२. नामकण्ड

अथ नामिकविभत्यावतारो वुच्चते.

अत्थाभिमुखं नमनतो, अत्तनि चत्थस्स नामनतो नामं, दब्बाभिधानं.

तं पन दुविधं अन्वत्थरुळ्हीवसेन, तिविधं पुमित्थिनपुंसकलिङ्गवसेन. यथा – रुक्खो, माला, धनं.

चतुब्बिधं सामञ्ञगुणक्रियायदिच्छावसेन, यथा – रुक्खो, नीलो, पाचको, सिरिवड्ढोतिआदि.

अट्ठविधं अवण्णिवण्णुवण्णोकारनिग्गहीतन्तपकतिभेदेन.

पुल्लिङ्ग

तत्थ पठमं अकारन्तम्हा पुल्लिङ्गा जातिनिमित्ता पुरिससद्दा स्यादिविभत्तियो परा योजीयन्ते.

६०. जिनवचनयुत्तञ्हि.

अधिकारोयं. तत्थ पञ्च मारे जितवाति जिनो, बुद्धो. जिनस्स वचनं जिनवचनं, तस्स जिनवचनस्स युत्तं जिनवचनयुत्तं, तेपिटकस्स बुद्धवचनस्स मागधिकाय सभावनिरुत्तिया युत्तं अनुरूपमेवाति इदं अधिकारत्थं वेदितब्बं.

सा मागधी मूलभासा, नरा यायादिकप्पिका;

ब्रह्मानो च’स्सुतालापा, सम्बुद्धा चापि भासरे.

अधिकारो पन तिविधो सीहगतिकमण्डूकगतिकयथानुपुब्बिकवसेन, अयं पन सीहगतिको पुब्बापरविलोकनतो, यथानुपुब्बिकोयेव वा.

सक्कतविसदिसं कत्वा जिनवचनानुरूपवसेन पकतिट्ठपनत्थं परिभासमाह.

६१. लिङ्गञ्च निपच्चते.

लिङ्गंपाटिपदिकं, यथा यथा जिनवचनयुत्तञ्हि लिङ्गं, तथा तथा इध लिङ्गं निपच्चते ठपीयति. चसद्देन धातवो चाति जिनवचनानुरूपतो ‘‘पुरिस’’इति लिङ्गे ठपिते ततो तस्स धातुप्पच्चयविभत्तिवज्जितस्स अत्थवतो सद्दस्स ‘‘परसमञ्ञा पयोगे’’ति परिभासतो लिङ्गसञ्ञायं –

इतो परं विभत्तिप्पच्चयादिविधाने सब्बत्थ लिङ्गग्गहणमनुवत्तते.

६२. ततो च विभत्तियो.

ततो जिनवचनयुत्तेहि लिङ्गेहि परा विभत्तियो होन्ति. चसद्दग्गहणेन तवेतुनादिपच्चयन्तनिपाततोपि. कम्मादिवसेन, एकत्तादिवसेन च लिङ्गत्थं विभजन्तीति विभत्तियो.

का च पन ता विभत्तियो? ‘‘विभत्तियो’’ति अधिकारो.

६३. सियो, अंयो, नाहि, सनं, स्माहि, सनं, स्मिंसु.

स्यादयो द्विसत्त विभत्तियो नाम होन्ति. तत्थ सि, यो इति पठमा, अं, यो इति दुतिया, ना, हि इति ततिया, स, नं इति चतुत्थी, स्मा, हि इति पञ्चमी, स, नं इति छट्ठी, स्मिं, सु इति सत्तमी.

इदं पन सञ्ञाधिकारपरिभासाविधिसुत्तेसु सञ्ञासुत्तन्ति दट्ठब्बं, वुत्तञ्हि वुत्तियं ‘‘विभत्तिइच्चनेन क्वत्थो, अम्हस्स ममं सविभत्तिस्स से’’ति, इतरथा पुरिमसुत्तेन एकयोगो कत्तब्बोति. एत्थ च पठमादिवोहारो, एकवचनादिवोहारो च अन्वत्थवसेन, परसमञ्ञावसेन वा सिद्धोति वेदितब्बो.

एकस्स वचनं एकवचनं, बहूनं वचनं बहुवचनं, द्विन्नं पूरणी दुतियातिआदि, इतरथा पुरिमसुत्ते चसद्देन सञ्ञाकरणे अप्पकतनिरत्थकविधिप्पसङ्गो सिया.

‘‘जिनवचनयुत्तञ्हि, लिङ्गञ्च निपच्चते’’ति च वत्तते. इध पन पदनिप्फादनम्पि जिनवचनस्साविरोधेनाति ञापेतुं परिभासन्तरमाह.

