२६. पञ्चम्य+वधिस्मा
पदत्थावधिस्मा पञ्चमीविभत्ति होति.
समेप्य+पगमे द्विन्नं, पुब्बरूपा य+दच्चुतं;
वुच्चते त+दपादानं, तं चलाचलतो द्विधा;
यथा+स्सा धावता पोसो, पतो, रुक्खाफलन्ति च.
तत्थ चलावधि धावता अस्सा पुरिसो पतति, अचलावधि पब्बता ओतरन्ति वनचारकाति.
तञ्च अवधि विसयक्रियाविसेसस्स निद्दिट्ठत्ता निद्दिट्ठविसयं, यत्थ अप अपगमनक्रियं उपात्तं=अज्झाहटं विसयं कत्वा पवत्तति, तं उपात्तं. यं केनचि गुणेन उक्कंसियति, तं अनुमेय्यं. यथा गामा अपेन्ति मुनयो, नगरा निग्गतो राजा, पापा चित्तं निवारेन्ति. वलाहका विज्जोतते, कुसुलतो पचतीति. एत्थ च वळाहका निक्खम्म, कुसुलतो अपनेत्वाति च पुब्बक्रिया अज्झाहरीयति. मथुरा पाटलिपुत्तकेहि अभिरूपाति अनुमीयति. वुत्तञ्हि –
निद्दिट्ठविसयं किञ्चि, उपात्तविसयं तथा;
अनुमेय्यविसयञ्चेति, तिधा+हु अवधिं बुधाति.
भयहेतुम्हि-चोरा भयं जायति, तण्हाय जायति भयं, पापतो उत्तसति, नत्थि सोको कुतो भयं. अक्खातरि-उपज्झाया सिक्खं गण्हाति, आचरियम्हा अधीतो सुणाति वा. बुद्धस्मा पराजेन्ति अञ्ञतित्थिया, पराजिता भवन्तीत्यत्थो. हिमवता पभवति गङ्गा, अचिरवतिया पभवन्ति कुन्नदियो. उरस्मा जातो पुत्तो, कम्मतो जातं इन्द्रियं, उपज्झाया अन्तरधायति सिस्सो, मातापितूहि अन्तरधारयति पुत्तो, निलीयतीत्यत्थो. दूरत्थयोगेकीवदूरो इतो नळकारगामो, ततो हवे दूरतरं वदन्ति, गामतो नातिदूरे, आरका ते मोघपुरिसा इमस्मा धम्मविनया, आरका तेहि भगवा दूरतोव नमस्सन्ति, अद्दस दूरतोव आगच्छन्तं. अन्तिकत्थयोगे-अन्तिकं गामा, आसन्नं गामा, समीपं गामा. परिमाणे-इतो मथुराय चतूसु योजनेसु संकस्सं, राजगहतो पञ्चचत्तालीसयोजनमत्थके सावत्थि. कालपरिमाणे-इतो एकनवुतिकप्पमत्थके, इतो वस्ससतसहस्सस्स अच्चयेन बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सति. पासादा संकमेय्य, पासादं अभिरुहित्वा संकमेय्याति अत्थो, तथा हत्थिक्खन्धा संकमेय्य, अभिधम्मा पुच्छन्ति, अभिधम्मं सुत्वाति अत्थो, आसना वुट्ठहेय्य. दिसत्थवाचीहि योगे-इतो सा पुरिमा दिसा, इतो सा दक्खिणा दिसा, अवीचितो याव भवग्गं, उद्धं पादतला, अधो केसमत्थका. विभजने-यतो पणीततरो वा विसिट्ठतरो वा नत्थि, अत्तदन्तो ततो वरं, किञ्चापि दानतो सीलं वरं, ततो मया बहुतरं सुतं, सीलमेव सुता सेय्यो. आरतिप्पयोगे-आरति विरति पापा, पाणातिपाता वेरमणि, अदिन्नादाना पटिविरतो, अप्पटिविरता मुसावादा. सुद्धत्थयोगे-लोभनीयेहि धम्मेहि सुद्धो, मातुतो च पितुतो च सुद्धो अनुपक्कुट्ठो. पमोचनत्थयोगे-परिमुत्तो दुक्खस्माति वदामि, मुत्तो+स्मि मारबन्धना, न ते मुच्चन्ति मच्चुना, मुत्तो+हं+सब्बपासेहि. विवेचने-विविच्चेव कामेहि, विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि. पमाणत्थे-आयामतो च वित्थारतो च योजनं, गम्भीरतो च पुथुलतो च योजनं चन्दभागाय परिमाणं, परिक्खेपतो नवयोजनसतपरिमाणो मज्झिमदेसो. पुब्बादियोगे-पुब्बेव मे भिक्खवे सम्बोधा, इतो पुब्बे नाहोसि, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ततो अपरेन समयेन. पञ्हे-कुतो+सि त्वं, कुतो भवं, पाटलिपुत्ततो. किच्छा लद्धन्ति गुणे पञ्चमी, किच्छेन मे अधिगतन्ति हेतुम्हि करणे वा ततिया, एवं थोका मुत्तो, थोकेन मुत्तोति.
कथं ‘‘थोकं चलती’’ति, क्रियाविसेसने कम्मनि दुतिया, थोकं चलनं करोतीत्यत्थो, थोकन्ति चलनक्रियाय विसेसनत्ता क्रियाविसेसनं.
क्रियाविसेसनं नाम, कम्मत्ते+कत्तसण्ठिता;
न्यायसिद्धं यतो तस्मा, तदत्थं न विसुं विधि.
न्यायसिद्धंव=चलनन्ति यस्मा भावे अनो, तस्मा भावस्से+कत्ता एकवचनन्ति ञाया एकत्तञ्च, भावे अनत्ता नपुंसकत्तञ्च, करोतिक्रियाय सम्बन्धेन कम्मत्तञ्च सिज्झतीति. कर+भूधातवो च –
कारियरूपाभिधात्वत्था, सब्बे सत्ताय युज्जरे;
ततो क्रिया च भावो च, सामञ्ञं तेसु गम्यते –
ति वुत्तत्ता युज्जन्ति.
थोकत्थे-थोका मुच्चति. सब्बत्थ सविसये पञ्चमी. एत्थ ‘‘विवक्खा लोकिका सा च, न सक्का अनिवत्तितुं’’ति वुत्तत्ता अनिट्ठप्पसङ्गो न सिया. मरियादायं-आपब्बता खेत्तं. अभिविधिम्हि-आब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति, पब्बतं वज्जेत्वा, ब्रह्मलोकम्हि ब्यापेत्वाति च अत्थो. एत्थ वज्जमानसीमा मरियादा, गय्हमानसीमा अभिविधि.