सङ्खतो.

तेसु कानिचि रूपेहि, सेसाञ्ञेहि च युज्जरे;

कानिचि पन सहेव, एतेसं लक्खणं इदं.

एतस्मा लक्खणा मुत्तं, न पदं सब्बनामिकं;

तस्मातीतादयो सद्दा, गुणनामानि वुच्चरे.

सब्बनामानि नाम – सब्ब कतर कतम उभय इतरअञ्ञ अञ्ञतर अञ्ञतम पुब्ब पर अपर दक्खिण उत्तर अधरयत एत इम अमुकिं एक उभ द्विति चतु तुम्ह अम्ह इच्चेतानि सत्तवीस.

एतेसु सब्बसद्दो सकलत्थो, सो च सब्बसब्बादिवसेन ञेय्यो. कतर कतमसद्दा पुच्छनत्था. उभयसद्दो द्विअवयवसमुदायवचनो. इतरसद्दो वुत्तपटियोगीवचनो. अञ्ञसद्दो अधिगतापरवचनो. अञ्ञतर अञ्ञतमसद्दा अनियमत्था. पुब्बादयो उत्तरपरियन्ता दिसाकालादिववत्थावचना. तथा हि पुब्ब परा पर दक्खिणुत्तरसद्दा पुल्लिङ्गत्ते यथारहं कालदेसादिवचना, इत्थिलिङ्गत्ते दिसादिवचना, नपुंसकलिङ्गत्ते ठानादिवचना. अधरसद्दोपि हेट्ठिमत्थवाचको ववत्थावचनोयेव, सो च तिलिङ्गो ‘‘अधरो पत्तो. अधरा अरणी, अधरं भाजन’’मिति, यंसद्दो अनियमत्थो. तंसद्दो परम्मुखावचनो. एतसद्दो समीपवचनो. इमसद्दो अच्चन्तसमीपवचनो. अमुसद्दो दूरवचनो. किंसद्दो पुच्छनत्थो. एकसद्दो सङ्खादिवचनो. वुत्तञ्हि –

एकसद्दो अञ्ञत्थसेट्ठअसहायसङ्खादीसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति, इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदीसु अञ्ञत्थे दिस्सति. ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्तिआदीसु सेट्ठे. ‘‘एको वूपकट्ठो’’तिआदीसु असहाये. ‘‘एकोव खो भिक्खवे खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु सङ्खायन्ति.

यत्थेस सङ्खावचनो, तत्थेकवचनन्तोव. उभसद्दो द्विसद्दपरियायो. द्वितिचतुसद्दा सङ्खावचना, सब्बकालं बहुवचनन्ताव. तुम्हसद्दो येन कथेति, तस्मिं वत्तब्बवचनं. अम्हसद्दो अत्तनि वत्तब्बवचनं.

इदानि तेसं नामिकपदमालं कथयाम –

सब्बो, सब्बे. सब्बं, सब्बे. सब्बेन, सब्बेहि, सब्बेभि. सब्बस्स, सब्बेसं, सब्बेसानं. सब्बस्मा, सब्बम्हा, सब्बेहि, सब्बेभि. सब्बस्स, सब्बेसं, सब्बेसानं. सब्बस्मिं, सब्बम्हि, सब्बेसु. भो सब्ब, भवन्तो सब्बे.

तत्र ‘‘सब्बो भूतो, सब्बे भूता’’तिआदिना, ‘‘सब्बो पुरिसो, सब्बे पुरिसा’’तिआदिना च नयेन सब्बानि पुल्लिङ्गनामेहि सद्धिं योजेतब्बानि. यानि पन यमकमहाथेरेन पुन्नपुंसकविसये सब्ब कतर कतमादीनं अञ्ञानिपि रूपानि वुत्तानि. तं यथा?

‘‘सब्बा’’ इच्चादिकं रूपं, निस्सक्के भुम्मके पन;

‘‘सब्बे’’ इच्चादिकं रूपं, यमकेन पकासितं.

तञ्चे उपपरिक्खित्वा, युत्तं गण्हन्तु योगिनो;

सब्बनामिकरूपञ्हि, विविधं दुब्बुधं यतो.

सब्बा, सब्बा, सब्बायो. सब्बं, सब्बा, सब्बायो. सब्बाय, सब्बस्सा, सब्बाहि, सब्बाभि. सब्बाय, सब्बस्सा, सब्बासं. सब्बाय, सब्बस्सा, सब्बाहि, सब्बाभि. सब्बाय, सब्बस्सा, सब्बासं. सब्बायं, सब्बस्सा, सब्बस्सं, सब्बासु. भोति सब्बे, भोतियो सब्बा, सब्बायो. इत्थिलिङ्गत्ते नामिकपदमाला.

एत्थ ‘‘सब्बा भाविका, सब्बा भाविकायो’’ति, ‘‘सब्बा कञ्ञा, सब्बा कञ्ञायो’’ति च आदिना इत्थिलिङ्गसब्बनामानि सब्बेहि इत्थिलिङ्गेहि सद्धिं योजेतब्बानि. एत्थ च ‘‘सब्बस्सा’’ति पदं ततियाचतुत्थीपञ्चमीछट्ठीसत्तमीवसेन पञ्चधा विभत्तं ‘‘तस्सा कुमारिकाय सद्धि’’न्ति करणप्पयोगादिदस्सनतो. सब्बस्सा कञ्ञाय कतं. सब्बस्सा कञ्ञाय देति. अयं कञ्ञा सब्बस्सा कञ्ञाय हीना विरूपा. अयं कञ्ञा सब्बस्सा कञ्ञाय उत्तमा अभिरूपा. सब्बस्सा कञ्ञाय अपेति, सब्बस्सा कञ्ञाय धनं. सब्बस्सा कञ्ञाय पतिट्ठितं.

