नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
१. हेतुपच्चयो
कतमो हेतुपच्चयो. लोभो हेतुपच्चयो. दोसो, मोहो, अलोभो, अदोसो, अमोहो हेतु पच्चयो.
कतमे धम्मा हेतुपच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना. लोभ सहजाता चित्तचेतसिका धम्मा च रूपकलापाधम्मा च दोससह जाता मोहसहजाता अलोभसहजाता अदोससह जाता अमोहसहजाता चित्तचेतसिका धम्मा च रूपकलापा धम्मा च हेतुपच्चयतो उप्पन्ना हेतुपच्चयुप्पन्ना धम्मा.
सहजातरूपकलापा नाम सहेतुकपटिसन्धिक्खणे कम्मजरूपानि च पवत्तिकाले सहेतुकचित्तजरूपानि च. तत्थ पटिसन्धिक्खणो नाम पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादक्खणो. पवत्तिकालो नाम पटिसन्धिचित्तस्स ठितिक्खणतो पट्ठाय याव चुतिकालं वुच्चति.
केनट्ठेन हेतु, केनट्ठेन पच्चयोति. मूलट्ठेन हेतु, उपकारकट्ठेन पच्चयोति. तत्थ मूलयमके वुत्तानं लोभादीनं मूलधम्मानं मूलभावो मूलट्ठो नाम. सो मूलट्ठो मूलयमकदीपनियं अम्हेहि रुक्खोपमाय दीपितोयेव.
अपि च एको पुरिसो एकिस्सं इत्थियं पटिबद्ध चित्तो होति. सो याव तं चित्तं न जहति, ताव तं इत्थिं आरब्भ तस्स पुरिसस्स लोभसहजातानि कायवचीमनोकम्मानि च लोभसमुट्ठितानि चित्तजरूपानि च चिरकालंपि पवत्तन्ति. सब्बानि च तानि चित्तचेतसिकरूपानि तस्सं इत्थियं रज्जनलोभमूलकानि होन्ति. सो लोभो तेसं मूलट्ठेन हेतु च, उपकारकट्ठेन पच्चयो च. तस्मा हेतुपच्चयो. एस नयो सेसानि रज्जनीयवत्थूनि आरब्भरज्जनवसेन उप्पन्नेसु लोभेसु, दुस्सनीयवत्थूनि आरब्भ दुस्सनवसेन उप्पन्नेसु दोसेसु, मुय्हनीयवत्थूनि आरब्भ मुय्हनवसेन उप्पन्नेसु मोहेसु च.
तत्थ यथा रुक्खस्स मूलानि सयं अन्तोपथवियं सुट्ठु पतिट्ठहित्वा पथविरसञ्च आपोरसञ्च गहेत्वा तं रुक्खं याव अग्गा अभिहरन्ति, तेन रुक्खो चिरकालं वड्ढमानो तिट्ठति. तथा लोभो च तस्मिं तस्मिं वत्थुम्हि रज्जनवसेन सुट्ठु पतिट्ठहित्वा तस्स तस्स वत्थुस्स पियरूपरसञ्च सातरूपरसञ्च गहेत्वा सम्पयुत्तधम्मे याव कायवचीवीतिक्कमा अभिहरति, काय वीतिक्कमं वा वचीवीतिक्कमं वा पापेति. तथा दोसो च दुस्सन वसेन अप्पियरूपरसञ्च असातरूपरसञ्च गहेत्वा, मोहो च मुय्हनवसेन नानारम्मणेसु निरत्थकचित्ताचाररसं वड्ढेत्वाति वत्तब्बं. एवं अभिहरन्ता तयो धम्मा रज्जनीयादीसु वत्थूसु सम्पयुत्तधम्मे मोदमाने पमोदमाने करोन्तो विय चिर कालं पवत्तेन्ति. सम्पयुत्तधम्मा च तथा पवत्तन्ति. सम्पयुत्त धम्मेसु च तथा पवत्तमानेसु सहजातरूपकलापापि तथा पवत्तन्तियेव. तत्थ सम्पयुत्तधम्मे अभिहरतीति द्वे पियरूप सातरूपरसे सम्पयुत्तधम्मानं सन्तिकं पापेतीति अत्थो.
सुक्कपक्खे सो पुरिसो यदाकामेसु आदीनवं पस्सति, तदा सो तं चित्तंजहति, तं इत्थिं आरब्भ अलोभो सञ्जा यति. पुब्बे यस्मिं काले तं इत्थिं आरब्भ लोभमूलकानि असुद्धानि कायवचीमनोकम्मानि वत्तन्ति. इदानि तस्मिं कालेपि अलोभमूलकानि सुद्धानि कायवचीमनोकम्मानि वत्तन्ति. पब्बजित सीलसंवरानि वा झानपरिकम्मानि वा अप्पनाझानानि वा वत्तन्ति. सो अलोभो तेसं मूलट्ठेन हेतु च होति, उपकारकट्ठेन पच्चयोच. तस्मा हेतुपच्चयो. एस नयो सेसेसु लोभ पटिपक्खेसु अलोभेसु, दोसपटिपक्खेसु अदोसेसु, मोह पटिपक्खेसु अमोहेसु च.
तत्थ रुक्खमूलानि विय अलोभो लोभनेय्यवत्थूसु लोभं पहाय लोभविवेकसुखरसं वड्ढेत्वा तेन सुखेन सम्पयुत्तधम्मे मोदमाने पमोदमाने करोन्तो विय याव झानसमापत्तिसुखा वा याव मग्गफलसुखा वा वड्ढापेति. तथा अदोसो च दोसनेय्यवत्थूसु दोसविवेकसुखरसं वड्ढेत्वा, अमोहो च मोहनेय्यवत्थूसु मोहविवेकसुखरसं वड्ढेत्वाति वत्तब्बं. एवं वड्ढापेन्ता तयो धम्मा कुसलेसु धम्मेसु सम्पयुत्तधम्मे मोदमाने पमोदमाने करोन्तो विय चिर कालंपि पवत्तेन्ति. सम्पयुत्तधम्मा च तथा पवत्तन्ति. सम्पयुत्त धम्मेसु च तथा पवत्तमानेसु सहजातरूपकलापापि तथा पवत्तन्तियेव.
तत्थ लोभविवेकसुखरसन्ति विविच्चनं विगमनं विवेको. लोभस्स विवेको लोभविवेको. लोभविवेके सुखं लोभविवेकसुखं. लोभविवेकं पटिच्च उप्पन्नसुखन्ति वुत्तं होति. तदेव रसो लोभविवेकसुखरसोति समासो. अयं अभिधम्मे पट्ठाननयो.
हत्तन्तनयो पन अविज्जासङ्खातो मोहो च तण्हासङ्खातो लोभो चाति द्वे धम्मा सब्बेसंपि वट्टदुक्खधम्मानं मूलानि होन्ति. दोसो पन लोभस्स निस्सन्दभूतं पापमूलं होति. विज्जासङ्खातो अमोहो च निक्खमधातुसङ्खातो अलोभो चाति द्वे धम्मा विवट्टधम्मानं मूलानि होन्ति. अदोसो पन अलोभस्स निस्सन्दभूतं कल्याणमूलं होति. एवं छब्बिधानि मूलानि सहजातानंपि असहजातानंपि नामरूपधम्मानं पच्चया होन्तीति. अयं सुत्तन्तेसु नयो. हेतुपच्चयदीपना निट्ठिता.
२. आरम्मणपच्चयो
कतमो आरम्मणपच्चयो. सब्बेपि चित्तचेतसिका धम्मा सब्बेपि रूपधम्मा सब्बंपि निब्बानं सब्बापि पञ्ञत्तियो आरम्मण पच्चयो. न हि सो नाम एकोपि धम्मो अत्थि, यो चित्त चेतसिकानं आरम्मणं न होति. सङ्खेपतो पन आरम्मणं छब्बिधं होति रूपारम्मणं सद्दारम्मणं गन्धारम्मणं रसारम्मणं फोट्ठब्बारम्मणं धम्मारम्मणन्ति.
कतमे धम्मा आरम्मणपच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना. सब्बेपि चित्त चेतसिकाधम्मा आरम्मणपच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना. न हि किञ्चि चित्तं नाम अत्थि, यं चित्तं भूतेन वा अभूतेन वा आरम्मणेन विना पवत्तति.
तत्थ पच्चुप्पन्नं रूपारम्मणं दुविधस्स चक्खुविञ्ञाणचित्तस्स आरम्मणपच्चयो. पच्चुप्पन्नं सद्दारम्मणं दुविधस्स सोतविञ्ञाण चित्तस्स. पच्चुप्पन्नं गन्धारम्मणं दुविधस्स घानविञ्ञाणचित्तस्स. पच्चुप्पन्नं रसारम्मणं दुविधस्स जिव्हाविञ्ञाणचित्तस्स. पच्चुप्पन्नं तिविधं फोट्ठब्बारम्मणं दुविधस्स कायविञ्ञाणचित्तस्स. पच्चुप्पन्नानि तानि पञ्चारम्मणानि तिविधस्स मनोधातुचित्तस्स आरम्मणपच्चयो. सब्बानि तानि अतीतानागतपच्चुप्पन्नानि पञ्चारम्मणानि वा सब्बानि तेकालिकानि कालविमुत्तानि धम्मारम्मणानि वा छ सत्ततिविधानं मनोविञ्ञाणचित्तानं यथारहं आरम्मणपच्चयो.
केनट्ठेन आरम्मणं, केनट्ठेन पच्चयोति. चित्त चेतसिकेहि आलम्बितब्बट्ठेन आरम्मणं, उपकारकट्ठेन पच्चयोति.
आलम्बितब्बट्ठेनाति चेत्थ आलम्बणकिरिया नाम चित्त चेतसिकानं आरम्मणग्गहणकिरिया, आरम्मणुपादान किरिया.
यथा हि लोके अयोधातुं कामेति इच्छतीति अत्थेन अयोकन्तको नाम लोहधातुविसेसो अत्थि. सो अयोखन्धसमीपं सम्पत्तो तं अयोखन्धं कामेन्तो विय इच्छन्तो विय अयोखन्धाभिमुखो चञ्चलति. सयं वा तं अयोखन्धं उपगच्छति. अयोखन्धं वा अत्ताभिमुखं आकड्ढति, अयोखन्धो तदभिमुखो चञ्चलति, तं वा उपगच्छति. अयं अयोकन्तकस्स आलम्बणकिरिया नाम. एवमेव चित्तचेतसिकानं आरम्मणेसु आलम्बणकिरिया दट्ठब्बा. न केवलं आरम्मणेसु आलम्बण मत्तं होति. अथ खो चित्तचेतसिका धम्मा सत्तसन्ताने उप्पज्जमाना छसु द्वारेसु आरम्मणानं आपातागमने एव खणे खणे उप्पज्जन्ति. उप्पज्जित्वा च खणे खणे निरुज्झन्ति.
