अट्ठकथा
संगायनस्स पुच्छा-विस्सज्जना
सदेवकोपि चे लोको, आगन्त्वा तासयेय्य मं;
न मे पटिबलो अस्स, जनेतुं भयभेरवं.
सचेपि त्वं महिं सब्बं, ससमुद्दं सपब्बतं;
उक्खिपित्वा महानाग, खिपेय्यासि ममूपरि;
नेव मे सक्कुणेय्यासि, जनेतुं भयभेरवं;
अञ्ञदत्थु तवेवस्स, विघातो उरगाधिप.
मा दानि कोधं जनयित्थ, इतो उद्धं यथा पुरे;
सस्सघातञ्च माकत्थ, सुखकामा हि पाणिनो;
करोथ मेत्तं सत्तेसु, वसन्तु मनुजा सुखं.
चत्तारो आसीविसा उग्गतेजा घोरविसाति खो भिक्खवे चतुन्नेतं महाभूतानं अधिवचनं.
पञ्च वधका पच्चत्थिकाति खो भिक्खवे पञ्चन्नेतं उपादानक्खन्धानं अधिवचनं.
छट्ठो अन्तरचरो वधको उक्खित्तासिकोति खो भिक्खवे नन्दीरागस्सेतं अधिवचनं.
सुञ्ञो गामोति खो भिक्खवे छन्नेतं अज्झत्तिकानं आयतनानं अधिवचनं.
चोरा गामघातकाति खो भिक्खवे छन्नेतं बाहिरानं आयतनानं अधिवचनं.
महाउदकण्णवो खो भिक्खवे चतुन्नेतं ओघानं अधिवचनं.
ओरिमं तीरं सासङ्कं सप्पटिभयन्ति खो भिक्खवे सक्कायस्सेतं अधिवचनं.
पारिमं तीरं खेमं अप्पटिभयन्ति खो भिक्खवे निब्बानस्सेतं अधिवचनं.
वीरियारम्भस्सेतं अधिवचनं.
गन्त्वा कस्मीरगन्धारं, इसि मज्झन्तिका तदा;
दुट्ठं नागं पसादेत्वा, मोचेसि बन्धना बहू.
पुनपि भन्ते दक्खेमु सङ्गति चे भविस्सति.
अज्जापि सन्तानमयं, मालं गन्थेन्ति नन्दने;
देवपुत्तो जवो नाम, यो मे मालं पटिच्छति.
मुहुत्तोविय सो दिब्बो, इध वस्सानि सोळस;
रत्तिन्दिवो च सो दिब्बो, मानुसिं सरदो सतं.
इति कम्मानि अन्वेन्ति, असङ्खेय्यापि जातियो;
कल्याणं यदि वा पापं, न हि कम्मं विनस्सति.
यो इच्छे पुरिसो होतुं, जाति जाति पुनप्पुनं;
परदारं विवज्जेय्य, धोतपादोव कद्दमं.
या इच्छे पुरिसो होतुं, जाति जाति पुनप्पुनं;
सामिकं अपचायेय्य, इन्दंव परिचारिका.
यो इच्छे दिब्बभोगञ्च, दिब्बमायुं यसं सुखं;
पापानि परिवज्जेत्वा, तिविधं धम्ममाचरे.
यं भिक्खवे सदेवकस्स लोकस्स समारकस्स सब्रह्मकस्स सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं पत्तं परियेसितं अनुविचरितं मनसा, तमहं जानामि तमहं अभिञ्ञासिं, तं तथागतस्स विदितं, तं तथागतो न उपट्ठाति.
इति खो भिक्खवे तथागतो दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बेसु धम्मेसु तादीयेव तादी, तुम्हा च पन तादिम्हा अञ्ञो तादी उत्तरितरो वा पणीततरो वा नत्थीति वदामि.
सुवण्णभूमिं गन्त्वान, सोणुत्तरा महिद्धिका;
पिसाचे निद्धमेत्वान, ब्रह्मजालमदेसिसुं.