सब्बं, सब्बानि. सब्बं, सब्बानि. सब्बेन, सब्बेहि, सब्बेभि. सब्बस्स, सब्बेसं, सब्बेसानं. सब्बस्मा, सब्बम्हा, सब्बेहि, सब्बेभि. सब्बस्स, सब्बेसं, सब्बेसानं. सब्बस्मिं, सब्बम्हि, सब्बेसु. भो सब्ब, भवन्तो सब्बानि. नपुंसकलिङ्गत्ते नामिकपदमाला.

एत्थ ‘‘सब्बं भूतं, सब्बानि भूतानि. सब्बं चित्तं, सब्बानि चित्तानी’’ति च आदिना नपुंसकलिङ्गसब्बनामानि सब्बेहि नपुंसकलिङ्गेहि सद्धिं योजेतब्बानि. एवं सब्बसद्दस्स लिङ्गत्तयवसेन पदमाला भवति.

इदानिस्स परपदेन सद्धिं समासो वेदितब्बो ‘‘सब्बसाधारणो सब्बवेरी’’इति. तत्थ सब्बेसं साधारणो सब्बसाधारणो. सब्बेसं वेरी, सब्बे वा वेरिनो यस्स सोयं सब्बवेरीति समासविग्गहो. यथा पन सब्बसद्दस्स पदमाला लिङ्गत्तयवसेन योजिता, एवं कतरसद्दादीनम्पि अधरसद्दपरियन्तानं योजेतब्बा.

तत्रायं उभयसद्दवज्जितो पुल्लिङ्गपेय्यालो –

कतरो, कतरे. कतरं…पे… भो कतर, भवन्तो कतरे. कतमो, कतमे. इतरो, इतरे. अञ्ञो, अञ्ञे. अञ्ञतरो, अञ्ञतरे. अञ्ञतमो, अञ्ञतमे. पुब्बो, पुब्बे. परो, परे. अपरो, अपरे. दक्खिणो, दक्खिणे. उत्तरो, उत्तरे. अधरो, अधरे…पे… भो अधर, भवन्तो अधरेति.

अयं पन उभयसद्दसहितो नपुंसकलिङ्गपेय्यालो –

कतरं, कतरानि. कतरं…पे… भो कतर, भवन्तो कतरानि. कतमं. उभयं. इतरं. अञ्ञं. अञ्ञतरं. अञ्ञतमं. पुब्बं. परं. अपरं. दक्खिणं. उत्तरं. अधरं, अधरानि. अधरं…पे… भो अधर, भवन्तो अधरानीति.

इदानि पुन्नपुंसकलिङ्गानं परसद्दादीनं रूपन्तरनिद्देसो वुच्चति. कच्चायनस्मिञ्हि ‘‘पुरिसा’’ति विय ‘‘परा’’ति पठमाबहुवचनं दिस्सति. एवरूपो नयो अपरसब्बकतरादीसु अञ्ञतमपरियोसानेसु नवसु अप्पसिद्धो, लब्भमानो पुब्बदक्खिणुत्तराधरेसु चतूसु लब्भेय्य. तथा ‘‘पुरिसे’’ति विय पाळिआदीसु ‘‘पुब्बे’’ति सच्चसङ्खेपे ‘‘इतरे’’ति, कच्चायने च ‘‘परे’’ति सत्तमीएकवचनं दिस्सति. एवरूपो नयो सब्ब अञ्ञसद्देसु अप्पसिद्धो, लब्भमानो कतरकतमादीसु सेसेसु अधरपरियोसानेसु द्वादससु लब्भेय्य. तथा ‘‘पुरिसा’’ति विय सब्बा कतरा इच्चादि पञ्चमीएकवचननयो पाळिआदीसु अप्पसिद्धो. एवं सन्तेपि अयं नयो पुनप्पुनं उपपरिक्खित्वा युत्तो चे, गहेतब्बो.

अयं पन उभयसद्दसहितो इत्थिलिङ्गपेय्यालो –

कतरा, कतरा, कतरायो. कतरं…पे… भोति कतरे, भोतियो कतरा, कतरायो. कतमा. उभया. इतरा. अञ्ञतरा. अञ्ञतमा. पुब्बा. परा. अपरा. दक्खिणा. उत्तरा. अधरा, अधरा, अधरायो. अधरं…पे… भोति अधरे, भोतियो अधरा, अधरायोति.

यस्मा पनेतेसु इतर अञ्ञ अञ्ञतर अञ्ञतमानं पाळियादीसु ‘‘इतरिस्सा’’तिआदिदस्सनतो कोचि भेदो वत्तब्बो, तस्मा चतुत्थीछट्ठीनं एकवचनट्ठाने ‘‘इतरिस्सा, इतराय, अञ्ञिस्सा, अञ्ञाय. अञ्ञतरिस्सा, अञ्ञतराय, अञ्ञतमिस्सा, अञ्ञतमाया’’ति योजेतब्बं. तथा ततियापञ्चमीनमेकवचनट्ठाने ‘‘तस्सा कुमारिकाय सद्धिं. कस्साहं केन हायामी’’ति करणनिस्सक्कप्पयोगदस्सनतो सत्तमिया पनेकवचनट्ठाने ‘‘इतरिस्सा, इतरिस्सं, इतराय, इतरायं, अञ्ञिस्सा, अञ्ञिस्सं, अञ्ञाय, अञ्ञायं, अञ्ञतरिस्सा, अञ्ञतरिस्सं, अञ्ञतराय, अञ्ञतरायं, अञ्ञतमिस्सा, अञ्ञतमिस्सं, अञ्ञतमाय, अञ्ञतमाय’’न्ति योजेतब्बं ‘‘अञ्ञतरो भिक्खु अञ्ञतरिस्सा इत्थिया पटिबद्धचित्तो होती’’ति पाळिदस्सनतो.