यथा तं भेरितले भेरिसद्दा उप्पज्जमाना तत्थ तत्थ हत्थेन पहरणकाले एव खणे खणे उप्पज्जन्ति, उप्पज्जित्वा च खणे खणे निरुज्झन्ति. वीणासद्दा उप्पज्जमाना वीणातन्तीसु तत्थ तत्थ वीणादन्तकेन पहरणकाले एव खणे खणे उप्पज्जन्ति, उप्पज्जित्वा च खणे खणे निरुज्झन्तीति. निद्दायन्तस्स भवङ्गचित्तप्पवत्ति कालेपि पुब्बभवे मरणासन्नकाले छसु द्वारेसु आपात मागतानि कम्म कम्मनिमित्त गतिनिमित्तानि एव भवङ्गचित्तानं आरम्मणपच्चयोति. आरम्मणपच्चयदीपना निट्ठिता.
३. अधिपतिपच्चयो
दुविधो अधिपतिपच्चयो आरम्मणाधिपतिपच्चयो सह जाताधिपतिपच्चयो च. तत्थ कतमो आरम्मणाधिपतिपच्चयो. आरम्मणपच्चये वुत्तेसु आरम्मणेसु यानि आरम्मणानि अतिइट्ठानि होन्ति अतिकन्तानि अतिमनापानि गरुकतानि. तानि आरम्मणानि आरम्मणाधिपतिपच्चयो. तत्थ अतिइट्ठानीति सभावतो इट्ठानि वा होन्तु अनिट्ठानि वा, तेन तेन पुग्गलेन अतिइच्छितानि आरम्मणानि इध अतिइट्ठानि नाम.
तानि पन धम्मतो द्वे दोसमूलचित्तुप्पादे च द्वे मोमूह चित्तुप्पादे च दुक्खसहगतकायविञ्ञाणचित्तुप्पादे च ठपेत्वा अवसेसानि सब्बानि कामावचरचित्तचेतसिकानि च रूपारूप लोकुत्तरचित्तचेतसिकानि च सब्बानि अतिइट्ठरूपानि च होन्ति.
तेसुपि कामारम्मणानि गरुं करोन्तस्सेव आरम्मणा धिपतिपच्चयो. गरुं अकरोन्तस्स आरम्मणाधिपतिपच्चयो न होति. झानलाभिनो पन अत्तना पटिलद्धानि महग्गतझानानि अरियसावका च अत्तना पटिलद्धे लोकुत्तरधम्मे गरुं अकरोन्ता नाम नत्थि.
कतमे धम्मा तस्स पच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना. अट्ठ लोभ मूलचित्तानि अट्ठ कामावचरकुसलचित्तानि चत्तारि कामावचर ञाणसम्पयुत्तकिरियचित्तानि अट्ठ लोकुत्तरचित्तानि तस्स पच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना.
तत्थ लोकियानि छळारम्मणानि लोभमूलचित्तानं पच्चयो. सत्तरस लोकियकुसलानि चतुन्नं ञाणविप्पयुत्त कुसलानं. तानि कुसलानिचेव हेट्ठिममग्गफलानि च निब्बानञ्च चतुन्नं ञाणसम्पयुत्तकुसलानं. अरहत्तमग्गफलानि च निब्बानञ्च चतुन्नं ञाणसम्पयुत्तकिरियानं. निब्बानं अट्ठन्नं लोकुत्तर चित्तानन्ति.
केनट्ठेन आरम्मणं, केनट्ठेन अधिपति. आलम्बि तब्बट्ठेन आरम्मणं, आधिपच्चट्ठेन अधिपति. को आधिपच्चट्ठो. अत्तानं गरुं कत्वा पवत्तेसु चित्तचेतसिकेसु इस्सरभावो आधिपच्चट्ठो. लोके सामिका विय आरम्मणाधिपतिपच्चय धम्मा दट्ठब्बा, दासा विय पच्चयुप्पन्नधम्मा दट्ठब्बा.
सुतसोमजातके राजा पोरिसादो मनुस्समंसं गरुं करोन्तो मनुस्समंसहेतु रज्जं पहाय अरञ्ञे विचरति. तत्थ मनुस्समंसे गन्धरस धम्मा आरम्मणाधिपतिपच्चयो. रञ्ञो पोरिसादस्स लोभमूलचित्तं पच्चयुप्पन्नधम्मो. राजा सुत सोमो सच्चधम्मं गरुं कत्वा सच्चधम्महेतु रज्जसम्पत्तिञ्च ञाति सङ्घञ्च अत्तनो जीवितञ्च छट्टेत्वा पुन रञ्ञो पोरिसादस्स हत्थं उपगतो. तत्थ सच्चधम्मो आरम्मणाधिपतिपच्चयो. रञ्ञो सुतसोमस्स कुसलचित्तं पच्चयुप्पन्नधम्मो. एसनयो सब्बेसु गरुकतेसु आरम्मणेसु.
कतमो सहजाताधिपतिपच्चयो. अधिपतिभावं पत्ता चत्तारो धम्मा अधिपतिपच्चयो, छन्दो चित्तं वीरियं वीमंसा.
कतमे धम्मा तस्स पच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना. अधिपति सम्पयुत्ता चित्तचेतसिका च अधिपतिसमुट्ठिता चित्तजरूपधम्मा च तस्स पच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना.
केनट्ठेन सहजातो, केनट्ठेन अधिपति.
सहुप्पादनट्ठेन सहजातो, सहजातानं धम्मानं अभिभवनट्ठेन अधिपति. तत्थ सहुप्पादनट्ठेनाति यो धम्मो सयं उप्पज्जमानो अत्तना सहजातधम्मे च अत्तना सहेव उप्पादेति, तस्स अत्तना सहजातधम्मानं सहुप्पादनट्ठेन.
अभिभवनट्ठेनाति अज्झोत्थरणट्ठेन. यथा राजा चक्कवत्ति अत्तनो पुञ्ञिद्धिया सकलदीपवासिनो अभिभवन्तो अज्झोत्थरन्तो अत्तनो वसे वत्तापेति, सकलदीपवासिनो च तस्स वसे वत्तन्ति. तथा अधिपतिट्ठानपत्ता इमे चत्तारो धम्मा अत्तनो अत्तनो विसये सहजातधम्मे अभिभवन्ता अज्झोत्थरन्ता अत्तनो वसे वत्तापेन्ति, सहजातधम्मा च तेसं वसे वत्तन्ति. यथा वा सिलाथम्भे पथविधातु उदकक्खन्धे आपोधातु अग्गिक्खन्धे तेजोधातु वातक्खन्धे वायोधातु अत्तना सहजाता तिस्सो धातुयो अभिभवन्ता अज्झोत्थरन्ता अत्तनो गतिं गमापेन्ति, सहजातधातुयो च तासं गतिं गच्छन्ति, एवमेव अधिपतिट्ठानपत्ता इमे चत्तारो धम्मा अत्तनो बलेन सहजातधम्मे अत्तनो गतिं गमापेन्ति, सहजातधम्मा च तेसं गतिं गच्छन्ति, एवं सहजातधम्मानं अभिभवनट्ठेन.
एत्थ वदेय्युं, यदि सहजातधम्मानं अभिभवनट्ठेन अधिपतिनाम सिया. एवं सति तिट्ठतु छन्दो, लोभो एव अधिपतिनाम सिया, सो हि छन्दतोपि बलवतरो हुत्वा सह जातधम्मे अभिभवन्तो पवत्ततीति. वुच्चते, बालपुथुज्जनेसु एव लोभो छन्दतो बलवतरो होति, पण्डितेसु पन छन्दो एव लोभतो बलवतरो हुत्वा सहजातधम्मे अभि भवन्तो पवत्तति. सचे हि लोभो एव छन्दतो बलवतरो सिया, कथं इमे सत्ता लोभस्स हत्थगता भवसम्पत्ति भोगसम्मत्तियो छट्टेत्वा नेक्खम्मधम्मे पूरेत्वा वट्टदुक्खतो निस्सरेय्युं. यस्मा पन छन्दो एव लोभतो बलवतरो होति, तस्मा इमे सत्ता लोभस्स हत्थगता भवसम्पत्ति भोगसम्पत्तियो छट्टेत्वा नेक्खम्मधम्मे पूरेत्वा वट्टदुक्खतो निस्सरन्ति. तस्मा छन्दो एव लोभतो बलवतरो होति, छन्दो एव अधिपति, न लोभोति. एस नयो दोसादीसुपीति.
तत्थ लोके महन्तेसु सुदुक्करेसु पुरिसकम्मेसु पच्चुपट्ठितेसु इमे चत्तारो धम्मा कम्मसिद्धिया संवत्तन्ति. कथं.
हीनच्छन्दा बहुज्जना महन्तानि सुदुक्करानि पुरिसकम्मानि दिस्वा निवत्तच्छन्दा होन्ति. कातुं न इच्छन्ति, अम्हाकं अविसयोति निरपेक्खा ठपेन्ति. छन्दाधिको पन तादिसानि पुरिसकम्मानि दिस्वा उग्गतच्छन्दो होति, अतिविय कातुं इच्छति, मम विसयो एसोति अधिट्ठानं गच्छति. सो छन्देन अभिकड्ढितो याव तं कम्मं न सिज्झति, ताव अन्तरा तं कम्मं छट्टेतुं न सक्कोति. एवञ्च सति अतिमहन्तंपि तं कम्मं एकस्मिं काले सिद्धं भविस्सति.
हीनवीरिया च बहुज्जना तादिसानि कम्मानि दिस्वा निवत्त वीरिया होन्ति, इदं मे कम्मं करोन्तस्स बहुं कायदुक्खं वा चेतोदुक्खं वा भविस्सतीति निवत्तन्ति. वीरियाधिको पन तादिसानि पुरिसकम्मानि दिस्वा उग्गतवीरियो होति, इदानेव उट्ठहित्वा कातुं इच्छति. सो चिरकालंपि तं कम्मं करोन्तो बहुं कायदुक्खं वा चेतोदुक्खं वा अनुभवन्तोपि तस्मिं वीरिय कम्मे ननिब्बिन्दति, महन्तेन कम्मवीरियेन विना भवितुं न सक्कोति, तादिसेन वीरियेन रत्तिदिवं खेपेन्तो चित्तसुखं विन्दति. एवञ्च सति अतिमहन्तंपि तं कम्मं एकस्मिं काले सिद्धं भविस्सति.