समणा मयं महाराज, धम्मराजस्स सावका;
तवेव अनुकम्पाय, जम्बुदीपा इधागता.
अहं बुद्धञ्च धम्मञ्च, सङ्घञ्च सरणं गतो,
उपासकत्तं देसेसिं, सक्यपुत्तस्स सासने.
तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचि मन्दमूले.
सग्गारोहणसोपाणं, अञ्ञं सीलसमं कुतो;
द्वारं वा पन निब्बान, नगरस्स पवेसने.
अलमेव कातुं कल्याणं, दानं दातुं यथारहं;
पाणिं कामददं दिस्वा, को पुञ्ञं नकरिस्सति.
दस्सामन्नञ्च पानञ्च, वत्थसेनासनानि च;
पपञ्च उदपानञ्च, दुग्गे सङ्कमनानि च.
महाअट्ठकथञ्चेव, महापच्चरिमेवच;
कुरुन्दिञ्चाति तिस्सोपि, सीहळट्ठकथा इमा;
बुद्धमित्तोति नामेन, विसुतस्स यसस्सिनो;
विनयञ्ञुस्स धीरस्स, सुत्वा थेरस्स सन्तिके.
उपद्दवाकुले लोके, निरुपद्दवतो अयं;
एकसंवच्छरेनेव, यथा निट्ठं उपागता;
एवं सब्बस्स लोकस्स, निट्ठं धम्मूपसंहिता;
सीघं गच्छन्तु आरम्भा, सब्बेपि निरुपद्दवा.
चिरट्ठितत्थं धम्मस्स, करोन्तेन मया इमं;
सद्धम्मबहुमानेन, यञ्च पुञ्ञं समाचितं;
सब्बस्स आनुभावेन, तस्स सब्बेपि पाणिनो;
भवन्तु धम्मराजस्स, सद्धम्मरससेविनो.
चिरं तिट्ठतु सद्धम्मो, काले वस्सं चिरं पजं;
तप्पेतु देवो धम्मेन, राजा रक्खतु मेदिनिं.
ताव तिट्ठतु लोकस्मिं, लोकनित्थरणेसिनं;
दस्सेन्ती कुलपुत्तानं, नयं सीलविसुद्धिया;
याव बुद्धोति नामम्पि, सुद्धचित्तस्स तादिनो;
लोकम्हि लोकजेट्ठस्स, पवत्तति महेसिनो.
करुणासीतलहदयं, पञ्ञापज्जोतविहतमोहतमं;
सनरामरलोकगरुं, वन्दे सुगतं गतिविमुत्तं.
बुद्धोपि बुद्धभावं, भावेत्वा चेव सच्छिकत्वाच;
यं उपगतो गतमलं, वन्दे तमनुत्तरं धम्मं.
सुगतस्स ओरसानं, पुत्तानं मारसेनमथनानं;
अट्ठन्नम्पि समूहं, सिरसा वन्दे अरियसङ्घं.
दीघस्स दीघसुत्तङ्कितस्स, निपुणस्स आगमवरस्स;
बुद्धानुबुद्धसंवण्णितस्स, सद्धावहगुणस्स.
सम्मासम्बुद्धेनेव हि तिण्णम्पि पिटकानं अत्थवण्णनाक्कमो भासितो, यापकिण्णकदेसनाति वुच्चति, ततो संगायनादिवसेन सावकेहीति आचरिया वदन्ति.
अत्थप्पकासनत्थं, अट्ठकथा आदितो वसिसतेहि;
पञ्चहि यासङ्गीता, अनुसङ्गीता च पच्छापि.
मज्झे विसुद्धिमग्गा, एस चतुन्नम्पि आगमानञ्हि;
ठत्वा पकासयिस्सति, तत्थ यथा भासितमत्थं;
इच्चेव कतो तस्मा, तम्पि गहेत्वान सद्धिमेताय;
अट्ठकथाय विजानाथ, दीघागमनिस्सितं अत्थं.