तत्र सब्बसद्दो सब्बसब्बं, पदेससब्बं, आयतनसब्बं, सक्कायसब्बन्ति चतूसु विसयेसु दिट्ठप्पयोगो. तथा हेस ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथमागच्छन्ती’’तिआदीसु सब्बसब्बस्मिं आगतो. ‘‘सब्बेसं वो सारिपुत्ता सुभासितं परियायेना’’तिआदीसु पदेससब्बस्मिं. ‘‘सब्बं वो भिक्खवे देसेस्सामि, तं सुणाथ साधुकं मनसि करोथ, भासिस्सामि…पे… कतमञ्च भिक्खवे सब्बं चक्खुञ्चेव रूपा च…पे… मनो चेव धम्मा चा’’ति एत्थ आयतनसब्बस्मिं. ‘‘सब्बं सब्बतो सञ्जानाती’’तिआदीसु सक्कायसब्बस्मिं. तत्थ सब्बसब्बस्मिं आगतो निप्पदेसो, इतरेसु तीसु सप्पदेसोति वेदितब्बो. इच्चेवं –

सब्बसब्बपदेसेसु, अथो आयतनेपि च;

सक्काये चाति चतूसु, सब्बसद्दो पवत्तति.

कतर कतमसद्देसु कतरसद्दो अप्पेसु एकं वा द्वे वा तीणि वा भिय्यो वा अप्पमुपादाय वत्तति. कतमसद्दो बहूसु एकं वा द्वे वा तीणि वा बहुं वा उपादाय वत्तति. कतरसद्दो हि अप्पविसयो, कतमसद्दो बहुविसयो. तत्रिमे पयोगा ‘‘कतरेन मग्गेन गन्तब्बं. समुद्दो कतरो अयं. कतमो तस्मिं समये फस्सो होति. कतमे धम्मा कुसला. दिसा चतस्सो विदिसा चतस्सो, उद्धं अधो दस दिसता, इमायो, कतमं दिसं तिट्ठति नागराजा’’. इच्चेवमादयो भवन्ति. उभयो. उभयं. उभयो. उभयेन. सेसं पुल्लिङ्गे सब्बसद्दसमं. उभयो जना तिट्ठन्ति. उभयो जने पस्सति. यथा उभो पुत्ता. उभो पुत्तेति. ‘‘उभयो’’ति हि पदं ‘‘उभो’’ति पदमिव बहुवचनन्तभावेन पसिद्धं, न त्वेकवचनन्तभावेन. एत्थ हि –

‘‘एकरत्तेन उभयो, तुवञ्च धनुसेख च;

अन्नमेवाभिनन्दन्ति, उभयो देवमानुसा’’

‘‘उभयो ते पिताभातरो’’ति तदत्थसाधकानि निदस्सनपदानि वेदितब्बानि. यदा पनायस्मन्तो ‘‘उभयो’’ति एकवचनन्तं पस्सेय्याथ, तदा साधुकं मनसि करोथ. को हि समत्थो अनन्तनयपटिमण्डिते साट्ठकथे तेपिटके जिनसासने निरवसेसतो नयं दट्ठुं दस्सेतुञ्च अञ्ञत्र आगमाधिगमसम्पन्नेन पभिन्नपटिसम्भिदेन. इदञ्चेत्थुपलक्खितब्बं –

अञ्ञसद्दो पुब्बसद्दो, दक्खिणो चुत्तरो परो;

सब्बनामेसु गय्हन्ति, असब्बनामिकेसुपि.

एतेसञ्हि सब्बनामेसु सङ्गहो विभावितोव.

इदानि असब्बनामेसु सङ्गहो वुच्चते – तत्थ अञ्ञसद्दो ताव यदा बालवाचको, तदा सब्बनामं नाम न होति. असब्बनामत्ता च सब्बथापि पुरिस कञ्ञा चित्तनयेनेव योजेतब्बो. तथा हि न जानातीति अञ्ञो, बालो पुरिसो. न जानातीति अञ्ञा, बाला इत्थी. न जानातीति अञ्ञं, बालं कुलन्ति वचनत्थो. एवं विदित्वा पुल्लिङ्गट्ठाने ‘‘अञ्ञो, अञ्ञा. अञ्ञं, अञ्ञे’’तिआदिना पुरिसनयेनेव नामिकपदमाला योजेतब्बा. इत्थिलिङ्गट्ठाने ‘‘अञ्ञा, अञ्ञा, अञ्ञायो’’तिआदिना कञ्ञानयेनेव, नपुंसकलिङ्गट्ठाने ‘‘अञ्ञं, अञ्ञानी’’तिआदिना चित्तनयेनेव योजेतब्बा.

इमस्मिञ्हि अत्थविसेसे बालजने वत्तुकामेन ‘‘अञ्ञा जना’’ति अवत्वा ‘‘अञ्ञे जना’’ति वुत्ते तस्स तं वचनं अधिप्पेतत्थं न साधेति अञ्ञथा अत्थस्स गहेतब्बत्ता. तथा ‘‘अञ्ञानं जनान’’न्ति अवत्वा ‘‘अञ्ञेसं जनानं, अञ्ञेसानं जनान’’न्ति वा वुत्ते तस्स तं वचनं अधिप्पेतत्थं न साधेति. तथा ‘‘अञ्ञानं इत्थीन’’न्ति अवत्वा ‘‘अञ्ञासं इत्थीन’’न्ति वुत्तेपि, ‘‘अञ्ञानं कुलान’’न्ति अवत्वा ‘‘अञ्ञेसं कुलानं, अञ्ञेसानं कुलान’’न्ति वा वुत्तेपि. सब्बनामिकवसेन पन अधिगतापरवचनिच्छायं ‘‘अञ्ञे जना’’तिआदिना वत्तब्बं, न ‘‘अञ्ञा जना’’तिआदिना. तथा हि ‘‘अञ्ञा जना’’तिआदिना वुत्तवचनं अधिप्पेतत्थं न साधेति अञ्ञथा अत्थस्स गहेतब्बत्ता. इति यत्थ ‘‘अञ्ञा जना’’तिआदिवचनं उपपज्जति, ‘‘अञ्ञे जना’’तिआदिवचनं नुपपज्जति, यत्थ पन ‘‘अञ्ञे जना’’तिआदिवचनं उपपज्जति, ‘‘अञ्ञा जना’’तिआदिवचनं नुपपज्जति. या एतस्मिं अत्थविसेसे सल्लक्खणा पञ्ञा, अयं नीतिया मग्गो युत्तायुत्तिविचारणे हेतुत्ता, लोकस्मिञ्हि युत्तायुत्तिविचारणा नीतीति वुत्ता. सा च विना पञ्ञाय न सिज्झति. एवं अञ्ञसद्दो असब्बनामिकोपि भवति.