हीनचित्ता च बहुज्जना तादिसानि कम्मानि दिस्वा निवत्तचित्ता होन्ति. पुन आरम्मणंपि न करोन्ति. चित्ताधिको पन तादिसानि कम्मानि दिस्वा उग्गतचित्तो होति, चित्तं विनोदेतुंपि न सक्कोति, निच्चकालं तत्थ निबन्धचित्तो होति. सो चित्तवसिको हुत्वा चिरकालंपि तं कम्मं करोन्तो बहुं कायदुक्खंवापीतिआदिना छन्दाधिपतिनयेन वत्तब्बं.
मन्दपञ्ञा च बहुज्जना तादिसानि कम्मानि दिस्वा निवत्तपञ्ञा होन्ति, कम्मानं आदिम्पि न पस्सन्ति, अन्तपि न पस्सन्ति, अन्धकारे पविसन्ता विय होन्ति, तानि कम्मानि कातुं चित्तंपि न नमति. पञ्ञाधिको पन तादिसानि कम्मानि दिस्वा उग्गतपञ्ञो होति, कम्मानं आदिंपि पस्सति, अन्तंपि पस्सति, फलंपि पस्सति, आनिसंसंपि पस्सति. सुखेन कम्मसिद्धिया नानाउपायंपि पस्सति. सो चिरकालंपि तं कम्मं करोन्तोतिआदिना वीरियाधिपतिनयेन वत्तब्बं. इध पन महतिया कम्मवीमंसायाति च तादिसिया कम्म वीमंसायाति च वत्तब्बं.
एवं लोके महन्तेसु सुदुक्करेसु पुरिसकम्मेसु पच्चुपट्ठितेसु इमे चत्तारो धम्मा कम्मसिद्धिया संवत्तन्ति. इमेसञ्च चतुन्नं अधिपतीनं विज्जमानत्ता लोके पुरिसविसेसा नाम दिस्सन्ति, सब्बञ्ञुबुद्धा नाम दिस्सन्ति, सब्बञ्ञुबोधिसत्ता नाम दिस्सन्ति, पच्चेकबुद्धा नाम दिस्सन्ति, पच्चेकबोधिसत्तानाम दिस्सन्ति, अग्गसावकानाम महासावका नाम सावकबोधिसत्ता नाम दिस्सन्ति. लोकेपि एवरूपानं पुरिसविसेसानं वसेन सत्त लोकस्स अत्थाय हिताय सुखाय पञ्ञासिप्पविसेसा च परिभोगवत्थुविसेसा च दिस्सन्तीति. अधिपतिपच्चयदीपना निट्ठिता.
४. अनन्तरपच्चयो
कतमो अनन्तरपच्चयो. अनन्तरे खणे निरुद्धो चित्त चेतसिकधम्मसमूहो अनन्तरपच्चयो.
कतमो धम्मो अनन्तरपच्चयस्स पच्चयुप्पन्नो. पच्छिमे अनन्तरे एव खणे उप्पन्नो चित्तचेतसिकधम्मसमूहो तस्स पच्चयस्स पच्चयुप्पन्नो.
एकस्मिं भवे पटिसन्धिचित्तं पठमभवङ्गचित्तस्स अनन्तर पच्चयो, पठम भवङ्गचित्तं दुतियभवङ्गचित्तस्स अनन्तरपच्चयोतिआदिना वत्तब्बो.
यदा पन धम्मयमके सुद्धावासानं दुतिये अकुसले चित्ते वत्तमानेति वुत्तनयेन तस्स सत्तस्स अत्तनो अभिनवं अत्तभावं आरब्भ एतं मम एसोहमस्मि एसो मे अत्ताति पवत्तं भवनिकन्तिक तण्हासहगतचित्तं उप्पज्जति. तदा पठमं द्विक्खत्तुं भवङ्गं चलति. ततो मनोद्वारावज्जनचित्तं उप्पज्जति. ततो सत्त भवनिकन्तिकजवनानि उप्पज्जन्ति. ततो परं भवङ्गवारो.
अपि च सो सत्तो तदा पच्चुप्पन्नभवे किञ्चि न जानाति, पुब्बभवे अत्तना अनुभूतं आरम्मणं अनुस्सरमानो अच्छति. वत्थुस्स पन अतिदुब्बलत्ता तञ्च आरम्मणं अपरिब्यत्तमेव होति. तं आरब्भ उद्धच्चसहगतचित्तमेव बहुलं पवत्तति.
यदा गब्भो थोकं वड्ढमानो होति अतिरेकद्वेमासं गतो, तदा चक्खादीनि इन्द्रियानि परिपुण्णानि होन्ति. एवं सन्तेपि मातुगब्भे आलोकादीनं पच्चयानं अभावतो चक्खुविञ्ञाणादीनि चत्तारि विञ्ञाणानि नुप्पज्जन्ति, कायविञ्ञाणमनोविञ्ञाणानि एव उप्पज्जन्ति. सो सत्तो मातुया इरियापथपरिवत्तनादीसु बहूनि दुक्खदोमनस्सानि पच्चनुभोति. विजायनकाले पन भुसं दुक्खं निगच्छतियेव. विजायित्वापि याव वत्थुरूपानि मुदूनि होन्ति, परिपाकं न गच्छन्ति, ताव सो अतिमन्दरूपो उत्तानसेय्यको हुत्वा अच्छति. न किञ्चि पच्चुप्पन्नं आरम्मणं सल्लक्खेति. येभुय्येन पुरिम भवानुसारी एव तस्स विञ्ञाणं होति. सचे सो निरय भवतो आगतो होति, सो विरूपमुखबहुलो होति. पुरिमानि निरयारम्मणानि आरब्भ खणे खणे विरूपमुखमस्स पञ्ञायति. अथ देवलोकतो आगतो होति, दिब्बानि आरम्मणानि आरब्भ विप्पसन्नमुखबहुलो होति, खणे खणे मिहितमुखमस्स पञ्ञायति.
यदा पन वत्थुरूपानि तिक्खानि होन्ति, परिपाकं गच्छन्ति. विञ्ञाणानि चस्स सुविसदानि पवत्तन्ति. तदा अमन्दरूपो हुत्वा कीळन्तो लीळन्तो मोदन्तो पमोदन्तो अच्छति. पच्चुप्पन्ने आरम्मणानि सल्लक्खेति. मातुभासं सल्लक्खेति. इध लोकानुसारी विञ्ञाणमस्स बहुलं पवत्तति. पुरिमजातिं पमुस्सति.
किं पन सब्बोपि सत्तो इमस्मिं ठाने एव पुरिमं जातिं पमुस्सतीति चे. न सब्बोपि सत्तो इमस्मिं ठाने एव पमुस्सति. कोचि अतिरेकतरं गम्भवासदुक्खेन परिपीळितो गब्भे एव पमुस्सति. कोचि विजायनकाले, कोचि इमस्मिं ठाने पमुस्सति. कोचि इतोपरम्पि दहरकाले न पमुस्सति. वुड्ढकाले एव पमुस्सति. कोचि यावजीवंपि न पमुस्सति. द्वे तयो भवे अनुस्सरन्तोपि अत्थियेव. इमे जातिस्सरसत्ता नाम होन्ति.
तत्थ विजायनकालतो पट्ठाय छद्वारिकवीथिचित्तानि पवत्तन्ति. पच्चुप्पन्नारम्मणं सल्लक्खणतो पट्ठाय छद्वारिकवीथि चित्तानि परिपुण्णानि पवत्तन्ति. सब्बत्थपि पुरिमं पुरिमं अनन्तरे निरुद्धं चित्तं पच्छिमस्स पच्छिमस्स अनन्तरे उप्पन्नस्स चित्तस्स अनन्तर पच्चयो होति. अयञ्च अनन्तरपच्चयो नाम अनमतग्गे संसारे एकस्स सत्तस्स एकप्पबन्धो एव होति. यदा सत्तो अरहत्त मग्गं लभित्वा खन्धपरिनिब्बानं पापुणाति, तदा एव सो पबन्धो छिज्जति.
केनट्ठेन अनन्तरो, केनट्ठेन पच्चयोति. अत्तनो अनन्तरे अत्तसदिसस्स धम्मन्तरस्स उप्पादनट्ठेन अनन्तरो, उपकारकट्ठेन पच्चयो. तत्थ अत्तसदिसस्साति सारम्मण भावेन अत्तना सदिसस्स. सारम्मणभावेनाति च यो धम्मो आरम्मणेन विना न पवत्तति, सो सारम्मणो नाम, एवं सारम्मणभावेन. धम्मन्तरस्स उप्पादनट्ठेनाति पुरिमस्मिं चित्ते निरुद्धेपि तस्स चिन्तनकिरियावेगो न वूपसम्मति, पच्छिमं चित्तं उप्पादेत्वा एव वूपसम्मति, एवं पच्छिमस्स धम्मन्तरस्स उप्पादनट्ठेन.
तत्थ पुरिमा पुरिमा मातुपरम्परा विय अनन्तरपच्चयपरम्परा दट्ठब्बा. पच्छिमा पच्छिमा धीतुपरम्परा विय तस्स पच्चयुप्पन्नपरम्परा दट्ठब्बा. एवं सन्ते अरहन्तानं सब्बपच्छिमं परिनिब्बानचित्तम्पि पुन पटिसन्धिचित्तसङ्खातं धम्मन्तरं उप्पादेय्याति. न उप्पादेय्य. कस्मा, तदा कम्मकिलेसवेगानं सब्बसो पटिप्पस्सद्धिभावेन अच्चन्तसन्ततरत्ता तस्स चित्तस्साति. अनन्तरपच्चय दीपना निट्ठिता.
५. समनन्तरपच्चयो
पच्चयधम्मविभागो च पच्चयुप्पन्नधम्मविभागो च अनन्तपच्चय सदिसो.
केनट्ठेन समनन्तरोति. सुट्ठु अनन्तरट्ठेन समनन्तरो. यथा सिलाथम्भादीसु रूपकलापा एकाबद्धा समानापि रूप धम्मभावेन सण्ठान जातिकत्ता मज्झे परिच्छेदरूपसहिता एव होन्ति. द्विन्नं रूपकलापानं मज्झे अन्तरं नाम विवरं नाम अत्थियेव. न तथा पुरिमपच्छिमानं द्विन्नं चित्तचेतसिक कलापानं मज्झे. ते पन अरूपधम्मभावेन असण्ठान जातिकत्ता मज्झे परिच्छेदधम्मस्स नाम कस्सचि आकासविवरस्स अभावतो सब्बसो अन्तर रहिता एव होन्ति. लोकस्सपि द्विन्नं कलापानं अन्तरं नाम न दिस्सति. ततो इमे सत्ता चित्तं नाम निच्चं धुवं थावरं अविपरिणामधम्मन्ति एवं चित्ते निच्चसञ्ञिनो होन्ति. एवं सुट्ठु अनन्तरट्ठेन समनन्तरो. अनन्तरट्ठेनाति च अत्तनो अनन्तरे अत्तसदिसस्स धम्मन्तरस्स उप्पादनट्ठेनाति पुब्बे वुत्तमेव.