अत्थानं सूचनतो, सुवुत्ततो सवनतोथसूदनतो,
सुत्ताणा सुत्तसभागतोच, सुत्तन्ति अक्खातं.
सुदुद्दसं सुनिपुणं, यत्थकामनिपातिनं;
चित्तं रक्खेथ मेधावी, चित्तं गुत्तं सुखावहं.
सो एवं समाहिते चित्ते परिसुद्धे परियोदाते अनङ्गणे विगतूपक्किलेसे मुदुभूते कम्मनिये ठिते आनञ्जप्पत्ते ञाणदस्सनाय चित्तं अभिनीहरति अभिनिन्नामेति –
यंहितं भिक्खवे सम्मावदमाने वदेय्य समन्तपासो मारस्साति, मातुगामंयेव सम्मा वदमानो वदेय्य समन्तपासो मारस्साति.
यो भिक्खु दिवसं चङ्कमेन निसज्जाय च आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेत्वा.
इति चित्तकिरियवायोधातुविप्फारवसेन अयं कायसम्मतो अट्ठिसङ्घातो अभिक्कमति.
करुणा विय सत्तेसु, पञ्ञा यस्स महेसिनो;
ञेय्यधम्मेसु सब्बेसु, पवत्तित्थ यथारुचि.
दसाय ताय सत्तेसु, समुस्साहितमानसो;
पाटिहीरावसानम्हि, वसन्तो तिदसालये;
पारिच्छत्तकमूलम्हि, पण्डुकम्बलनामके;
सिलासने सन्निसिन्नो, आदिच्चोव युगन्धरे.
चक्कवाळसहस्सेहि, दसाहागम्म सब्बसो;
सन्निसिन्नेन देवानं, गणेन परिवारितो;
मातरं पमुखं कत्वा, तस्सा पञ्ञाय तेजसा;
अभिधम्मकथामग्गं, देवानं सम्पवत्तयि.
तस्स पादे नमस्सित्वा, सम्बुद्धस्स सिरीमतो;
सद्धम्मञ्चस्स पूजेत्वा, कत्वा सङ्घस्स चञ्जलिं.
यं देवदेवो देवानं, देसेत्वा नयतो पुन;
थेरस्स सारिपुत्तस्स, समाचिक्खि विनायको.
अनोतत्तदहे कत्वा, उपट्ठानं महेसिनो;
यञ्च सुत्वान सो थेरो, आहरित्वा महीतलं.
भिक्खूनं परिरुदाहासि, इति भिक्खूहि धारितो;
सङ्गीतिकाले संङ्गीतो, वेदेहमुनिना पुन.
यं करोमसि ब्रह्मुनो, समं देवेहि मारिस;
तदज्ज तुय्हं कस्साम, हन्द सामं करोम ते.
अत्थं पकासयिस्सामि, आगमट्ठकथासुपि;
गहेतब्बं गहेत्वान, तोसयन्तो विचक्खणे.
इतिमे भासमानस्स, अभिधम्मकथं इमं;
अविक्खित्ता निसामेथ, दुल्लभाहिअयंकथा.
एत्थेते पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति.
चक्खुं चावुसो पटिच्च रूपेच उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, यं वेदेति, तं सञ्जानाति. यं सञ्जानाति, तं वितक्केति, यं वितक्केति, तं पपञ्चेति, यं पपञ्चेति, ततो निदानं पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ति अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु चक्खुविञ्ञेय्यसु रूपेसु –
पुरिमा भिक्खवे कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय.
अत्थेव गम्भीरगतं सुदुब्बुधं,
सयं अभिञ्ञाय सहेतुसम्भवं;
यथानुपुब्बं निखिलेन देसितं,
महेसिना रूपगतंव पस्सति.
अभिक्कमिस्सामि पटिक्कमिस्सामीति हि चित्तं उप्पज्जमानं रूपं समुट्ठापेति.
