पदसाधनं |ओ०.०००१|
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
बुद्धम्बुजं नमस्सित्वा सद्धम्ममधु भाजनं,
गुणमोपदपदं सङ्घमधुब्बतनिसेवितं;
मोग्गल्लायनाचरिय चरञ्च येन धीमता,
कतं लघुमयन्दिद्धमनुनं सद्दलक्खणं;
आरभिस्सं समासेन बालत्थं पदसाधनं,
मोग्गल्लायनसद्दत्थरतनाकरपद्धतिं;
सञ्ञापरिग्गहेनेव लक्खणेसु सरादयो,
ञायन्तिति तमेवादो दस्सयिस्सं विभागतो;
अआदयो तिताळीस वणणा.
जिनवचनानुरूपा अकारदेयो निग्गहितन्ता तेचत्ताळी सक्खरा पच्चेकं वण्णा नाम होन्ति यथा - अ आ इ ई उ ऊ ए ओ क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व स ह ळ अं इति-ककारादिस्वकारो उच्चारणत्थो = वणणीयति अत्थो एतेहीति वण्णा-अआदि मरियादा भूतो येसन्तो अआदयो.
अआदयोति वत्तते याव ‘‘बिन्दुनिग्गहीत’’न्ति-तञ्चखोअत्थ वसा विभत्तिचीपरिनामोति सत्तम्यन्तमभिसम्बन्धीयते.
दसादो सरा
अआदिस्वादिम्हि निद्दिट्ठा ओदन्ता दसवण्णा सरा नाम होन्ति-यथा-अ आ इ ई उ ऊ ए ओ = सरन्ति पवत्तन्तीति सरा-दसा दोति वत्तते तीसु चक्कमानेसु.
द्वे द्वे सवण्णा.
अआस्वादिमेसु दस्सु द्वे द्वे सवण्णा नाम होन्ति. यथाक्कमं-यथा-अआ इति, उऊ इति, ए इति, ओ इति = समाना सादिसा वण्णा सवण्णा-समानत्तञ्च ठानतो.
छ वण्णानंहि उप्पत्तिट्ठानानि कण्ठातालुमुद्धदन्तओट्ठाना सिकावसेन-तेसु अवण्णकवग्गहानं कण्ठोठानं-इवण्ण चवग्गयानं तालु-टवग्गरळानं मुद्धा-तवग्गलसानं दन्ता-उ वण्णपवग्गानं ओट्ठा-एवण्णस्स कण्ठतालु-ओवण्णस्स कण्ठोट्ठं-वकारस्स |ओ०.०००२| दन्तोट्ठं-निग्गहितस्स नासिका-ङञणनमानं सकट्ठानं नासिका च-द्वेद्वेति वत्तते.
पुब्बो रस्सो
तेस्चेव दससु ये द्वे द्वे सवण्णा तेसु यो यो पुब्बो सो सो रस्ससञ्ञो होति-यथा-अ इ उ ए ओ-तेसु संयोग पुब्बाच दिस्सन्ति द्वे पनन्तिमा दीपेतुं तत्थ साधुत्तं तेसम्पि इध सङ्गहो = रस्सकालयोगा तब्बन्तताय वा रस्सा-तथा दीघा-इधापिद्वेद्वेति वत्तते.
परो दीघो.
अआदिस्वादिभुतेसु दससु ये द्वे द्वे सवण्णा तेसु यो यो परो सो सो दीघसञ्ञो होति-यथा-आ ई ऊ.
कादयो ब्यञ्जना.
अआदिसु कादयो निग्गहीतपरियन्ता तेत्तिंस ब्यञ्जनानाम होन्ति-यथा-क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ण त थ द ध न प फ ब भ म य र लव स ह ळ अं = ब्यञ्जीयति अत्थो एतेहीति ब्यञ्जना-कादयोति वत्तते.
पञ्च पञ्चका वग्गा.
अआदसु ककारादयो मकारन्ता पञ्च पञ्चका वग्गा नाम होन्ति-यथा-कखगघङ, चछजझञ, टठडढण, तथदधन, पफबभम. = वज्जेन्ति यकारादयोति वग्गा.
बिन्दु निग्गहितं
अकारादीसुयवायं वण्णो बिन्दुमत्तो सो निग्गहितसञ्ञोहोति = रस्ससरं निस्साय गहितमुच्चारितं निग्गहीतं.
सञ्ञा विधानं.