पुब्ब दक्खिणुत्तर परसद्देसु पुब्बसद्दो यत्थ पधानवाचको, यत्थ च ‘‘सेम्हं पुब्बो’’तिआदीसु लोहितकोपजवाचको, तत्थ असब्बनामिको. पठमत्थे तिलिङ्गो, दुतियत्थे एकलिङ्गो. उत्तमत्थवाचको पन उत्तरसद्दो च परसद्दो च असब्बनामिको तिलिङ्गोयेव. तथा ‘‘दक्खिणस्सा वहन्तिम’’न्ति एत्थ विय सुसिक्खितत्थचतुरत्थवाचको दक्खिणसद्दो. ‘‘पेतानं दक्खिणं दज्जा’’तिआदीसु पन देय्यधम्मवाचको दक्खिणासद्दो नियोगा इत्थिलिङ्गो असब्बनामिकोयेव. एवं अञ्ञ पुब्ब दक्खिणुत्तर परसद्दा असब्बनामिकापि सन्तीति तेसं सब्बनामेसुपि असब्बनामेसुपि सङ्गहो वेदितब्बो.

इदानि कतरसद्दादीनं परपदेन सद्धिं समासो नीयते ‘‘कतरगामवासी कतमगामवासी. उभयगामवासिनो, इतरगामवासी अञ्ञतरगामवासी, पुब्बदिसा, परजनो, दक्खिणदिसा, उत्तरदिसा, अधरपत्तो’’ति. तत्र ‘‘कतरो गामो कतरगामो, कतमो गामो कतमगामो, उभयो गामा उभयगामा’’तिआदिना यथारहं समासविग्गहो, कतरसद्दस्स पन कतमसद्देन सद्धिं समासं इच्छन्ति द्विधा च रूपानि गरू ‘‘कतरो च कतमो च कतरकतमे कतरकतमा वा’’ति. तस्मा सब्बनामिकनयेन सुद्धनामिकेसु पुरिसनयेन च कतर कतमसद्दस्स नामिकपदमाला योजेतब्बा, तेनस्स सम्पदानसामिवचनट्ठानेसु ‘‘कतरकतमेसं, कतरकतमेसानं, कतरकतमान’’न्ति तीणि रूपानि सियुं ‘‘कतरा च कतमा च कतरकतमा’’ति एवं इत्थिलिङ्गवसेन कतसमासे पन सब्बनामिकनयेन, सुद्धनामिकेसु कञ्ञानयेन च योजेतब्बा. ‘‘कतरञ्च कतमञ्च कतरकतमानी’’ति एवं नपुंसकलिङ्गवसेन कतसमासे सब्बनामिकनयेन, सुद्धनामिकेसु चित्तनयेन च योजेतब्बा.

अयं पनेत्थ विसेसोपि वेदितब्बो – पुब्बापरादिसद्दा द्वन्दसमासादिविधिं पत्वा सेहि रूपेहि रूपवन्तो न होन्ति, तं यथा? पुब्बापरा, अधरुत्तरा, मासपुब्बा पुरिसा, दिट्ठपुब्बा पुरिसा, तथागतं दिट्ठपुब्बा सावका, इदं पुल्लिङ्गत्ते पठमाबहुवचनरूपं. एत्थेकारो आदेसभूतो न दिस्सति. पुब्बापरानं अधरुत्तरानं, मासपुब्बानं पुरिसानं, इदं पुल्लिङ्गत्ते चतुत्थीछट्ठीनं बहुवचनरूपं. एत्थ सं सानमिच्चेते आदेसभूता न दिस्सन्ति. तथागतं दिट्ठपुब्बानं सावकानं, तथागतं दिट्ठपुब्बानं साविकानं, कुलानं वा, इदं तिलिङ्गत्ते चतुत्थीछट्ठीनं बहुवचनरूपं. एत्थापि सं सानमिच्चेते आदेसभूता न दिस्सन्ति. मासपुब्बायं मासपुब्बाय, पियपुब्बायं पियपुब्बाय, इदमित्थिलिङ्गत्ते सत्तमीचतुत्थीछट्ठीनं एकवचनरूपं. एत्थादेसभूता सं सा न दिस्सन्ति. मासपुब्बानं इत्थीनं, पियपुब्बानं इत्थीनं, इदमित्थिलिङ्गत्ते चतुत्थीछट्ठीबहुवचनरूपं. एत्थ पनादेसभूतो समिच्चेसो न दिस्सति. अञ्ञानिपि यथासम्भवं योजेतब्बानि, पुब्बापरादीनं समासविग्गहं समासपरिच्छेदे पकासेस्साम.

इदानि यंसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चते –

यो, ये. यं, ये. येन, येहि, येभि. यस्स, येसं, येसानं. यस्मा, यम्हा, येहि, येभि. यस्स, येसं, येसानं. यस्मिं, यम्हि, येसु. इदं पुल्लिङ्गं. यं, यानि. यं, यानि. येन. सेसं पुल्लिङ्गसदिसं. अथ वा यं, यानि, या. यं, यानि, ये. येन. सेसं पुल्लिङ्गसदिसं. कत्थचि हि निकारलोपो भवति. अथ वा पन निकारस्स आकारेकारादेसापि गाथाविसये.

‘‘या पुब्बे बोधिसत्तानं, पल्लङ्कवरमाभुजे;

निमित्तानि पदिस्सन्ति, तानि अज्ज पदिस्सरे’’ति च,

‘‘किं माणवस्स रतनानि अत्थि, ये तं जिनन्तो हरे अक्खधुत्तो’’ति च इदमेत्थ पाळिनिदस्सनं. इदं नपुंसकलिङ्गं.