एवं सन्ते निरोधसमापत्तिकाले पुरिमचित्तं नाम नेव सञ्ञानासञ्ञायतनचित्तं, पच्छिमचित्तं नाम अरियफलचित्तं, द्विन्नं चित्तानं अन्तरे एकरत्तिदिवम्पि द्वेरत्तिदिवानिपि.ल. सत्तरत्तिदिवानिपि अचित्तको होति. असञ्ञसत्तभूमियंपि पुरिमे कामभवे चुतिचित्तं पुरिमचित्तं नाम. पच्छिमे कामभवे पटिसन्धिचित्तं पच्छिमचित्तं नाम, द्विन्नं चित्तानं अन्तरे असञ्ञसत्तभवे पञ्चकप्पसतानि पुग्गलो अचित्तको तिट्ठति. तत्थ द्वे पुरिमचित्तानि अत्तनो अनन्तरे अत्तसदिसस्स धम्मन्तरस्स उप्पादनपच्चयसत्तिरहितानि होन्तीति. न होन्ति. महन्तेहि पन भावनापणिधिबलेहि पटिबाहितत्ता पुरिमचित्तानि च निरुज्झमानानि अनन्तरे धम्मन्तरस्स उप्पादन सत्तिसहितानि एव निरुज्झन्ति. पच्छिमचित्तानि च उप्पज्जमानानि तस्मिं खणे एकाबद्धभावेन अनुप्पज्जित्वा चिरकाले एव उप्पज्जन्ति. न च एत्तकमत्तेन पुरिमचित्तानं अनन्तरे धम्मन्तरस्स उप्पादन सत्तिनाम नत्थीति च, ते अनन्तरपच्चयधम्मा नाम न होन्तीति च सक्का वत्तुं. यथा तं रञ्ञो योधा नाम अत्थि, कदाचि राजा कालं ञत्वा तुम्हे इदानि मायुज्झथ, युद्धकालो न होति, असुकस्मिं काले एव युज्झथाति वदेय्य. ते च तदा अयुज्झमाना विचरेय्युं. एवं सन्तेपि तेसं युज्झनसत्ति नाम नत्थीति च, ते योधा नाम न होन्तीति च न सक्का वत्तुन्ति.
एत्थ वदेय्युं, इमस्मिं पच्चये ते पन अरूपधम्मभावेन असण्ठान जातिकत्ता मज्झेपरिच्छेदधम्मस्स नाम कस्सचि अभावतो सब्बसो अन्तररहिता एव होन्तीति वुत्तं. एवं सन्ते पुब्बे आरम्मण पच्चये भेरिसद्दवीणासद्दोपमाहि यो चित्तानं खणे खणे उप्पादो च निरोधो च वुत्तो, सो अम्हेहि कथं पच्चेतब्बोति. अञ्ञमञ्ञविरुद्धानं नानाचित्तानं खणमत्तेपि पुब्बापर परिवत्तनस्स लोके पञ्ञायनतो. अयमत्थो पुब्बे चित्त यमकदीपनियं वित्थारतो वुत्तोयेवाति. समनन्तरपच्चय दीपना निट्ठिता.
६. सहजातपच्चयो
पच्चयधम्मविभागो च पच्चयुप्पन्नधम्मविभागोच वुच्चति. एकतो उप्पन्ना सब्बेपि चित्तचेतसिका धम्मा अञ्ञमञ्ञं सहजात पच्चया च होन्ति सहजातपच्चयुप्पन्ना च. पटिसन्धिनामक्खन्धा च पटिसन्धिसहजातं हदयवत्थु च अञ्ञमञ्ञं सहजातपच्चया च होन्ति सहजातपच्चयुप्पन्ना च. सब्बानि महाभूतानिपि अञ्ञमञ्ञं सहजातपच्चया च होन्ति पच्चयुप्पन्नधम्मा च. पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादक्खणे सब्बानि कम्मजरूपानि च पवत्तिकाले तस्स तस्स चित्तस्स उप्पादक्खणे तेन तेन चित्तेन जातानि सब्बानि चित्तजरूपानि च सहजातचित्तस्स पच्चयुप्पन्नानि नाम. सब्बानि उपादारूपानि सहजातमहाभूतानं पच्चयुप्पन्नानि नाम.
केनट्ठेन सहजातो, केनट्ठेन पच्चयो. सह जाननट्ठेन सहजातो, उपकारकट्ठेन पच्चयो. तत्थ सहजाननट्ठेनाति यो धम्मो जायमानो अत्तनो पच्चयुप्पन्नेहि धम्मेहि सहेव सयञ्च जायति उप्पज्जति, अत्तनो पच्चयुप्पन्ने च धम्मे अत्तना सहेव जनेति उप्पादेति, तस्स सो अत्थो सहजाननट्ठो नाम.
यथा सूरियो नाम उदयन्तो सूरियातपे च सूरिया लोके च अत्तना सहेव जनयन्तो उदेति. यथा च पदीपो नाम जलन्तो पदीपातपे च पदीपालोके च अत्तना सहेव जनयन्तो जलति. एवमेवं अयं पच्चयधम्मो उप्पज्जमानो अत्तनो पच्चयुप्पन्नधम्मे अत्तना सहेव उप्पादेति. तत्थ सूरियो विय एकमेको नाम धम्मो, सूरियातपा विय तंसम्पयुत्तधम्मा, सूरियालोका विय सहजातरूपधम्मा. तथा सूरियो विय एकमेको महाभूतरूपधम्मो, सूरियातपा विय सहजातमहाभूतधम्मा, सूरियालोका विय सहजातउपादारूपधम्मा, एस नयो पदीपुपमायपीति. सहजातपच्चयदीपना निट्ठिता.
७. अञ्ञमञ्ञपच्चयो
सहजातपच्चये विभत्तेसु धम्मेसु यो यो पच्चय धम्मोति वुत्तो, सो सो एव इध पच्चयधम्मो चेव पच्चयुप्पन्न धम्मो च होति. सब्बेपि चित्तचेतसिका धम्मा अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयधम्मा च होन्ति अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयुप्पन्नधम्मा. सहजाता चत्तारो महाभूता अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयधम्मा च होन्ति अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयुप्पन्नधम्मा च. पटिसन्धिनामक्खन्धा च पटिसन्धि सहजातं हदयवत्थुरूपञ्च अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयधम्मा च होन्ति अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयुप्पन्नधम्मा च. अत्थो सुविञ्ञेय्योयेव.
यथा अञ्ञमञ्ञं निस्साय उस्सापिता तयो दण्डा अञ्ञमञ्ञस्स निस्सया च होन्ति, अञ्ञमञ्ञं निस्सिता च. तेसु एकमेकस्मिं उस्सिते सब्बे उस्सिता होन्ति, एकमेकस्मिं पतन्ते सब्बे पतन्ति. एवं अञ्ञमञ्ञधम्मा च दट्ठब्बा.
एत्थ वदेय्युं, सब्बे चेतसिका धम्मा चित्तपच्चयं अलभ माना उप्पज्जितुं न सक्कोन्तीति युत्तं. कस्मा. फुसनादीनं चेतसिक किच्चानं विजाननकिच्चपुब्बङ्गमत्ता, मनोपुब्बङ्गमाति हि वुत्तं. चित्तं पन चेतसिकपच्चयं अलभमानं उप्पज्जितुं न सक्कोतीति न युज्जेय्याति. वुच्चते, चेतसिकधम्मा नाम चित्तस्स सहायङ्गानि होन्ति. तस्मा तेहि विना चित्तम्पि उप्पज्जितुं न सक्कोतियेव. एसेव नयो चतूसु महाभूतेसुपीति. उपादारूपानि पन महाभूतानं निस्सन्दमत्तत्ता सहायङ्गानि न होन्तीति. ननु आहाररूपञ्च जीवितरूपञ्च पच्चयविसेसत्ता सहायङ्गं होतीति. वुच्चते, ठितिया एव सहायङ्गं होति. न उप्पादे. इध पन उप्पादे सहायङ्गं अधिप्पेतन्ति. अञ्ञमञ्ञपच्चयदीपना निट्ठिता.
८. निस्सयपच्चयो
तिविधो निस्सयपच्चयो, सहजातनिस्सयो वत्थु पुरेजातनिस्सयो वत्थारम्मणपुरेजातनिस्सयो.
तत्थ कतमो सहजातनिस्सयो. सब्बो सहजात पच्चयो सहजातनिस्सयो. तस्मा तत्थ पच्चयविभागो च पच्चयुप्पन्नविभागो च सहजातपच्चये वुत्तनयेन वेदितब्बो.
कतमो पन वत्थुपुरेजातनिस्सयो. छ वत्थूनि चक्खु वत्थु सोतवत्थु घानवत्थु जिव्हावत्थु कायवत्थु हदयवत्थु. इमानि छवत्थूनि पवत्तिकाले सत्तानं विञ्ञाणधातूनं वत्थुपुरे जातनिस्सयो.
वत्थुरूपमेव पुरेजातं हुत्वा निस्सयो वत्थुपुरेजात निस्सयो. तत्थ चित्तचेतसिकानं निस्सयट्ठानट्ठेन वत्थु नाम. पुरेजातन्ति अत्तनो अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स धम्मस्स उप्पत्तिक्खणतो पुरिमे खणे जातं.
तत्थ पटिसन्धिचित्तं तदा पुरेजातस्स वत्थुरूपस्स अभावतो अत्तना सहुप्पन्नमेव हदयवत्थुरूपं निस्साय उप्पज्जति. पठम भवङ्गचित्तं पन पटिसन्धिचित्तेन सहुप्पन्नहदय वत्थुरूपं निस्साय उप्पज्जति. दुतियभवङ्गचित्तं पठमभवङ्गचित्तेन सहुप्पन्नं निस्साय उप्पज्जति. एवं ततियभवङ्गचित्तं दुतिय भवङ्गचित्तेन सहुप्पन्नन्तिआदिना यावमरणासन्नकाला द्विन्नं मनोधातुमनोविञ्ञाणधातूनं वत्थुपुरेजातनिस्सयो वेदितब्बो.
यथा वीणासद्दा नाम वीणातन्तीसु वीणादण्डकेहि पहरणवेगेन एव जायन्ति, नो अञ्ञथा. तथा पञ्चविञ्ञाणानि नाम पञ्चवत्थुसङ्खातेसु पञ्चद्वारेसु पञ्चन्नं आरम्मणानं आपाता गमनवेगेन एव जायन्ति, नो अञ्ञथा.