सन्धि वुच्चते-पुरिस उत्तमो, पञ्ञा इन्द्रियं. सतिआरक्खो,भोगि इन्दो, चक्खु आयतनं, अभिभु आयतनं, धनम्मे अत्थि, कुतो एत्था’ तिध-सरो लोपो सरे.
सरो सरो लोपनीयो होति-सरेतोपसिलेसिकाधारसत्तमी ततो वण्णकालव्यवधाने कारियं न होति-त्वमसि, कतमा चानन्द अनिच्चसञ्ञा’ति-अञ्ञत्थापि संहतायमोपसिलेसकाधा रेयेव सत्तमी-विधीति वत्तमाने.
सत्तमियं पुब्बस्स.
सत्तमीनिद्देसे पुब्बस्सेव विधिति पुब्बसरलोपो-पुरिसुत्तमो,पञ्ञिन्द्रियं, सतारक्खो, भोगिन्दो, चक्खायतनं. अभिभायतनं, धनम्मत्थि, कुतेत्थ. पुब्बस्स |ओ०.०००३| कारियविधाना सत्तमीनिद्दिट्ठस्स परताव गम्यतेति परेतुपरिवचनम्पि घटते-सो अहं, चत्तारो इमे, यतो उदकं, पातो एवं’तीध-‘‘सरो लोपो सरे’’ति वत्तते.
परो क्वचि.
सरम्हा परो सरो क्वचि लोपनीयो होति-सोहं, चत्तारोमे, यतोदकं. पातोच-क्वचितिकिं?-पञ्ञिन्द्रियं-अस्साधिकारो सब्बसन्धिसु-तस्स इदं, तस्स इदं, वात ईरितं, वात ईरितं, सीत उदकं, सीत उदकं, वाम ऊरु,वाम ऊरु, इतिध-पुब्बसर लोपे-सरे वेति च वत्तते.
युवणणानम्ञो लुत्ता.
लुत्ता सरापरेसं इवण्णवण्णानं ञो होन्ति वायथाक्कमं.
वण्णपरेन सवण्णेपि.
वण्णसद्दो परो यस्मा तेन सवण्णोपि गय्हति सयं चेति ई ऊ नम्पि ए ओ-तस्सेदं, तस्सिदं-वातेरितं. वातिरितं-सीतोदकं, ‘‘ब्यञ्जने दीगरस्सा’’ति दीघे-सीतुदकं-वामोरु,वामूरु-लुत्तेतिकिं-दस इमे.
अतिप्पसङ्गबाधकस्स क्वचिसद्दस्सानुवत्तनतो न विकप्पविधी नियता-तेन उपेतो’ति एवमादीसु विककेप्पा नारकितादिसु विधि च न होति-चि अकासि, चि अकासि. सु आगतं, सु आगतं’तिधयुवण्णानं वे’ति च वत्तते.
यवा सरे.
सरे परे इव ण्णुवण्णानं यकारवकारा होन्ति वा यथाक्कमं-अकारस्स दीघे-व्याकासि, ‘‘वनतरगावा गामा’’ति यागमे-वियाकासि-स्वागतं. सागतं-क्वचित्वेव-यानीध.
ते अज्ज, ते अज्ज, सो अयं, सो अयं, इतीध-‘‘यवासरे’’ ‘वे’ति च वत्तते.
ञोनं
ञोनं यकारवकारा होन्ति वा सरे परे यथाक्कमं.
त्यज्ज, तेज्ज-‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’तिदीघे-स्वायं, सोयं.
क्वचीत्वेव-धनम्मत्थी-गो एळकमितिध-सरे’ति वत्तते.
गोस्सावङ.
सरे परे गोस्स अवङ आदेसो होति-सच‘‘टनुबन्धानेक वण्णासब्बस्सा’’ति सब्बस्सप्पसङ्गे-अन्तस्से’ति वत्तमाने.
ङनु बन्धो.
ङकारोनुबन्धो यस्स सो नेकवण्णोपि अन्तस्स होतिति औकारस्सेव होति,-‘‘सङ्केतोनवयवोनु बन्धो’’तिवचना ङकारस्साप्पयोगो-पयोजनं‘‘ङनुबन्धो’’ति सङ्केतो-गवेळकं.
इति |ओ०.०००४| एव, इति एवा ‘‘तीध-
वितिस्सेवे वा
एवसद्दे परे इतिस्स वो होति वा-सच.
छट्ठियन्तस्स.