या, या, यायो. यं, या, यायो. याय, याहि, याभि. याय, यस्सा, यासं. याय, याहि, याभि. याय, यस्सा, यासं. यस्सं, यायं, यासु. इत्थिलिङ्गं. एवं यंसद्दस्स लिङ्गत्तयवसेन पदमाला भवति. एत्थालपनपदानि न लब्भन्ति. तथा तंसद्दादीनं पदमालादीसुपि.

एत्थ पन यन्ति सद्दस्स अत्थुद्धारो वुच्चते – यन्ति सद्दो ‘‘यं मे भन्ते देवानं तावतिंसानं सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं, आरोचेमि तं भन्ते भगवतो’’तिआदीसु पच्चत्तवचने दिस्सति. ‘‘यन्तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो, अञ्ञं तं पुच्छाम तदिङ्घ ब्रूही’’तिआदीसु उपयोगवचने. ‘‘अट्ठा नमेतं भिक्खवे अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया’’तिआदीसु करणवचने. ‘‘यं विपस्सी भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो लोके उदपादी’’तिआदीसु भुम्मवचने दिस्सति. एत्थेदं वुच्चति –

‘‘पच्चत्ते उपयोगे च, भुम्मे च करणेपि च;

चतूस्वेतेसु ठानेसु, यन्ति सद्दो पवत्तती’’ति.

परपदेन सद्धिं यंसद्दस्स समासोपि वेदितब्बो ‘‘यंखन्धादि, यंगुणा, यग्गुणा’’ति. तत्थ यो खन्धादि यंखन्धादि, ये गुणा यंगुणाति समासविग्गहो. तथा हि विसुद्धिमग्गे ‘‘यंगुणनेमित्तिकञ्चेतं नामं, तेसं गुणानं पकासनत्थं इमं गाथं वदन्ती’’ति एतस्मिं पदे ‘‘ये गुणा यंगुणा, यंगुणा एव निमित्तं यंगुणनिमित्तं, ततो जातं ‘भगवा’ति इदं नामन्ति यंगुणनेमित्तिक’’न्ति निब्बचनमिच्छितब्बं. यग्गुणाति एत्थ पन ‘‘यस्स गुणा यग्गुणा’’ति निब्बचनं. तथा हि –

‘‘अपि सब्बञ्ञुता पञ्ञा, यग्गुणन्तं न जानिया;

अथ का तस्स विजञ्ञा, तं बुद्धं भूगुणं नमे’’ति

पोराणकविरचनायं ‘‘यस्स गुणा यग्गुणा’’ति निब्बचनमिच्छितब्बं.

यसद्दस्स समासम्हि, सद्धिं परपदेहि वे;

निग्गहीतागमो वाथ, द्विभावो वा सिया द्विधा.

एवं यसद्दस्स समासो सल्लक्खितब्बो.

इदानि तसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चते –

सो, ते. नं, तं, ने, ते. नेन, तेन, नेहि, तेहि, नेभि, तेभि. अस्स, नस्स, तस्स, ‘नेसं, तेसं (आसं). अस्मा, नस्मा, तस्मा, नम्हा, तम्हा, नेहि, तेहि, नेभि, तेभि. अस्स, नस्स, तस्स, नेसं, तेसं (आसं). अस्मिं, नस्मिं, तस्मिं, अम्हि, नम्हि, तम्हि, त्यम्हि, नेसु, तेसु. इदं पुल्लिङ्गं. एत्थ च आसंसद्दस्स अत्थिभावे ‘‘नेवासं केसा दिस्सन्ति, हत्थपादा च जालिनो’’ति गाथा निदस्सनं, सो च तिलिङ्गो दट्ठब्बो. त्यम्हीति पदस्स अत्थिभावे –

‘‘यदास्स सीलं पञ्ञञ्च, सोचेय्यञ्चाधिगच्छति;

अथ विस्सासते त्यम्हि, गुय्हञ्चस्स न रक्खती’’ति

अयं गाथा निदस्सनं. अयमेत्थ रूपविसेसो सल्लक्खितब्बो – अरियविनयेति वा सप्पुरिसविनयेति वा. एसे से एके एकट्ठेति पाळिप्पदेसे पच्चत्तेकवचनकानमेत तसद्दानं एकारन्तनिद्देसोपि दिस्सतीति.

एत्थ पन तेसद्दस्स अत्थुद्धारो वुच्चते – तेसद्दो ‘‘न ते सुखं पजानन्ति, ये न पस्सन्ति नन्दन’’न्तिआदीसु तंसद्दस्स वसेन पच्चत्तबहुवचने आगतो, ‘‘ते न पस्सामि दारके’’तिआदीसु उपयोगबहुवचने. ‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम. नमो ते बुद्ध वीरत्थू’’ति च आदीसु तुम्हसद्दस्स वसेन सम्पदाने, तुय्हन्ति अत्थोति वदन्ति. ‘‘किन्ते दिट्ठं किन्ति ते दिट्ठं, उपधी ते समतिक्कन्ता, आसवा ते पदालिता’’ति च आदीसु करणे. ‘‘किन्ते वतं किं पन ब्रह्मचरिय’’न्तिआदीसु सामिअत्थे, तवाति अत्थोति वदन्ति. एत्थेतं वुच्चति –

‘‘पच्चत्ते उपयोगे च, करणे सम्पदानिये;

सामिम्हि चाति तेसद्दो, पञ्चस्वत्थेसु दिस्सती’’ति.

तं, तानि. तं, तानि. नेन, तेन इच्चादि. सेसं पुल्लिङ्गसदिसं. इदं नपुंसकलिङ्गं.

सा, ता, तायो. नं, तं, ना, ता, नायो, तायो. नाय, ताय, नाहि, ताहि, नाभि, ताभि. अस्सा, नस्सा, (तिस्सा,) तस्सा, नाय, ताय, नासं, तासं, सानं, आसं. अस्सा, नस्सा, तस्सा, नाय, ताय, नाहि, ताहि, नाभि, ताभि. अस्सा, नस्सा, (तिस्सा,) तस्सा, नाय, ताय, नासं, तासं, सानं, आसं. नाय, ताय, अस्सं, नस्सं, तिस्सं, तस्सं, नायं, तायं, नासु, तासु, त्यासु. इदं इत्थिलिङ्गं.