आपातागमनञ्च तेसं द्वारारम्मणानं ठितिपत्तकाले एव होति. आपातागमनपच्चया च द्विक्खत्तुं भवङ्गं चलति. भवङ्गचलन पच्चया च आवज्जनं उप्पज्जति. आवज्जनपच्चया च तानि पञ्चविञ्ञाणानि उप्पज्जन्ति. तस्मा चक्खादीनि पञ्चवत्थूनि पुरे अतीतभवङ्गचित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नानि एव पञ्चविञ्ञाणधातूनं वत्थुपुरेजातपच्चया होन्ति.
मरणासन्नकाले पन सब्बानि छ वत्थूनि चुतिचित्ततो पुरे सत्तरसमस्स भवङ्गचित्तस्स उप्पादक्खणे एव उप्पज्जन्ति, ततो परं न उप्पज्जन्ति. तस्मा मरणासन्नकाले भवङ्गचित्तानि च सब्बानि छद्वारिकवीथिचित्तानि च चुतिचित्तञ्च पुरेतरं उप्पन्नानि तानियेव अत्तनो अत्तनो वत्थूनि निस्साय उप्पज्जन्ति. अयं वत्थुपुरेजात निस्सयो.
कतमो पन वत्थारम्मणपुरेजातनिस्सयो. यदा अत्तनो अज्झत्तं वत्थुरूपं आरब्भ यं रूपं निस्साय मम मनोविञ्ञाणं वत्तति, एतं मम एसो हमस्मि एसो मे अत्ताति एवं तण्हामान दिट्ठीहि गहणवसेन वा एतं अनिच्चं एतं दुक्खं एतं अनत्ताति एवं सम्मसनवसेन वा आवज्जनादीनि मनोद्वारिकवीथि चित्तानि पवत्तन्ति. तदा तं तं वत्थुरूपं पच्चेकं तेसं निस्सयवत्थु च होति तेसं आरम्मणञ्च. तस्मा तं तं हदयरूपं तस्स तस्स चित्तुप्पादस्स वत्थारम्मणपुरेजातपच्चयो होति. अयं वत्थारम्मण पुरेजातनिस्सयो. एवं निस्सयपच्चयो तिविधो होति.
इध सुत्तन्तनिस्सयोपि वत्तब्बो. इमे मनुस्सा वा तिरच्छानगता वा रुक्खादयो वा महापथवियं पतिट्ठिता, महा पथवी च हेट्ठा महाउदकक्खन्धे, महाउदकक्खन्धो च हेट्ठा महावातक्खन्धे, महावातक्खन्धो च हेट्ठा अजटाकासे, मनुस्सा गेहेसु, भिक्खू विहारेसु, देवा दिब्बविमानेसूतिआदिना सब्बं लोकप्पवत्तिं ञत्वा निस्सयपच्चयो वेदितब्बो. निस्सयपच्चयदीपना निट्ठिता.
९. उपनिस्सयपच्चयो
तिविधो उपनिस्सयपच्चयो, आरम्मणूपनिस्सयो अनन्तरूपनिस्सयो पकतूपनिस्सयो. तत्थ आरम्मणूप निस्सयो आरम्मणाधिपतिपच्चयसदिसो, अनन्तरूपनिस्सयो अनन्तरपच्चयसदिसो.
कतमो पकतूपनिस्सयो. सब्बेपि अतीतानागत पच्चुप्पन्ना अज्झत्तबहिद्धाभूता चित्तचेतसिकरूपधम्मा च निब्बानञ्च पञ्ञत्ति च सब्बेसं पच्चुप्पन्नानं चित्तचेतसिकानं धम्मानं यथारहं पकतूपनिस्सयो.
तत्थ अतीतो परिनिब्बुतो अम्हाकं बुद्धो च धम्मो च अरियसावकसङ्घो च सम्मुतिसङ्घपरम्परा च अम्हाकं पच्छिम जनानं कुसलुप्पत्तिया पकतूपनिस्सयपच्चयो. तथा लोके अतीता कालङ्कता मातापितरो च आचरिया च पण्डितसमणब्राह्मणा च पाकटा नानातित्थाचरिया च महिद्धिका महानुभावा पोराणकराजानो च पच्छिमकानं जनानं कुसलुप्पत्तिया वा अकुसलुप्पत्तिया वा सुखदुक्खुप्पत्तिया वा पकतूपनिस्सयो. तथा हि ते पच्छिमकानं जनानं अत्थाय नानासद्धम्मपञ्ञत्तियो वा नानाअसद्धम्मपञ्ञत्तियो वा नानालोकूपकरणानि वा पुरे पट्ठपेसुं. पच्छिमजना च तेहि पट्ठपितेसु दानसीलादिधम्मेसु वा लोकचारित्त कुलगोत्तचारित्त धम्मेसु वा नानादिट्ठिवादेसु वा नानाकम्मायतनसिप्पायतन विज्जाठानेसु वा यथापट्ठपितेसु गामनिगमनगरखेत्तवत्थु तळाकपोक्खरणिआवाटादीसु वा गेहरथसकटनावा सम्पोतसम्बन्धादीसु वा जातरूपरजतमणिमुत्तादीसु वा दायज्जं पटिपज्जन्ता लोके वड्ढन्ति.
अनागतोपि मेत्तेय्यो नाम बुद्धो च तस्स धम्मो च तस्स सङ्घो च एतरहि बहुज्जनानं पारमिपुञ्ञप्पवत्तिया पकतूपनिस्सयपच्चयो. तथा इमस्मिं भवे च पच्छिमे काले पटिलभिस्समाना इस्सरियट्ठानधनधञ्ञसम्पत्तियो पुरिमे काले ठितानं महाजनानं नानाभिसङ्खारुप्पत्तिया पकतूपनिस्सय पच्चयो. अनागतभवे च अनुभविस्समाना भवसम्पत्ति भोग सम्पत्तियो मग्गफलनिब्बानसम्पत्तियो च एतरहि पच्चुप्पन्नभवे ठितानं दानसीलादिपुञ्ञकिरियुप्पत्तिया पकतूपनिस्सयपच्चयो. यथा हि लोके हेमन्ते काले धञ्ञप्फलानि लभिस्सामाति वस्सिके काले कस्सनवप्पनकम्मानि आरभन्ति, कम्मे सिद्धे तं तं धनं लभिस्सामाति पुब्बभागे तं तं वीरियकम्मं वा तं तं पञ्ञाकम्मं वा आरभन्ति. तत्थ धञ्ञप्फलप्पटिलाभो च तं तं धनप्पटि लाभोच तं तं कम्मारम्भस्स अनागतपकतूपनिस्सयपच्चयो तं तं कम्मारम्भो च धञ्ञप्फलप्पटिलाभस्स च तं तं धनप्पटि लाभस्स च अतीतपकतूपनिस्सयपच्चयो. एवमेव पच्छिमे अनागते काले नानाकम्मप्फलानि सम्पस्सन्ता पत्थयन्ता महाजना पुरिमे पच्चुप्पन्ने काले नानापुञ्ञकम्मानि आरभन्ति. तत्थ पुञ्ञप्फलानि पुञ्ञकम्मानं अनागतपकतूपनिस्सयपच्चयो. पुञ्ञकम्मानि पुञ्ञप्फलानं अतीतपकतूपनिस्सयपच्चयो. तस्मा अनागतपकतूपनिस्सयोपि अतीतपकतूपनिस्सयो विय अतिमहन्तो पच्चयो होति.
पच्चुप्पन्ना बुद्धायो पच्चया पच्चुप्पन्नानं मनुस्सदेवब्रह्मानं पच्चुप्पन्ना मातापितरो पच्चुप्पन्नानं पुत्तधीतादीनं पच्चुप्पन्नपकतूप निस्सयो नाम. सो सुपाकटोयेव.
अज्झत्तभूता पकतूपनिस्सयधम्मा नाम बुद्धादीसु सविञ्ञाणकसन्तानेसु उप्पन्ना पच्चयधम्मा. बहिद्धाभूता पकतूपनिस्सयधम्मा नाम सत्तानं पतिट्ठानभूता पथविपब्बतनदी समुद्दादयो तेसं तेसं सत्तानं बहूपकारा अरञ्ञवनरुक्ख तिणपुब्बण्णापरण्णादयो चन्दसूरियगहनक्खत्तादयो वस्सोदकअग्गिवातसीतउण्हादयो च सब्बेपि ते सत्तानं कुसलुप्पत्तिया वा अकुसलुप्पत्तिया वा सुखुप्पत्तिया वा दुक्खुप्पत्तिया वा बलवपच्चया होन्ति.
इमे जना दिट्ठेव धम्मे परिनिब्बायिस्सामाति बोधिपक्खिय धम्मे वा भावेन्ति, अनागते बुद्धकाले परिनिब्बायिस्सामाति पारमीधम्मे वा परिपूरेन्ति. तत्थ निब्बानं तेसं धम्मानं उप्पत्तिया बलवपच्चयो होति.
लोके नानावोहारभूता नामपञ्ञत्तियो च बुद्ध सासने तिपिटकपरियत्तिधम्मभूता नामपञ्ञत्तियो च तेसं तेसं अत्थानं जाननत्थाय बलवपच्चयो.
तत्थ सङ्खतधम्मा नाम पच्चये सति उप्पज्जन्ति, असति नुप्पज्जन्ति. उप्पज्जित्वापि पच्चये सति तिट्ठन्ति, असति न तिट्ठन्ति. तस्मा तेसं उप्पत्तिया वा ठितिया वा पच्चयो नाम इच्छितब्बो. निब्बानं पन पञ्ञत्ति च असङ्खतधम्मा होन्ति अजातिधम्मा अनुप्पादधम्मा निच्च धम्मा धुवधम्मा. तस्मा तेसं उप्पादाय वा ठितिया वा पच्चयो नाम नत्थीति.
कुसलो कुसलस्स उपनिस्सयो. सद्धं उपनिस्साय दानं देति, सीलं समादियतीतिआदिना सुपाकटो. तथा रागं उपनिस्साय पाणं हनति, अदिन्नं आदियतीतिआदिना सप्पायं उतुं सप्पायं भोजनं उपनिस्साय कायिकं सुखं पच्चनुभोतीतिआदिना च अकुसलो अकुसलस्स, अब्याकतो अब्याकतस्स उपनिस्सयोपि सुपाकटो.
कुसलो पन अकुसलस्सपि बलवूपनिस्सयो. दानं दत्वा तेन दानेन अत्तानं उक्कंसेति, परं वम्भेति. तथा सील सम्पन्नो हुत्वा समाधिसम्पन्नो हुत्वा पञ्ञासम्पन्नो हुत्वा अत्तानं उक्कंसेति, परं वम्भेति.