छट्ठिनद्दिट्ठस्स यं कारियं तदन्तस्स विञ्ञेय्यन्ति इकारस्सादेसो होति = ठानीनमामद्दियदिस्सति उच्चारियति’ति आदेसो-इत्वेव, अञ्ञत्र यादेसे-‘‘तवग्गवरणनं ये चवग्गबयञा’’ति तकारस्स वो-‘‘वग्गलयेहि ते’’ति यस्स च चकारो, इच्चेव-दु अङ्गिकं, चि इत्वा, अज्ज अग्गे, पातु अहेसुं, पा एव, इध इज्झति, परि अन्तं, अत्त अत्थमितिध-‘‘मयदासरे’’ति वत्तते.
वततरगा चागमा.
एते मयदा वागमा होन्ति वा सरे क्वचि,-आगमिनो अनियमेपि सरोयेवागमी होति वनादिनन्तु ञापका-अञ्ञथाहि पदादीनं युक्वीधान मनत्थकं-दुवङ्गिकं, चिनित्वा, अज्जतग्गे, पातुरहेसुं, -‘‘ब्यञ्जनेदीघरस्सा’’ति रस्से-पगेव, इधमिज्झति, परियन्तं, अत्तदत्थं-वात्वेव-अत्तत्थं.
छ अभिञ्ञा, छ अभिञ्ञा,’तीध-वा सरे आगमो’ति च वत्तते.
छा ळो.
छ सद्दा परस्स सरस्स ळकारो आगमो होति वा-छळभिञ्ञा, छअभिञ्ञा.
सरसन्धि.
कञ्ञा इव-कञ्ञा इवा तीध-पुब्बपरसरानं लोपे सम्पत्ते-सरो परोति च वत्तते.
नद्वेवा.
पुब्बपरसरा द्वेपि वा क्वचि न लुप्यन्ते-कञ्ञाइव, कञ्ञेव, कञ्ञाव.
सरसन्धि निसेधो.
तत्र अभिरति, खन्ति परमं, सम्मा अक्खातो’तीध-
ब्यञ्छने दीघरस्सा.
रस्सदीघानं क्वचि दीघरस्सा होन्ति ब्यञ्जने-तत्राभिरति, खन्तीपरमं,’ सम्मदक्खातो’ तिदागमे रस्सो-क्वचीत्वेच-त्यज्ज-कथं यानिव अन्तलिक्खे’ति -दीघरस्साति योगविभागा.
चि गहो, ततिय झानं. वि खोपो, इतिध-ब्यञ्जने’ति वत्तते.
सरम्हा द्वे.
सरम्हा परस्स ब्यञ्जनस्स क्वचि द्वेरूपानि होन्ति-विग्गहो.
चतुत्थ |ओ०.०००५| दुतियेस्वेसं ततिय पठमा.
चतुत्थदुतियेसु परेस्वेसं चतुत्थदुतियानं तब्बग्गे ततिय पठमा होन्ति पच्चासत्याति पुब्बझकारखकारानं जकारककरा-ततियज्झानं, विक्खेपो-सरम्हा’तिकिं?-तं वनं. अकरम्भसेते, अकरम्भसेते, एसो अत्थो, एसो अत्थो, इतिध-चे’तिवत्तते.
ए ओ न म वण्णे.
ए ओ नं वण्णे क्वचि अ होति वा-अकरम्भसने, अकरम्ह सेते-एसअत्थो, एसोअत्थो-वण्णेतिकिं?-सो.
सरब्यञ्जनसन्धि.
अत यन्तं. तथ यं. मद यं, बुधि यति, धन यं. सेव यो, पयेसना, पोक्खरण यो, इतिध-
तवग्गवरणनंये चवग्गखयञा.
तवग्गवरणनं चवग्गबयञा होन्ति यथाक्कमं यकारे, ‘‘वग्गलसेहि ते’’ति वग्गा परस्स यस्स पुब्बरूपं-अच्चन्तं. तच्छं, मज्जं, बुज्झति, धञ्ञं, सेब्बो, पय्येसना, पोक्खरञ्ञो-क्वचीत्वेच, मत्या-येति वत्तते वक्खमानेसु तीसु. सक यते, रुच यते, पट्यते, लुप्यते, सल्यते, दिस्यते’तीध.
वग्गलसेहि ते
वग्गलसेहि परस्स यकारस्स क्वचि ते वग्गलसा होन्ति.
सक्कते, रुच्चते,पट्टते, लुप्पते, सल्लते, दिस्सते. क्वचित्वेव-क्याहं-मुह = यती’तीध-
हस्स विपल्लासो
हस्स विपल्लासो होति यकारो-मुय्हति,
बहुआबाधो, बहु आबाधो’तीध-उस्सवकारे ‘‘हस्स विपल्लासो’’ति वत्तते.