एत्थ पन ‘‘अभिक्कमो सानं पञ्ञायति, नासं कुज्झन्ति पण्डिता. खिड्डा पणिहिता त्यासु, रति त्यासु पतिट्ठिता. बीजानि त्यासु रुहन्ती’’ति पयोगदस्सनतो ‘‘सानं आसं त्यासू’’ति इमानि वुत्तानि अक्खरचिन्तकानं ञाणचक्खुसम्मुय्हनट्ठानभूतानि. एवं परम्मुखवचनस्स तंसद्दस्स नामिकपदमाला भवति.

एत्थ च इदं वत्तब्बं –

‘‘तं त्वं गन्त्वान याचस्सु’’, इच्चादीसु पदिस्सरे;

आदो तं तेतिआदीनि, नन्तिआदीनि नो तथा.

नं ने नेनातिआदीनि, वो नोइच्चादयो विय;

पदतो परभावम्हि, दिट्ठानि जिनसासने.

‘‘अथ नं अथ ने आह, न च नं पटिनन्दति’’;

इच्चादीनि पयोगानि, दस्सेतब्बानि विञ्ञुना.

को चेत्थ वदेय्य –

‘‘यथा नदी च पन्थो च, पानागारं सभा पपा;

एवं लोकित्थियो नाम, नासं कुज्झन्ति पण्डिता’’ति

एत्थ –

पदतो अपरत्तेपि, नासंसद्दस्स दस्सना;

आदोपि इच्छितब्बाव, नं नेइच्चादयो इति.

सो पनेवन्तु वत्तब्बो, ‘‘तव वादे न लब्भति;

नासंसद्दो नसद्दो च, आसंसद्दो च लब्भरे.

तस्मा ‘आसं न कुज्झन्ति, इत्थीनं पण्डिता’इति;

अत्थोव भवते एवं, सुट्ठु धारेहि पण्डिता’’ति.

अथ वा यस्मा निरुत्तिपिटके ‘‘नं पुरिसं पस्सति, ने पुरिसे पस्सती’’तिआदिना पदतो अपरत्तेपि ‘‘नं, ने’’ इच्चादीनि पदानि वुत्तानि, तस्मा तेनापि नयेन पदतो अपरानिपि तानि कदाचि सियुं. मयं पन पाळिनयानुसारेन तेसं पवत्तिं वदाम, इदं ठानं सुट्ठु विचारेतब्बं.

एत्थ पन तसद्दस्स परपदेहि सद्धिं समासोपि वेदितब्बो ‘‘तंपुत्तो, तंसदिसो, तन्निन्नो, तप्पोणो, तप्पब्भारो, तब्भूतो, तग्गुणो, तस्सदिसो’’ति.

तसद्दस्स समासम्हि, सद्धिं परपदेहि वे;

निग्गहीतागमो पुब्ब-पदे द्वित्तन्तु पच्छिमे.

एवं तसद्दस्स समासो सल्लक्खितब्बो.

इदानि एतसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चते –

एसो, एते. एतं, एते. एतेन, एतेहि, एतेभि. एतस्स, एतेसं, एतेसानं. एतस्मा, एतम्हा, एतेहि, एतेभि. एतस्स, एतेसं, एतेसानं. एतस्मिं, एतम्हि, एतेसु. इदं पुल्लिङ्गं.

एतं, एतानि. एतं, एतानि. सेसं पुल्लिङ्गसदिसं, इदं नपुंसकलिङ्गं.

एसा, एता, एतायो. एतं, एता, एतायो. एताय, एताहि, एताभि. एताय, एतिस्सा, एतिस्साय, एतासं. एताय, एताहि, एताभि. एताय, एतिस्सा, एतिस्साय, एतासं. एताय, एतिस्सं, एतासु. इदं इत्थिलिङ्गं. एवं एतसद्दस्स नामिकपदमाला भवति.

परपदेनेत्थ सद्धिं समासोपिस्स वेदितब्बो ‘‘एतदत्थाय लोकस्मिं, निधि नाम निधिय्यति. एतप्परमायेव देवता सन्निपतिता अहेसु’’न्तिआदीसु.

समासे एतसद्दस्स, सद्धिं परपदेहि वे;

निग्गहीतागमो पुब्ब-पदे होति न होति च.

इदानि इदंसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चते –

अयं, इमे. इमं, इमे. अनेन, इमिना, एहि, एभि, इमेहि, इमेभि. अस्स, इमस्स, एसं, एसानं, इमेसं, इमेसानं. अस्मा, इमस्मा, इमम्हा, एहि, एभि, इमेहि, इमेभि. अस्स, इमस्स, एसं, एसानं, इमेसं, इमेसानं. अस्मिं, इमस्मिं, अम्हि, इमम्हि, एसु, इमेसु. इदं पुल्लिङ्गं.

इदं, इमानि. सेसं पुल्लिङ्गसदिसं. इदं नपुंसकलिङ्गं.

अयं, इमा, इमायो. इमं, इमा, इमायो. इमाय, इमाहि, इमाभि. अस्सा, अस्साय, इमिस्सा, इमिस्साय, इमाय, इमासं. अस्सा, इमिस्सा, इमाय, इमाहि, इमाभि. अस्सा, अस्साय, इमिस्सा, इमिस्साय, इमाय, इमासं. अस्सं, इमिस्सं, इमाय, इमायं, इमासु. इदं इत्थिलिङ्गं. एवं इदंसद्दस्स नामिकपदमाला भवति.