कुसलो अब्याकतस्सपि बलवूपनिस्सयो. सब्बानि चतुभूमिककुसलकम्मानि वा कम्मपरिवारानि कुसलानि वा कालन्तरे चतुभूमिकानं विपाकाब्याकतानं बलवूपनिस्सयो. दानपारमिं पूरेन्ता पूरणकाले बहुं कायिकदुक्खं पच्चनुभवन्ति. तथा सीलपारमिं निक्खमपारमिं पञ्ञापारमिं वीरियपारमिं खन्तिपारमिं सच्चपारमिं अधिट्ठानपारमिं मेत्तापारमिं उपेक्खा पारमिं. एसेव नयो झानभावना मग्गभावनासुपि.
अकुसलो कुसलस्सपि बलवूपनिस्सयो. इधेकच्चो पापं कत्वा पच्छा विप्पटिसारी हुत्वा तस्स पापस्स पहानाय दानसीलझानमग्गकुसलानि सम्पादेति. तं पापं तेसं कुसलानं बलवूपनिस्सयो.
अकुसलो अब्याकतस्सपि बलवूपनिस्सयो. इध बहू जना दुच्चरितानि कत्वा चतूसु अपायेसु पतित्वा अपायदुक्खं पच्चनुभवन्ति. दिट्ठधम्मेपि केचि अत्तनो वा परस्स वा दुच्चरितकम्म पच्चया बहुं दुक्खं पच्चनुभवन्ति. केचि दुच्चरितकम्मेन धनं लभित्वा सुखं पच्चनुभवन्ति. बहुज्जना रागमूलकं बहुं दुक्खं पच्चनुभवन्ति, दोसमूलकं दिट्ठिमूलकं मानमूलकन्ति.
अब्याकतो कुसलस्सपि बलवूपनिस्सयो. धन सम्पत्तिया दानं देति, सीलं पूरेति, पञ्ञं पूरेति, भावनासप्पायं आवासं वा लेणं वा गुहंवा रुक्खं वा अरञ्ञं वा पब्बतं वा गोचरगामं वा उतुसप्पायं वा आहारसप्पायं वा लभित्वा तं तं भावनं भावेति.
अब्याकतो अकुसलस्सपि बलवूपनिस्सयो. लोके चक्खुसम्पदं निस्साय बहूनि दस्सनमूलानि अकुसलानि उप्पज्जन्ति. एस नयो सोतसम्पदादीसु. तथा हत्थसम्पदं पादसम्पदं सत्थसम्पदं आवुधसम्पदन्तिआदिनापि वत्तब्बो. एवं उपनिस्सयो तिविधो होति.
इध सुत्तन्तूपनिस्सयोपि वत्तब्बो. कल्याणमित्तं उप निस्साय पापमित्तं उपनिस्साय गामं उपनिस्साय अरञ्ञं उपनिस्सायातिआदिना बहूसु ठानेसु आगतो. अपि च पञ्चनियामधम्मा सत्तलोक सङ्खारलोक ओकासलोक सङ्खातानं तिण्णं लोकानं अविच्छिन्नप्पवत्तिया बलवपच्चया होन्ति. अयञ्च अत्थो नियामदीपनियं अम्हेहि वित्थारतो दीपितोति.
केनट्ठेन आरम्मणूपनिस्सयोति. अधिपतिभूतं आरम्मणमेव आरम्मणिकधम्मानं बलवनिस्सयट्ठेन आरम्मणूप निस्सयो.
केनट्ठेन अनन्तरूपनिस्सयोति. पुरिमं अनन्तरचित्तमेव पच्छिमस्स अनन्तरचित्तस्स उप्पज्जनत्थाय बलवनिस्सयट्ठेन अनन्तरूपनिस्सयो. माता विय पुरिमचित्तं, पुत्तो विय पच्छिमचित्तं. यथा माता अत्तनो अनन्तरे पुत्तस्स उप्पज्जनत्थाय बलवूप निस्सयो होति, तथा पुरिमचित्तं पच्छिमचित्तस्स उप्पज्जनत्थायाति.
केनट्ठेन पकतूपनिस्सयोति. पकतियाव लोके पण्डितानं पाकटो उपनिस्सयो पकतूपनिस्सयो.
एत्थ च अनन्तरूपनिस्सयानुभावो अनन्तरचित्ते एव फरति. पकतूपनिस्सयानुभावो पन दूरेपि फरतियेव. तथा हि इमस्मिं भवे पुरिमेसु दिवसेसु वा मासेसु वा संवच्छरेसु वा दिट्ठसुतघायितसायितफुसितविञ्ञातानि आरम्मणानि पच्छातथारूपे पच्चये सति वस्ससतेपि मनोद्वारे आपातं आगच्छन्ति. इदं नाम पुब्बे मया दिट्ठं सुतन्तिआदिना सत्ता अनुस्सरन्ति. ओपपातिकसत्ता पन पुरिमभवंपि अनुस्सरन्ति. तथा मनुस्सेसुपि अप्पेकच्चे जातिस्सरसञ्ञालाभिनो. तथा पुब्बे अनेकसतसहस्सेसु दिट्ठादीसु वत्थूसु पच्छा एकस्मिं खणे एकं वत्थुं दिस्वा वा सुत्वा वा तस्मिं एव खणे बहूसुपि तेसु मनोविञ्ञाणसन्तानं फरमानं पवत्ततीति. उपनिस्सयपच्चय दीपना निट्ठिता.
१०. पुरेजातपच्चयो
तिविधो पुरेजातपच्चयो. वत्थुपुरेजातपच्चयो च आरम्मणपुरेजातपच्चयो च वत्थारम्मणपुरेजातपच्चयो च.
तत्थ वत्थुपुरेजातो च वत्थारम्मणपुरेजातो च पुब्बे निस्सयपच्चये निस्सयनामेन वुत्ता एव.
आरम्मणपुरेजातो नाम पच्चुप्पन्नानि अट्ठारसनिप्फन्नरूपानि एव. तेसुपि पच्चुप्पन्नानि रूपसद्दादीनि पञ्चारम्मणानि पञ्चन्नं पञ्चविञ्ञाण वीथिचित्तानं नियमतो आरम्मणपुरेजातपच्चया होन्ति. यथा हि वीणासद्दा नाम वीणातन्तीसु वीणादण्डकेन पहरण पच्चया एव उप्पज्जन्ति. एवञ्च सति ते सद्दा पुरेजाताहि वीणातन्ति वीणादण्डकेहि विना उप्पज्जितुं न सक्कोन्ति. एवमेवं पञ्च विञ्ञाण वीथिचित्तानिपि पञ्चसु वत्थुद्वारेसु पञ्चन्नं आरम्मणानं आपातागमन पच्चया एव उप्पज्जन्ति. आपातागमनञ्च तेसं द्विन्नं ठितिपत्तकाले एव होति. न केवलञ्च तस्मिं काले तानि पञ्चारम्मणानि तेसु पञ्चवत्थूसु एव आपातमागच्छन्ति. अथ खो भवङ्गमनोद्वारेपि आपातं आगच्छन्तियेव. तस्मिं आपातगमनत्ता एव तं भवङ्गम्पि द्विक्खत्तुं चलित्वा उपच्छिज्जति, भवङ्गुपच्छेदे एव तानि वीथिचित्तानि उप्पज्जन्ति. एवञ्च सति तानि वीथिचित्तानि पुरेजातेहि वत्थु द्वारारम्मणेहि विना उप्पज्जितुं न सक्कोन्तीति. तानि पन सब्बानिपि अट्ठारसनिप्फन्नरूपानि निरुद्धानि हुत्वा अतीतानिपि होन्ति, अनुप्पन्नानि हुत्वा अनागतानिपि होन्ति. उप्पन्नानि हुत्वा पच्चुप्पन्नानिपि होन्ति. सब्बानिपि मनोविञ्ञाणवीथिचित्तानं आरम्मणानि होन्ति. तेसु पच्चुप्पन्नानि एव तेसं आरम्मणपुरेजातपच्चया होन्ति. यदा दूरे वा पटिच्छन्ने वा ठितं तं तं आरम्मणवत्थुं मनसा एव आरम्मणं करोति, तदा तं तं वत्थु सचे तत्थ तत्थ विज्जमानं होति, पच्चुप्पन्नं नाम होति. पुरेजातपच्चयदीपना निट्ठिता.
११. पच्छाजातपच्चयो
पच्छिमं पच्छिमं पच्चुप्पन्नं चित्तं पुरेजातस्स पच्चुप्पन्नस्स चतु समुट्ठानिकस्स रूपकायस्स वुड्ढिविरुळ्हिया पच्छाजातपच्चयो. यथा तं पच्छिमवस्सेसु अनुवस्सं वस्समानानि वस्सोदकानि पुरिमवस्सेसु जातानं रुक्खपोतकानं वुड्ढिविरुळ्हिया पच्छाजात पच्चया होन्तीति.
तत्थ पच्छिमं पच्छिमं चित्तन्ति पठमभवङ्गतो पट्ठाय याव चुति चित्ता सब्बं चित्तं वुच्चति. पुरेजातस्साति पटिसन्धिचित्तेन सहुप्पन्नं कम्मजरूपकायं आदिं कत्वा अज्झत्तसन्तानपरियापन्नो सब्बो चतुसमुट्ठानिकरूपकायो वुच्चति.
पटिसन्धिचित्तेन सहुप्पन्नस्स कम्मजरूपकायस्स पठम भवङ्गादीनि पन्नरसभवङ्गचित्तानि पच्छाजातपच्चया होन्ति. पटिसन्धि चित्तं पन तेन कायेन सहुप्पन्नत्ता पच्छजातं न होति. सोळसमभवङ्गचित्तञ्च तस्स कायस्स भिज्जनक्खेत्ते उप्पन्नत्ता पच्चयो न होति. तस्मा पन्नरसभवङ्गचित्तानीति वुत्तं.
पटिसन्धिचित्तस्स ठितिक्खणे पन द्वे रूपकाया उप्पज्जन्ति कम्मजरूपकायो च उतुजरूपकायोच. तथा भङ्गक्खणेपि. पठमभवङ्गस्स उप्पादक्खणे पन तयो रूपकाया उप्पज्जन्ति कम्मजरूपकायो च उतुजरूपकायो च चित्तजरूपकायो च. यदा बहिद्धाहारप्फरणं लभित्वा अज्झत्ताहारो आहारजरूपकायं जनेति, ततो पट्ठाय चतुसमुट्ठानिका चत्तारो रूपकाया दीप जाला विय पवत्तन्ति. ते उप्पादक्खणं अतिक्कम्म याव ठितिभावेन धरन्ति, ताव पन्नरसचित्तानि तेसं कायानं पच्छाजातपच्चया होन्तियेव.