वेवा.
हस्स विपल्लासो होतिवा वकारे-बव्हाबाधो, बह्वाबाधो.
ब्यञ्जन सन्धि.
अक्खिरुजति. अक्खिरुजती’तीध-वेति वत्तते याव‘‘मयदासरे’’ति.
निग्गहितं.
निग्गहीतमागमो होतिवा क्वचि = ठानीनमालिङ्गिय गच्छति पवत्तती’ति आगमो-अक्खिं रुजति,अक्खि रुजति-‘‘यावद्विधा’’ति आदो निच्चं ववत्थित विभासत्ता वाधिकारस्स-वासद्दो हि अत्थवये वत्तते कत्थचि विकप्पे कत्थचि यथाववत्थितरूप परिग्गहेति-यदा पच्छिमे तदा नच्चमनिच्चमसन्तञ्च विधिं दीपेति-एत्थ पन क्व चिसद्दस्सानु |ओ०.०००६| वत्तनतो तेनेवासन्तविधि सिद्धो’ति वासद्दे नितरद्वयं-सं रम्हो, संरम्हो, पुं लिङ्गं,पुं लिङ्गमितीध-निग्गहीताधिकारो आ ‘‘मयदा सरेति’’.
लोपो.
निग्गहीतस्स लोपो होति वा क्वचि-दीघदित्तानि, सारम्हो, सारम्हो-पुल्लिङ्गं, पुंलिङ्गं-पटिसल्लाणे पातुकामो’तिआदिसु निच्चं-पुप्फं अस्सा, पुप्फं अस्सा, किं इति, किं इती’तीध-
परसरस्स.
निग्गहीतम्हा परस्स सरस्स लोपो होति वा क्वचि.
संयोगादि लोपो.
अनन्तरा ब्यञ्जना संयोगो-अत्र यो आदभुतावयवो तस्स वा क्वचि लोपो होती’ति सस्सादिस्स लोपो-पुप्फंसा, ‘‘मयदा सरे’’ति निग्गहीतस्स मकारो-पुप्फमस्सा, ‘‘वग्गे वग्ग’न्तो’’ति नो नग्गहीतस्स-किन्ति, किमिति.
तं ख णं, तं खणं, धम्मं चरे, धम्मं चरे, तं डहति, तं डहति, तं दानं, तं दानं, तं फलं, तं एलमितीध-
वग्गे वग्गन्तो.
नग्गहीतस्स खो वग्गे वग्गन्तो वा होति पच्चासत्या-तङ्कणं,तंखणं-धम्मञ्चरे, धम्मंचरे-तण्डहति, तंडहति-तन्दानं, तंदानं-तम्फलं, तंफलं-गन्त्वा सम्मतोति’आदिसु निच्चं-आनन्तरिकं यमाहु, आनन्तरिकं यमाहु, पच्चत्तं एव, पच्चत्तं एव, तञ्हि. तञ्हि, इतिध-
येवहिसुञ्ञो.
यएवहिसद्देसु निग्गहीतस्सञो वा होति-‘‘वग्गलसेहि ते’ति यस्स ञकारे-आनन्तरिकञ्ञ माहु. आनन्तरिकं यमाहु, ञस्स द्वित्ते-पच्चत्तञ्ञेव, पच्चत्तंएव-तञ्हि, तंही-एव सद्दसहचरियायेति यसद्दस्सेव गहणं-संयतो, संयतो’तीध
ये संस्स
संसद्दस्स यं निग्गहीतं तस्स वा ञो होति यकारे-
सञ्ञतो, संयतो-इधयकारमत्तोव गय्हते पुनब्बचना.
तं एव, तं एव, तं इदं, तं इदं, तं इमिना, तं इमिनातीध-
मयदासरे.
निग्गहीतस्स मयदा होन्ति वा सरे क्वचि-तमेव, तंएव-तयिदं’ तंइदं-तदमिना, तं इमिना एत्थ-‘‘तदमिनादीनी’’तिनिपातना इकारस्स अकारो-लक्खणन्तरेनाविहितादेसलोपागमविपल्लासा सब्बत्थ इमिनाव दट्ठब्बा-तेन निजको. नियको,’तिआदि सिद्धं-बुद्धम सरणमिच्चादिसु योगविभागा.
निग्गहित सन्धि.
अथ |ओ०.०००७| नामानि वुच्चन्ते.