कच्चायने तु ‘‘इमस्सिदमंसिसु नपुंसके’’ति इमसद्दोयेव पकतिभावेन वुत्तो, इध पन इदंसद्दोयेव ‘‘इदप्पच्चयता’’ति एत्थ ‘‘इद’’न्ति पकतिया दस्सनतो. तथा हि ‘‘इमेसं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता, इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयता’’ति वुत्तं. एत्थ च इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयताति तासद्देन पदं वड्ढितं न किञ्चि अत्थन्तरं यथा देवो एव देवताति. इदप्पच्चयानं समूहो इदप्पच्चयताति समूहत्थं तासद्दमाह यथा जनानं समूहो जनताति. चूळनिरुत्तियं निरुत्तिपिटके च इदंसद्दोयेव पकतिभावेन वुत्तो.

समासे इदंसद्दस्स, सद्धिं परपदेन वे;

इदप्पच्चयतात्वेव, रूपं द्वित्तं सियुत्तरे.

इदानि अमुसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चते –

असु, अमु, अमू. अमुं, अमू. अमुना, अमूहि, अमूभि. अमुस्स, दुस्स, अमूसं, अमूसानं. अमुस्मा, अमुम्हा, अमूहि, अमूभि. अमुस्स, दुस्स, अमूसं, अमूसानं. अमुस्मिं, अमुम्हि, अमूसु. इदं पुल्लिङ्गं.

अदुं, अमूनि. सेसं पुल्लिङ्गसदिसं. इदं नपुंसकलिङ्गं.

असु, अमु, अमू, अमुयो. अमूं, अमू, अमुयो. अमुया, अमूहि, अमूभि. अमुस्सा, अमुया, अमूसं, अमूसानं. अमुया, अमूहि, अमूभि. अमुस्सा, अमुया, अमूसं, अमूसानं. अमुया, अमुयं, अमुस्सं, अमूसु. इदं इत्थिलिङ्गं. एवं अमुसद्दस्स नामिकपदमाला भवति, समासो पन अप्पसिद्धो.

तत्र ‘‘दुस्स मे खेत्तपालस्स, रत्तिभत्तं अपाभत’’न्ति पयोगदस्सनतो ‘‘दुस्सा’’ति पदमम्हेहि ठपितं. ककारागमवसेन अञ्ञानिपि असब्बनामिकरूपानि भवन्ति. तेसं वसेन अयं लिङ्गत्तयस्स नामिकपदमाला वुच्चते –

‘‘असुको, असुका. असुकं, असुके’’तिआदिना, ‘‘अमुको, अमुका. अमुकं, अमुके’’तिआदिना च पुरिसनयोपि लब्भति. ‘‘असुका, असुकायो’’तिआदिना, ‘‘अमुका, अमुकायो’’तिआदिना च कञ्ञानयोपि लब्भति. ‘‘असुकं, असुकानी’’तिआदिना, ‘‘अमुकं, अमुकानी’’तिआदिना च चित्तनयोपि लब्भति. इमानेत्थ पदानि असब्बनामिकानिपि ककारागमवसेन नानत्तदस्सनत्थं वुत्तानि.

इदानि किंसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चते –

को, के. कं, के. केन, केहि, केभि. कस्स, किस्स, केसं. कस्मा, कम्हा, केहि, केभि. कस्स, किस्स, केसं. कस्मिं, किस्मिं, कम्हि, किम्हि, केसु. इदं पुल्लिङ्गं.

रूपविसेसोपेत्थ वेदितब्बो ‘‘के गन्धब्बे च रक्खसे नागे, के किम्पुरिसे च मानुसे, के पण्डिते सब्बकामददे, दीघं रत्तं भत्ता मे भविस्सति, के च छवे पाथिकपुत्ते, का च तथागतानं अरहन्तानं सम्मासम्बुद्धानं आसादना’’ति पाळिदस्सनतो. यस्मा पन के गन्धब्बे च रक्खसे नागे इतिआदीसु पाळीसु ‘‘के’’ति पच्चत्तवचनं एकारन्तम्पि दिस्सति, तस्मा ‘‘के’’ति रूपभेदो चेत्थ ञेय्यो. तथा ‘‘किस्सस्स एकधम्मस्स, वधं रोचेसि गोतम. किस्मिं मे सिवयो कुद्धा. कम्हि काले तया वीर, पत्थिता बोधिमुत्तमा’’तिआदीनि च निदस्सनपदानि ञेय्यानि. अपिच –

‘‘को ते बलं महाराज’’, इतिआदीसु पाळिसु;

क्वसद्दत्थे वत्ततीति, ञेय्या को इच्चयं सुति.

पेतं तं साममद्दक्खिं, को नु त्वं साम जीवसि;

इति पाठे कथंसद्दा-भिधेय्ये वत्ततीति च.

एतेसु द्वीसु अत्थेसु, दिट्ठो को इच्चयं रवो;

निपातोति गहेतब्बो, सुतिसामञ्ञतो रुतो.

नपुंसकलिङ्गे कं, कानि. कं, कानि. सेसं पुल्लिङ्गसदिसं योजेतब्बं. अथ वा ‘‘किं चित्तं. किं रूपं. किं पराभवतो मुखं. किं इच्छसी’’तिआदिपयोगदस्सनतो पन ‘‘किं, कानि. किं, कानी’’ति वत्वा सेसं पुल्लिङ्गसदिसं योजेतब्बं. अयं नयो युत्ततरो, इदं नपुंसकलिङ्गं.

का, का, कायो. कं, का, कायो. काय, काहि, काभि. काय, कस्सा, कासं, कासानं. काय, कस्सा, काहि, काभि. काय, कस्सा, कासं कासानं. काय, कस्सा, कायं, कस्सं, कासु.

