१. अआदयो तितालीस वण्णा

अकारादयो निग्गहीतन्ता तेचत्तालीसक्खरा वण्णा नाम होन्ति. तं यथा अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, क ख ग घ ङ, च छ ज झ ञ, ट ठ ड ढ ण, त थ द ध न, प फ ब भ म, य र लव स ह ळ अं. तेन क्वत्थो ‘‘ए ओन+म वण्णे’’ति. तितालीसाति वचनं कत्थचि वण्णलोपं ञापेति, तेन ‘‘पटिसङ्खा योनिसो’’तिआदि सिद्धं.

अकारो आदि मरियादभूतो येसं ते अआदयो. तयो च चत्तालीस चेति तितालीस, इमिना निपातनेन वा चतभागलोपो. वण्णीयति अत्थो एतेहीति वण्णा.

एत्था+ह – ‘‘कस्मा आचरियकच्चायनादीहि विय एकचत्तालीसक्खरान+मक्खरसञ्ञ+मकत्वा तितालीसक्खरानं वण्णसञ्ञा कता’’ति. वुच्चते –

सा मागधी मूलभासा, नरा याया+दिकप्पिका;

ब्रह्मानो चा-सुतालापा, सम्बुद्धा चापि भासरेति –

वचनतो मागधिकानं एत्थ, सेय्यो, ओट्ठो, सोत्थि-त्यादीसुपि असेसब्यापिकानं तितालीसक्खरानंव उजुकान्वत्थप्पक्खरगुणिका, नेव पन ‘रुक्खा वनं’त्यादो विय अवयवे समुदायवोहारो, ‘समुद्दो मया दिट्ठो’त्यादो विय च समुदाये अवयववोहारोति दस्सेतुं पच्चेकं वण्णसञ्ञा कताति.

‘‘सक्कच्चसवनं बुद्धसासनसम्पत्ती’’ति ‘‘सिथिलधनितादि अक्खरविपत्तियञ्हि अत्थस्स दुन्नयता होती’’ति च यस्मा वुत्तं.

तस्मा अक्खरकोसल्लं, सम्पादेय्य विचक्खणो;

उपट्ठहं गरुं सम्मा, उट्ठानादीहि पञ्चहि.

तत्थ अकारादीन+मनुक्कमो पने+स ठानादिक्कमसन्निस्सितो. तथा हि ठान+करण+पयतनेहि वण्णा जायन्ति. तत्थ छ ठानानि कण्ठ+तालु+मुद्ध+दन्त+ओट्ठ+नासिकावसेन.

तत्थ अवण्ण+कवग्ग+हानं कण्ठो ठानं, इवण्ण+चवग्ग+यानं तालु, टवग्ग+र+ळानं मुद्धा, तवग्ग+ल+सानं दन्ता, उवण्ण+पवग्गानं ओट्ठो, ए वण्णस्स कण्ठतालू, ओ वण्णस्स कण्ठो+ट्ठा, वकारस्स दन्तो+ट्ठा, निग्गहीतस्स नासिका, ङ, ञ्ञ, ण, न, मानं सकठानं नासिका च. एत्थ च –

हकारो पञ्चमेहेव, अन्तट्ठाहि च संयुतो;

ओरसो इति विञ्ञेय्यो, कण्ठजो तदसंयुतो.

यथा अवङ्होति (अवङ होति., तञ्हि, तण्हा, पुब्बन्हो, अम्हे, गुय्हं, गारय्हा, आरुल्हो, बह्वक्खरन्ति.

करणं –

जिव्हामज्झं तालुजानं,

जिव्होपग्गं मुद्धजानं,

जिव्हग्गं दन्तजानं से-

सा सकठानकरणा.

वण्णानं उच्चारणुस्साहो पयतनं, तं किं – संवुतादिकरणविसेसो, संवुतत्त+मकारस्स, विवटत्तं सेससरानं सकार+हकारानञ्च, फुट्ठत्तं वग्गानं, ईसंफुट्ठत्तं य+र+ल+वानं.

एवं ठान+करण+पयतन+सुति कालभिन्नेसु अक्खरेसु सरा निस्सया, इतरे निस्सिता. तत्थ –

निस्सया+दो सरा वुत्ता, निस्सिता ब्यञ्जना ततो;

वग्गे+कजा बहुत्ता+दो, ततो ठान+लहुक्कमा.

‘‘अआदयो’’ति वत्तते याव ‘‘बिन्दु निग्गहीत’’न्ति. तञ्च खो ‘‘अत्थवसा विभत्तिविपरिणामो’’ति सत्तम्यन्त+मभिसम्बन्धीयते, ‘‘वण्णा’’ति वत्तते –