३९. छट्ठी सम्बन्धे

सम्बन्धे छट्ठी होति. रञ्ञो पुरिसोति वुत्ते यस्मा राजा ददाति, पुरिसो गण्हाति, तस्मा राजपुरिसोति विञ्ञायति. एवमेव यो यस्स आयत्तो सेवकादिभावेन भण्डभावेन वा समीप+समूहा+वयव+विकार+कारिय+अवत्था+जाति+गुण+क्रियादिवसेन वा, ठानीवसेन वा, आगमीवसेन वा, सो तिविधोपि अत्थो सम्बन्धो नाम. वुत्तञ्हि –

क्रियाकारकसञ्जातो, अस्से+दंभावहेतुको;

सम्बन्धो नाम सो अत्थो, तत्थ छट्ठी विधीयते.

पारतन्त्यञ्हि सम्बन्धो, तत्थ छट्ठी भवे तितो;

उपाधि+ठान्या+गमितो, न विसेस्सादितो तितोति.

उपाधिसङ्खातविसेसनतो ताव-रञ्ञो पुरिसो. एत्थ च ब्राह्मणादिसामितो निवत्तेतीति राजा विसेसनं, पुरिसो तेन विसेसियतीति विसेस्सो. भण्डसम्बन्धतो-पहुतं मे धनं सक्क, एकस्स पटिवीसो, भिक्खुस्स पत्तचीवरं. समीपतो-अम्बवनस्स अविदूरे, निब्बानस्सेव सन्तिके. समूहे-सुवण्णस्स रासि, भिक्खूनं समूहो. अवयवे-मनुस्सस्सेव ते सीसं, रुक्खस्स साखा. विकारे-सुवण्णस्स विकति, भट्ठधञ्ञानं सत्तु. कारिये-यवस्स अङ्कुरो, मेघस्स सद्दो, पुत्तापि तस्स बहवो, कम्मानं फलं विपाको. अवत्थायं-खन्धानं पातुभावो, जरा, भेदो वा. जातियं-मनुस्सस्स भावो, मनुस्सानं जाति. गुणे-सुवण्णस्स वण्णो, वण्णो न खीयेथ तथागतस्स बुद्धस्स गुणघोसो, पुप्फानं गन्धो, फलानं रसो, चित्तस्स फुसना, सिप्पिकानं सतं नत्थि, तिलानं मुट्ठि, तेसं समायोगो, सन्धिनो विमोक्खो, तथागतस्स पञ्ञापारमिं आरब्भ, सुखं ते, दुक्खं ते, चेतसो परिवितक्को उदपादि, पञ्ञाय पटुभावो, रूपस्स लहुता, मुदुता वा, उपचयो वा. क्रियासम्बन्धे-पादस्स उक्खेपनं, अवक्खेपनं वा, हत्थस्स समिञ्जनं, दानं, पसारणं, धातूनं गमनं, ठानं, निसज्जा, सयनं वा, तथागतस्स नामगोत्तादि, तस्स कारणं, तस्स मातापितरो, तस्स पुरतो पातुरहोसि, नगरस्स दक्खिणतो, वस्सानं ततिये मासे, न तस्स उपमा, कुवेरस्स बलि इच्चादि. अपि च –

गावस्स जाति, धवलो, गति, सिङ्गं, नामन्ति+ध;

दब्बस्सापि च जात्यादि, विसेस्सा होन्ति कामतो.

गोत्तञ्च सबलोदिस्स, पाक+मन्नस्स सुक्कता;

पटस्स, सिङ्गंमेण्डस्स, ना+ञ्ञेसंति विसेस्सते.

ठानितो-युवण्णान+मेओ लुत्ता. आगमितो-सुञ सस्स. सामियोगे-देवान+मिन्दो, मिगानं राजा. रुजादियोगे-देवदत्तस्स रुजति, तस्स रोगो उप्पज्जि, महासेनापतीनं उज्झापेतब्बं, रजकस्स वत्थं ददाति, मुसावादस्स ओत्तप्पं इच्चादि. यजस्स योगे-पुप्फस्स बुद्धस्स यजति, पुप्फेनात्यत्थो. एवं घतस्स अग्गिं जुहति. सुहितत्थे-पत्तं ओदनस्स पूरेत्वा, पूरं नानापकारस्स असुचिनो, पूरं हिरञ्ञसुवण्णस्स, पूरति बालो पापस्स. कितकप्पयोगे-बहुलंविधाना छट्ठी, रञ्ञो सम्मतो, पूजितो, सक्कतो, अपचितो, मानितो वा, अमतं तेसं भिक्खवे अपरिभुत्तं, येसं कायगता सति अपरिभुत्ता, साधुसम्मतो बहुजनस्स, सुप्पटिविद्धा बुद्धानं धम्मधातु, धम्मस्स गुत्तो मेधावी. कम्मत्थे-तस्स भवन्ति वत्तारो, सहसा कम्मस्स कत्तारो, अमतस्स दाता, भिन्नानं सन्धाता, सहितानं अनुप्पदाता, बोधेता पजाय, कम्मस्स कारको नत्थि, विपाकस्स च वेदको, अविसंवादको लोकस्स, चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो. सरति+च्छायोगे-मातु सरति, न तेसं कोचि सरति, सत्तानं कम्मपच्चया, पुत्तस्स इच्छति. करोतिस्स (योगे) – उदकस्स पतिकुरुते, कण्डस्स पतिकुरुते, अभिसङ्खरोतीत्यत्थो. पञ्चमियत्थे परिहानिभयत्थयोगेपि छट्ठी, अस्सवनताय धम्मस्स परियायन्ति, किन्नु खो अहं तस्स सुखस्स भायामि, सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो, भीतो चतुन्नं आसीविसानं घोरविसानं इच्चादि.