वुड्ढिविरुळ्हियाति चतुसमुट्ठानिकरूपसन्ततिया उपरूपरि वुड्ढिया च विरुळ्हिया च. तथाहि पुरिमा पुरिमा चत्तारो रूपकाया सचे पच्छाजात पच्चयं पुनप्पुनं लभन्ति, एवं सति ते निरुज्झन्तापि पच्छारूपसन्ततिपरम्परानं वुड्ढिया च विरुळ्हिया च वेपुल्लाय च बलव पच्चया हुत्वा निरुज्झन्तीति. पच्छाजातपच्चयदीपना निट्ठिता.
१२. आसेवनपच्चयो
द्वादस अकुसलचित्तानि सत्तरस लोकियकुसल चित्तानि आवज्जनद्वयवज्जितानि अट्ठारसकिरियचित्तानीति सत्त चत्तालीसं लोकियजवनचित्तानि आसेवनपच्चयो. तेसु निरन्तरप्पवत्तं जवनसन्ततिं पत्वा पुरिमं पुरिमं जवनचित्तं आसेवन पच्चयो. चतूहि मग्गचित्तेहि पच्छिमं पच्छिमं चित्तं आसेवनपच्चयुप्पन्नं.
केनट्ठेन आसेवनन्ति. उपरूपरिपगुणभाववड्ढनत्थंथाम बलवड्ढनत्थञ्च परिवासग्गाहापनट्ठेन.
तत्थ पगुणभावोति पुनप्पुनं सज्झायितस्स पाळिपाठस्स सुखेन पवत्तनं विय जवनट्ठानजवनकिच्चसङ्खाते ठानकिच्चविसेसे पच्छिम पच्छिमचित्तस्स सुखेन पवत्तनं. परिवासो नाम कोसेय्यवत्थं पुनप्पुनं सुगन्धेन परिवासनं विय चित्तसन्ताने पुनप्पुन्नं रज्जनदुस्सनादिना वा अरज्जन अदुस्सनादिना वा परिवासनं. पुरिमस्मिं जवनचित्ते निरुद्धेपि तस्स जवनवेगो न निरुज्झति, पच्छिमं चित्तसन्तानं फरमानो पवत्ततियेव. तस्मा पच्छिमं पच्छिमं जवनचित्तं उप्पज्जमानं तेन वेगेन पग्गहितं बलवतरं हुत्वा उप्पज्जति. एवं पुरिमचित्तं अत्तनो परिवासं पच्छिमचित्तं गण्हापेति. पच्छिमञ्च चित्तं पुरिमस्स चित्तस्स परिवासं गहेत्वा पवत्तति. एवं सन्तेपि सो आसेवनवेगो पकतिया सत्तहि चित्तवारेहि परिक्खयं गच्छति, ततो परं तदारम्मणविपाक चित्तं वा उप्पज्जति, भवङ्ग चित्तवारो वा पवत्तति.
इध सुत्तन्तासेवनपच्चयोपि वत्तब्बो. सतिपट्ठानं भावेति, सम्मप्पधानं भावेति, सतिसम्बोज्झङ्गं भावेति, धम्म विचयसम्बोज्झङ्गं भावेति, सम्मादिट्ठिं भावेति, सम्मासङ्कप्पं भावेतीतिआदिना बहूसु ठानेसु वुत्तो. तत्थ भावेतीति एकंपि दिवसं भावेति, सत्तपि दिवसानि भावेति, एकंपि मासं भावेति, सत्तपि मासानि भावेति, एकंपि संवच्छरं भावेति, सत्तपि संवच्छरानि भावेतीति अत्थो.
पुरिमपुरिमेसु भवेसु आसेवितानि भावितानि बहुली कतानि कुसलानि वा अकुसलानि वा पच्छिमपच्छिमेसु भवेसु बलवतरानं कुसलानं वा अकुसलानं वा उप्पत्तिया आसेवन पच्चयो.
कालन्तरे वा भवन्तरे वा तादिसानं कुसलाकुसलानं उप्पत्तिया पच्चयो उपनिस्सयपच्चयो नाम. तेसंयेव बलवतरत्थाय पच्चयो आसेवनपच्चयो नाम.
लोकेपि महन्तेसु चित्तभावनाकम्मेसु वाचा भावनाकम्मेसु कायभावनाकम्मेसु अङ्गपच्चङ्गभावनाकम्मेसु कम्मायतनसिप्पायतनविज्जाठानेसु च आसेवना भावना बहुलीकम्मानं निस्सन्दगुणा नाम सन्दिस्सन्तियेव.
सब्बेसं खणिकधम्मानं मज्झे एवरूपस्स आसेवन पच्चयस्स विज्जमानत्ता पुरिसबलपुरिसथामानं उपरूपरि वड्ढन वसेन चिरकालं पवत्तितानि पुरिसकम्मानि निप्फत्तिं पापुणन्ति, सब्बञ्ञुबुद्धभावंपि गच्छन्ति. आसेवनपच्चयदीपना निट्ठिता.
१३. कम्मपच्चयो
दुविधो कम्मपच्चयो सहजातकम्मपच्चयो नानाक्खणिक कम्मपच्चयो.
तत्थ खणत्तयसमङ्गि भूता सब्बापि कुसलाकुसला ब्याकतचेतना सहजातकम्म पच्चयो. चेतनासम्पयुत्ता सब्बेपि चित्तचेतसिका धम्माच पटिसन्धिचित्तेन सहुप्पन्ना कम्मजरूपधम्मा च पवत्तिकाले सब्बेपि चित्तजरूपधम्मा च तस्स पच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना.
अतीता कुसलाकुसलचेतना नानाक्खणिककम्म पच्चयो. बात्तिंसविधा लोकियविपाक चित्तचेतसिका धम्मा च सब्बे कम्मजरूपधम्मा च तस्स पच्चयस्स पच्चयुप्पन्ना.
केनट्ठेन कम्मन्ति. किरियाविसेसट्ठेन कम्मं. चेतना हि किरिया विसेसो होति सब्बकम्मेसु जेट्ठकत्ता. ता हि सब्बेसु कायवचीमनोकम्मेसु पच्चुपट्ठितेसु तस्स तस्स कम्मस्स निप्फत्तत्थाय सम्पयुत्तधम्मे चेतेति कप्पेति संविदहति, एकतो उट्ठापेति, तस्मा सब्बकम्मेसु जेट्ठका होति. इति किरियाविसेसट्ठेन कम्मं नाम. करोन्ति एतेनाति वा कम्मं. किं करोन्ति. कायिककिरियंपि करोन्ति, वाचसिककिरियंपि करोन्ति, मानसिककिरियंपि करोन्ति. तत्थ कायिककिरिया नाम गमनठान निसज्जादयो अभिक्कमनपटिक्कमनादयो अन्तमसो अक्खिदलानं उक्खिपननिक्खिपनानिपि. वाचसिककिरिया नाम वाचापवत्तनकिरिया. मानसिककिरिया नाम सुचिन्तित दुचिन्तितकिरिया, अन्तमसो पञ्च विञ्ञाणानं दस्सनकिच्चसवनकिच्चादीनिपि. सब्बापि इमा किरियायो एताय चेतनाय सत्ता करोन्ति, संविदहन्ति, तस्मा सा चेतना कम्मं नाम.
अत्तनो पच्चयुप्पन्नेन सह जायतीति सहजातं. सहजातञ्च तं कम्मञ्चाति सहजातकम्मं. सहजातकम्मं हुत्वा पच्चयो सहजातकम्म पच्चयो. सहजातकम्मभावेन पच्चयोति वुत्तं होति.
अञ्ञो कम्मस्स उप्पत्तिक्खणो अञ्ञो विपाकस्स उप्पत्तिक्खणोति एवं विसुं विसुं उप्पत्तिक्खणो एतस्साति नानाक्खणिकं. नानाक्खणिकञ्च तं कम्मञ्चाति नानाक्खणिककम्मं. नानाक्खणिककम्मं हुत्वा पच्चयो नानाक्खणिककम्मपच्चयो. नानाक्खणिककम्मपच्चयभावेन पच्चयोति वुत्तं होति. अरियमग्गसम्पयुत्ता चेतना अत्तनो निरुद्धानन्तरे एव अरियफलविपाकं जनेति, सापि नानाक्खणिका एव होति.
एत्थ च एका दानकुसलचेतना अत्तना सहजातानं चित्तचेतसिकानञ्च कायिकवाचसिककिरियाभूतानं चित्तजरूपानञ्च सहजातकम्मपच्चयो. ताय चेतनाय आयतिं कालन्तरे उप्पज्जमानस्स विपाकक्खन्धस्स च कम्मजरूपक्खन्धस्स च नानाक्खणिक कम्मपच्चयो. एवं एका कम्मपथपत्ता सुचरितदुच्चरितचेतना द्वीसु कालेसुद्विन्नं पच्चयुप्पन्नानं द्वीहि पच्चयसत्तीहि पच्चयो होतीति.
एत्थ च नानाक्खणिककम्मपच्चये कम्मन्ति किरियाविसेसो. सो पन चेतनाय निरुद्धायपि अनिरुज्झित्वा तं चित्तसन्तानं अनुगच्छतियेव. यदा विपच्चितुं ओकासं लभति, तदा सो किरिया विसेसो चुतिनन्तरे एको अत्तभावो हुत्वा विपच्चति पातुभवति. ओकासं पन अलभमाना भवसतंपि भवसहस्संपि भवसतसहस्संपि तं सन्तानं अनुगच्छतियेव. महग्गतकम्मं पन लद्धोकासे सति दुतियभवे ब्रह्मलोके एको ब्रह्मत्तभावो हुत्वा विपच्चति पातुभवति. सुपरिपक्ककम्मत्ता पन दुतियभवेयेव खीयति, ततो परं नानुगच्छतीति. कम्मपच्चयदीपना निट्ठिता.
१४. विपाकपच्चयो
छत्तिंसविधा विपाकभूता सहजातचित्तचेतसिका धम्मा विपाक पच्चयो. तेयेव अञ्ञमञ्ञञ्च पटिसन्धिक्खणे कम्मजरूपानि च पवत्तिक्खणे विपाक चित्तजातानि चित्तजरूपानि च विपाकपच्चयुप्पन्ना.
केनट्ठेन विपाकोति. विपच्चनट्ठेन विपाको. विपच्चनं नाम मुदुतरुणभावं अतिक्कम्म विपक्कभावं आपज्जनं. कस्स पन धम्मस्स मुदुतरुणभावो, कस्स विपक्कभावोति. नानाक्खणिककम्मपच्चय सङ्खातस्स अतीतकम्मस्स मुदुतरुणभावो, तस्सेव कम्मस्स विपक्कभावो.
तत्थ एकस्स कम्मस्स चतस्सो अवत्थायो होन्ति चेतना वत्था कम्मावत्था निमित्तावत्था विपाकावत्थाति.
तत्थ ताय चेतनाय निरुद्धायपि तस्सा किरिया विसेसो न निरुज्झति, तं चित्तसन्तानं अनुगच्छतियेव. अयं कम्मावत्था नाम.