एत्थ पन कायोति पदस्स अत्थिभावे ‘‘कायो अमोघा गच्छन्ती’’ति निदस्सनं दट्ठब्बं. इदं इत्थिलिङ्गं. एवं किंसद्दस्स नामिकपदमाला भवति. एत्थेतस्स अत्थुद्धारो वुच्चते – किं सद्दो ‘‘किं राजा यो लोकं न रक्खति. किं नु खो नाम तुम्हे मं वत्तब्बं मञ्ञथा’’तिआदीसु गरहने आगतो. ‘‘यं किञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्न’’न्तिआदीसु अनियमे. ‘‘किन्ते वक्कलि इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन, यो खो वक्कलि धम्मं पस्सति, सो मं पस्सती’’तिआदीसु निप्पयोजनतायं. ‘‘किं न काहामि ते वचो’’तिआदीसु सम्पटिच्छने. ‘‘किंसूध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्तिआदीसु पुच्छायं, पुच्छा च नाम कारणपुच्छादिवसेन अनेकविधा, अतो कारणपुच्छादिवसेनपि किंसद्दस्स पवत्ति वित्थारतो ञेय्या. तथा हि अयं ‘‘किं नु सन्तरमानोव, कासुं खणसि सारथि. किं नु जातिं न रोचेसि. केन तेतादिसो वण्णो’’तिआदीसु कारणपुच्छायं वत्तति. ‘‘किं कासुया करिस्सती’’तिआदीसु किच्चपुच्छायं. ‘‘किं सीलं. को समाधी’’तिआदीसु सरूपपुच्छायं. ‘‘किं खादसि. किं पिवसी’’तिआदीसु वत्थुपुच्छायं. ‘‘खादसि किं पिवसि कि’’न्तिआदीसु क्रियापुच्छायं वत्तति. अदिट्ठजोतनापुच्छाति एवमादिका पन पञ्चविधा पुच्छा किंसद्दस्स अत्थुद्धारे अनाहरितब्बत्ता अनागताति दट्ठब्बं. एत्थेतं वुच्चति –

गरहायं अनियमे, निप्पयोजनताय च;

सम्पटिच्छनपुच्छासु, किंसद्दो सम्पवत्तति.

परपदेन सद्धिं समासोपिस्स वेदितब्बो ‘‘किंसमुदयो, किंवेदनो, किंसञ्ञोजनो’’ति. एत्थ ‘‘को, के. का, का, कायो. किं, कानी’’ति एवं लिङ्गत्तयवसेन विभत्तानि किंसद्दमयानि पदानि समासपदत्ते पुन किमिति पकतिभावेनेव तिट्ठन्ति. नामसद्देन पन समासे तेसं द्विधा गति दिस्सति ‘‘किन्नामो, कोनामो’’ति. सब्बानि पनेतानि इत्थिनपुंसकलिङ्गवसेन बहुवचनवसेन च योजेतब्बानि.

किंसद्दस्स समासम्हि, सद्धिं नामरवेन वे;

‘‘किन्नामो’’ इति ‘‘कोनामो’’, इति चेवं गति द्विधा.

‘‘कोनामो ते उपज्झायो’’, इच्चादेत्थ निदस्सनं;

सहञ्ञेन समासम्हि, ‘‘किं किं’’इच्चेव सुय्यते.

तथा हि ‘‘किंचित्तो त्वं भिक्खु. किंकारपटिस्साविनी’’तिआदीसु किंसद्दो सरूपमविजहन्तो तिट्ठति. तत्थ हि किंचित्तं यस्स सो किंचित्तो. ‘‘किं करोमि सामी’’ति एवं किन्ति कारो करणं सद्दनिच्छारणं किंकारो, तं पटिस्सावेतीति किंकारपटिस्साविनीतिआदि निब्बचनमिच्छितब्बं. ‘‘किन्नरो. किंपक्कमिव भक्खित’’न्तिआदीसु पन निब्बचनमप्पसिद्धं, किंसद्दोयेव पदावयवभावेन सुतो. तथा हि सो कत्थचि पदावयवभावेन कत्थचि नु सु नुखो कारणादिसद्देहि सहचारिभावेन च सुय्यति. अत्रिमे पयोगा – एसा ते इत्थी किं होति. एते मनुस्सा तुम्हाकं किं होन्ति. किम्पुरिसानुचिण्णो. किं नु भीतोव तिट्ठसि. किंसुछेत्वा सुखं सेति. किं नुखो कारणं. किं कारणा अम्म तुवं पमज्जसि, किञ्हि नाम चजन्तस्स, वाचाय अददमप्पकन्ति एवमादयो. अत्रिदं वुच्चति –

‘‘विसुं पदावयवो वा, हुत्वा न्वादीहि वा पन;

युत्तो सद्देहि किंसद्दो, दिट्ठो सुगतसासने.

पाळिनयानुसारेन, सेसानं सम्भवोपि च;

ञेय्यो विञ्ञूहि सद्धम्म-नयञ्ञूहि पभेदतो’’ति.

इदानि सब्बनामिकभावे ठितेहि को कंसद्देहि समानसुतिकानं अञ्ञेसं को कंसद्दानं नामिकपदमालाविसेसो वत्तब्बो सिया, सो हेट्ठा लिङ्गत्तयमिस्सकपरिच्छेदे वुत्तो. असब्बनामिकत्ता पन पुरिस चित्तनयेनेव विभत्तो. तथा हि यदा कोसद्दो ब्रह्मवातकायत्थवाचको, कंसद्दो पन सिरोजलसुखत्थवाचको, तदा तानि पदानि असब्बनामिकानि, कस्मा? अकिंसद्दमयत्ता सब्बनामिकरूपसङ्खातेहि असाधारणरूपेहि विरहितत्ता पुच्छत्थतो अत्थन्तरवाचकत्ता च. एत्थ पन समानसुतिवसेन अत्थन्तरविञ्ञापनत्थं कोसद्दो कंसद्दोति च वुत्तं, एकन्ततो पन सब्बनामिकत्ते किंसद्दोयेव, सुद्धनामत्ते कसद्दोयेवाति गहेतब्बं. इच्चेवं –

काये ब्रह्मनि वाते च, सीसे जलसुखेसु च;

कसद्दो वत्तती तीसु, पुमा तीसु नपुंसको.

एवं सब्बनामभूतानं किंकसद्दानं पवत्ति वेदितब्बा.

इध वुत्तप्पकारानं, अत्थानं दानि सङ्गहो;

पञ्ञावेपुल्लकरणो, एकदेसेन वुच्चते.

किं किंपक्केन सदिसं, कायो किंपभवो वद;