न अन्तलिक्खेन न समुद्दमज्झे,
न पब्बतानं विवरं पविस्स;
न विज्जते सो जगतिप्पदेसो,
यत्थट्ठितो मुच्चेय्य पापकम्मा.
यं पत्तं कुसलं तस्स, आनुभावेन पाणिनो;
सब्बे सद्धम्मराजस्स, ञत्वा धम्मं सुखावहं;
पापुणन्तु विसुद्धाय, सुखाय पटिपत्तिया;
असोकमनुपायासं, निब्बानसुखमुत्तमं.
चिरं तिट्ठतु सद्धम्मो, धम्मे होन्तु सगारवा;
सब्बेपि सत्ता कालेन, सम्मा देवो पवस्सतु;
यथा रक्खिंसु पोराणा, सुराजानो तथेविमं;
राजा रक्खतु धम्मेन, अत्तनोव पजंपजं.
ताव तिट्ठतु लोकस्मिं, लोकनित्थरणेसिनं;
दस्सेन्ती कुलपुत्तानं, नयं पञ्ञाविसुद्धिया;
याव बुद्धोति नामम्पि, सुद्धचित्तस्स तादिनो;
लोकम्हि लोकजेट्ठस्स, पवत्तति महेसिनो.
दुतियसन्निपात
महापदानसुत्त अट्ठकथा
पुच्छा – अट्ठकथा संगीतिया आवुसो पठमे सन्निपाते सकला च विनयसंवण्णना दीघनिकाये च सीलक्खन्धवग्गवण्णना अभिधम्मे च धम्मसङ्गहसंवण्णना संगीता थेरेहि छट्ठसंगीतिकारेहि. इदानि पन दुतिये सन्निपाते दीघनिकाये महावग्गवण्णनातो पट्ठाय तदवसेसानं यथाववत्थितसंवण्णनानं संगायनोकासो अनुप्पत्तो. तस्मा इमिस्सा दुतियसन्निपातसंगीतिया पुब्बकिच्चवसेन यथानुप्पत्ताय महावग्गे महापदानसुत्तसंवण्णनाय पुच्छाविस्सज्जनं कातुं समारभाम. महापदानसुत्तस्स आवुसो निदाने परियापन्नस्स ‘‘करेरिकुटिकाय’’न्तिपदस्स अत्थो कथं अट्ठकथाचरियेन कथितो.
विस्सज्जना – महापदानसुत्तस्स भन्ते निदाने परियापन्नस्स करेरिकुटिकायन्तिपदस्स अत्थो ‘‘करेरिकुटिकाय’’न्ति करेरीति वरुणरुक्खस्स नामं. करेरिमण्डपो तस्सा कुटिकाय द्वारे ठितो, तस्मा करेरिकुटिकाति वुच्चति. यथा कोसम्बरुक्खस्स द्वारेठितत्ता कोसम्बकुटिकाति एवमादिना भन्ते अट्ठकथाचरियेन कथितो.
करेरिकुटिकायन्ति करेरीति वरुणरुक्खस्स नामं.
करेरिमण्डपो तस्सा कुटिकाय द्वारे ठितो, तस्मा करेरिकुटिकाति वुच्चति. यथा कोसम्बरुक्खस्स द्वारे ठितत्ता एकासम्बकुटिकाति.
अन्तोजेतवने किर करेरिकुटि कोसम्बकुटि गन्धकुटि सलळागारन्ति चत्तारि महागेहानि –
एकेकं सतसहस्सपरिच्चागेन निप्फन्नं.
तेसु सलळागारं रञ्ञा पसेनदिना कारितं.
पुब्बेनिवास
पुच्छा – तत्थेव आवुसो निदाने पुब्बेनिवासपटिसंयुत्ता धम्मीकथा उदपादीतिवचनस्स अत्थो कथं अट्ठकथाचरियेन कथितो.