तानि विविधानि सलिगालिगवसेन-तत्थ सलिगेयु ताव अकारन्ततो पुल्लिङ्गा बुद्धसद्दा सत्तविभत्तियो परा योजीयन्तो-बुद्ध इति ठिते.
द्वे द्वे कानेकेसु नामस्मा सियो अंयो नाहि यनं स्मासनं स्मिंसु
एतेसं द्वेद्वे होन्ति एकानेकत्थेसु वत्तमानतो नाम स्माति यथाक्कमं एकम्हि चत्तब्बो एकवचनानं बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचनानं चातियमेनप्पयङ्गे-नामस्मा’तिअधिकारो.
पठमात्थमत्ते
सकत्थदब्बलिङ्गानि सङ्ख्याकम्मादिपञ्चकं
नामत्थो तस्स सामञ्ञमत्तमत्तं पवुच्चते.
नामस्साभिधेय्य मत्ते पठमाविभत्ति होति’ति वत्तिच्छावसा पठमायेकवचनबहुवचनानि.
सियोइति पठमा, सिस्सिकारस्सानुबन्धत्तप्पेयोगो-पयोजनं‘‘कि मं सीसू’’ति सङ्केतो-तथा अं वचनस्सकारस्स-सि-अतो’ति वत्तते-तस्स नामविसेसनत्ता ‘‘विधिब्बिसेसनन्तस्सा’’ति तदन्ततो विधि.
सिस्सो.
अकारन्ततो नामस्मा परस्स सिस्स ओहोति-पुब्बसरलोपो बुद्धो तिट्ठति-यो.
अतो योनं टाटे.
अकारन्ततो नामस्मा परेसं पठमादुतियायोनं टाटे होन्ति यथाक्कमं-टकारानुबन्धत्ता‘‘टनुबन्धानेकवण्णा सब्बस्सा’’ति सब्बादेसो-बुद्धा तिट्ठन्ति. ‘पठमात्थमत्ते’’तिवत्तते.
आमन्तणे.
सद्देनाभिमुखी कारो विज्जमानस्स वत्थुनो
आमन्तणं विधातब्बे नत्थि राजा भवेति तं;
आमन्तणधिके अत्थमत्ते पठमा विभत्ति होती’ति एकस्मिं एकवचनं सि.
गोस्यालपणे.
आलपणे सि गसञ्ञो होति-लोपो’ति वत्तते
गसीनं.
नामस्मागसीनंलोपोहोति-भोबुद्धमंपालय-गे’तिवत्तते.
अयुनं वा दीघो.
ऐउ इच्चेसं वा दीघो होति गेपरे तिलिङ्गे’तिदीघो-बुद्धा, केचि दीघं दूरालपणे येविच्छन्ति समीपालपणेपि दस्सतो तं न गहेतब्बं-योम्हि,-बुद्धा मं पालेथ.
कम्मे |ओ०.०००८| दुतिया
कत्तुक्रियाभिसम्बन्धं कारकं कम्ममुच्चते;
निब्बत्ति विकतिप्पत्ति भेदा तं तिविधं भवे.
अस्मिं दुतिया विभत्तिहोति-अंयो इति दुतिया-अं-बुद्धंपणमामि, योस्सटे-बुद्धे.
कत्तुकरणेसु ततिया.
क्रियं यो कुरुते मुख्यो स कत्ता योजितो न वा करणं तं विसेसेन यं क्रियासिद्धिहेतुकं.
तेसु कारकेसु ततिया विभत्ति होति-नाभि इति ततिया-ना-नास्सा’ति वत्तते.
अतेन
अकारन्ततो नामस्मा परस्स नावचनस्स एनादेसो होति-बुद्धेन देसितो धम्मो-हि-
सुहिस्वसेस.
अकारन्तस्स सुहीस्वेहोति-बुद्धेहि-वे’ति वत्तते.
स्माहिस्मिन्नं म्हाभीम्हि.
नामस्मा परेसं स्माहिस्मिन्नं म्हाभीम्हि वा होन्ति यथाक्कमं-हिस्स भियादेसो-बुद्धेभी, करणे-बुद्धेन लोको सुचरति, बुद्धेहि, बुद्धेहि, वा.
चतुत्थी सम्पदाने.
अनुमन्त्वनिराकत्तुज्झेसकानं वसा तधा;
ददाति कम्मना युत्तं सम्पदानमुदिरितं.
तस्मिं सम्पदानकारके चतुत्थि सिया-सनं इति चतुत्थी-स.