निमित्तावत्थाति तं कम्मं यदा विपच्चितुं ओकासं लभति, तदा मरणासन्नकाले तस्स पुग्गलस्स तमेव कम्मं वा पच्चुपट्ठाति, सो पुग्गलो तदा दानं देन्तो विय सीलं रक्खन्तो विय पाणघातं वा करोन्तो विय होति. कम्मनिमित्तं वा पच्चुपट्ठाति, दान वत्थुआदिकं वा सत्थादिकं वा अञ्ञं वापि पुब्बे तस्स कम्मस्स उपकरणभूतं आरम्मणं तदा तस्स पुग्गलस्स हत्थगतं विय होति. गतिनिमित्तं वा पच्चुपट्ठाति, दिब्बविमानादिकं वा निरयग्गिजालादिकं वा उप्पज्जमानभवे उपलभितब्बं वा अनुभवितब्बं वा आरम्मणं तदा दिस्समानं होति. अयं निमित्ता वत्था नाम.
विपाकावत्थाति सचे सो पुग्गलो तथा पच्चुपट्ठितं तं कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा गतिनिमित्तं वा एकं आरम्मणं अमुञ्चमानो मरति, तदा तं कम्मं तस्मिंभवे विपच्चति, तं कम्मं तस्मिंभवे एको अत्तभावो हुत्वा पातुभवति. तत्थ पुरिमासु तीसु अवत्थासु तं कम्मं मुदुतरुणभूतं होति, पच्छिमं पन विपाकावत्थं पत्वा विपक्कभूतं होति. तेन वुत्तं विपच्चनं नाम मुदुतरुणभावं अतिक्कम्म विपक्कभावं आपज्जनन्ति. एवं विपक्कभावं आपन्नो चित्त चेतसिकधम्मसमूहो विपाको नाम.
तत्थ यथा अम्बप्फलानि नाम यदा विपक्कभावं आपज्जन्ति, तदा सब्बसो सिनिद्धरूपानि होन्ति. एवमेवं विपाकधम्मा नाम निरुस्साहा निब्यापारा हुत्वा सब्बसो सन्तरूपा होन्ति. तेसं सन्तरूपत्तायेव भवङ्गचित्तानं आरम्मणं अविभूतं होति, भवङ्गतो वुट्ठानकाले तं आरम्मणं न जानाति. तथाहि रत्तियं निद्दायन्तस्स पुरिमभवे मरणासन्नकाले यथागहितं कम्मादिकं आरम्मणं आरब्भ भवङ्गसोतं पवत्तमानंपि तस्स भवङ्गसोतस्स तं आरम्मणं आरब्भ इदं नाम मे पुरिमभवे आरम्मणं दिट्ठन्ति कस्सचि जाननवीथिचित्तस्स उप्पत्तिया पच्चयो न होति. सो पुग्गलो निद्दायनकालेपि उट्ठानकालेपि पुरिमभवसिद्धं तं निमित्तं न जानाति. एवं निरुस्साहनिब्यापारसन्तरूप भावेन उपकारकता विपाकपच्चयता नामाति. विपाक पच्चयदीपना निट्ठिता.
१५. आहारपच्चयो
दुविधो आहारपच्चयो रूपाहारपच्चयो अरूपाहार पच्चयो.
तत्थ रूपाहारपच्चयो नाम कबळीकाराहारसङ्खातं ओज रूपं वुच्चति. सो च अज्झत्ताहारो बहिद्धाहारोति दुविधो. कबळीकाराहारभक्खानं सत्तानं सब्बेपि चतुसमुट्ठानिकरूपधम्मा तस्स दुविधस्स रूपाहारस्स पच्चयुप्पन्ना.
अरूपाहारो पन तिविधो फस्साहारो मनोसञ्चेतना हारो विञ्ञाणाहारो च. तयोपेते धम्मा सहजातानं नामरूपधम्मानं आहारपच्चयो होन्ति. सहजाता च नामरूप धम्मा तेसं पच्चयुप्पन्ना.
केनट्ठेन आहारोति. भुसं हरणट्ठेन आहारो. भुसं हरणट्ठेनातिच दळ्हं पवत्तापनट्ठेन, चिरकालं ठितिया वुड्ढिया विरुळ्हिया वेपुल्लाय उपत्थम्भनट्ठेनाति वुत्तं होति. जननकिच्चयुत्तोपि आहारो उपत्थम्भनकिच्चप्पधानो होतीति.
तत्थ दुविधो रूपाहारो अज्झत्तसन्ताने चतुसमुट्ठानिकं रूपकायं उपब्रूहयन्तो भुसं हरति, दळ्हं पवत्तेति, चिरं अद्धानं गमेति, तं तं आयुकप्पपरियोसानं पापेतीति आहारो.
फस्साहारो आरम्मणेसु इट्ठानिट्ठरसं नीहरन्तो सम्पयुत्तधम्मे भुसं हरति. मनोसञ्चेतनाहारो कायवची मनोकम्मेसु उस्साहं जनेन्तो सम्पयुत्तधम्मे भुसं हरति. विञ्ञाणाहारो आरम्मणविजाननट्ठेन पुब्बङ्गमकिच्चं वहन्तो सम्पयुत्तधम्मे भुसं हरति, दळ्हं पवत्तेति, चिरं अद्धानं गमेतीति आहारो. सम्पयुत्तधम्मे भुसं हरन्तो सहजातरूपधम्मेपि भुसं हरतियेव.
इध सुत्तन्तनयोपि वत्तब्बो. यथा सकुणा नाम चक्खूहि दिसाविदिसं विभावेत्वा पत्तेहि रुक्खतो रुक्खं वनतो वनं आकासेन पक्खन्दित्वा तुण्डकेहि फलाफलानि तुदित्वा यावजीवं अत्तानं यापेन्ति. तथा इमे सत्ता छहि विञ्ञाणेहि आरम्मणानि विभावेत्वा छहि मनोसञ्चेतनाहारेहि आरम्मणवत्थुप्पटिलाभत्थाय उस्सुक्कनं कत्वा छहि फस्साहारेहि आरम्मणेसु रसं पातुभवन्तं कत्वा सुखदुक्खं अनुभवन्ति. विञ्ञाणेहि वा आरम्मणानि विभावेत्वा नामरूप सम्पत्तिं साधेन्ति. फस्सेहि आरम्मणेसु रसं पातुभवन्तं कत्वा आरम्मणरसानुभवनं वेदनं सम्पादेत्वा तण्हावेपुल्लं आपज्जन्ति. चेतनाहि तण्हामूलकानि नानाकम्मानि पसवेत्वा भवतो भवं संसरन्ति. एवं आहारधम्मानं महन्तं आहारकिच्चं वेदितब्बन्ति. आहारपच्चयदीपना निट्ठिता.
१६. इन्द्रियपच्चयो
तिविधो इन्द्रियपच्चयो सहजातिन्द्रियपच्चयो पुरे जातिन्द्रियपच्चयो रूपजीवितिन्द्रियपच्चयो.
तत्थ पन्नरसिन्द्रियधम्मा सहजातिन्द्रियपच्चयो नाम, जीवितिन्द्रियं मनिन्द्रियं सुखिन्द्रियं दुक्खिन्द्रियं सोमनस्सिन्द्रियं दोमनस्सिन्द्रियं उपेक्खिन्द्रियं सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं अञ्ञिन्द्रियं अञ्ञाताविन्द्रियन्ति. तेहि सहजाता चित्तचेतसिकधम्मा च रूपधम्मा च तस्स पच्चयुप्पन्ना.
पञ्चिन्द्रियरूपानि पुरेजातिन्द्रियपच्चयो, चक्खुन्द्रियं सोतिन्द्रियं घानिन्द्रियं जिव्हिन्द्रियं कायिन्द्रियं. पञ्चविञ्ञाणचित्त चेतसिक धम्मा तस्स पच्चयुप्पन्ना.
एकं रूपजीवितिन्द्रियं रूपजीवितिन्द्रियपच्चयो. सब्बानि कम्मज रूपानि जीवितरूपवज्जितानि तस्स पच्चयुप्पन्नानि.
केनट्ठेन इन्द्रियन्ति. इस्सरियट्ठेन इन्द्रियं. तत्थ कत्थ इस्सरियन्ति. अत्तनो अत्तनो पच्चयुप्पन्नेसु धम्मेसु इस्सरियं. कस्मिं कस्मिं किच्चे इस्सरियन्ति. अत्तनो अत्तनो किच्चे इस्सरियं. नामजीवितं सम्पयुत्तधम्मानं जीवनकिच्चे इस्सरियं. जीवनकिच्चेति आयुवड्ढनकिच्चे, सन्ततिठितिया चिरकालठितिकिच्चेति अत्थो. मनिन्द्रियं आरम्मणग्गहणकिच्चे सम्पयुत्तधम्मानं इस्सरियं. अवसेसो इन्द्रियट्ठो पुब्बे इन्द्रिययमकदीपनियं वुत्तोयेव.
एत्थ वदेय्य, द्वे इत्थिन्द्रियपुरिसिन्द्रियधम्मा इन्द्रियभूता समानापि कस्मा इन्द्रियपच्चये विसुं न गहिताति. पच्चयकिच्चस्स अभावतो. तिविधञ्हि पच्चयकिच्चं जननकिच्चञ्च उपत्थम्भनकिच्चञ्च अनुपालनकिच्चञ्च. तत्थ यो पच्चयो पच्चयुप्पन्नधम्मस्स उप्पादाय पच्चयो होति, यस्मिं असति पच्चयुप्पन्नो धम्मो न उप्पज्जति, तस्स पच्चयकिच्चं जननकिच्चं नाम. यथा अनन्तरपच्चयो. यो पच्चयो पच्चयुप्पन्नधम्मस्स ठितिया च वुड्ढिया च विरुळ्हिया च पच्चयो होति, यस्मिं असति पच्चयुप्पन्नो धम्मो न तिट्ठति न वड्ढति न विरूहति, तस्स पच्चयकिच्चं उपत्थम्भनकिच्चं नाम. यथा पच्छाजातपच्चयो. यो पच्चयो पच्चयुप्पन्नस्स धम्मस्स पवत्तिया पच्चयो होति, येन विना पच्चयुप्पन्नो धम्मो चिरकालं न पवत्तति, सन्तति गमनं छिज्जति, तस्स पच्चय किच्चं अनुपालनकिच्चं नाम. यथा रूप जीवितिन्द्रियपच्चयो. एते पन द्वे इन्द्रियधम्मा तेसु तीसु पच्चय किच्चेसु एककिच्चंपि नसाधेन्ति, तस्मा एते द्वे धम्मा इन्द्रिय पच्चये विसुं न गहिताति.