६४. तदनुपरोधेन.

यथा यथा तेसं जिनवचनानं उपरोधो न होति, तथा तथा इध लिङ्गं, चसद्देनाख्यातञ्च निपच्चते, निप्फादीयतीति अत्थो. तेनेव इध च आख्याते च द्विवचनाग्गहणं, सक्कतविसदिसतो विभत्तिप्पच्चयादिविधानञ्च कतन्ति दट्ठब्बं.

तत्थ अविसेसेन सब्बस्यादिविभत्तिप्पसङ्गे ‘‘वत्तिच्छानुपुब्बिका सद्दप्पवत्ती’’ति वत्तिच्छावसा –

६५. लिङ्गत्थे पठमा.

लिङ्गत्थाभिधानमत्ते पठमाविभत्ति होतीति पठमा. तत्थापि अनियमेनेकवचनबहुवचनप्पसङ्गे ‘‘एकम्ही वत्तब्बे एकवचन’’न्ति परिभासतो लिङ्गत्थस्सेकत्तवचनिच्छायं पठमेकवचनं सि.

‘‘अतो नेना’’ति इतो ‘‘अतो’’ति वत्तते, लिङ्गग्गहणञ्च.

६६. सो.

सि, ओइति द्विपदमिदं. लिङ्गस्स अकारतो परस्स सिवचनस्स ओकारो होति.

सुत्तेसु हि पठमानिद्दिट्ठस्स कारियिनो छट्ठीविपरिणामेन विवरणं आदेसापेक्खन्ति दट्ठब्बं.

एत्थ च सीति विभत्ति गय्हते विभत्तिकारियविधिप्पकरणतो, ‘‘ततो च विभत्तियो’’ति इतो विभत्तिग्गहणानुवत्तनतो वा, एवं सब्बत्थ स्यादीनं कारियविधाने विभत्तियेवाति दट्ठब्बं.

‘‘वा परो असरूपा’’ति परलोपे सम्पत्ते तदपवादेन पुब्बलोपमाह.

६७. सरलोपो’मादेसप्पच्चयादिम्हि सरलोपे तु पकति.

पुब्बस्सरस्स लोपो होति अंवचने, आदेसप्पच्चयादिभूते च सरे परे, सरलोपे कते तु परसरस्स पकतिभावो होति. एत्थ च ‘‘सरलोपे’’ति पुनग्गहणं इमिनाव कतसरलोपनिमित्तेयेव परस्स विकारे सम्पत्ते पकतिभावत्थं. परसरस्स पकतिभावविधानसामत्थियतो अमादेसप्पच्चयादिभूते सरे परेतिपि सिद्धं.

त्यादिविभत्तियो चेत्थ, पच्चयत्तेन गय्हरे;

आदिग्गहणमाख्यात-कितकेस्वागमत्थिदं.

पच्चयसाहचरिया, चादेसो पकतीपरो;

पदन्तस्सरलोपो न, तेन’ब्भाहादिके परे.

तुग्गहणं भिक्खुनीआदीसु सरलोपनिवत्तनत्थं, ‘‘नये परं युत्ते’’ति परं नेतब्बं. पुरिसो तिट्ठति.

पुरिसो च पुरिसो चाति पुरिस पुरिसइति वत्तब्बे –

६८. सरूपानमेकसेस्वसकिं.

सरूपानं समानरूपानं पदब्यञ्जनानं मज्झे एकोव सिस्सते, अञ्ञे लोपमापज्जन्ते असकिन्ति एकसेसो. एत्थ च ‘‘सरूपान’’न्ति वुत्तत्ताव सिद्धे असकिम्पयोगे पुनासकिंगहणं एकविभत्तिविसयानमेवासकिम्पयोगे एवायन्ति दस्सनत्थं, न च विच्छापयोगे’तिप्पसङ्गो. ‘‘वग्गा पञ्चपञ्चसो मन्ता’’ति एत्थ ‘‘पञ्चपञ्चसो’’ति निद्देसेनेव विच्छापयोगसिद्धिया ञापितत्ता, अथ वा सहवचनिच्छाय’मय’मेकसेसो.

योगविभागतो चेत्थ, एकसेस्वसकिं इति;

विरूपेकसेसो होति, वा ‘‘पितून’’न्तिआदिसु.

तत्थेव लिङ्गत्थस्स बहुत्तवचनिच्छायं ‘‘बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचन’’न्ति पठमाबहुवचनं यो, पुरिस यो इतीध ‘‘अतो, वा’’ति च वत्तते.

६९. सब्बयोनीनमाए.

अकारन्ततो लिङ्गम्हा परेसं सब्बेसं पठमायोनीनं, दुतियायोनीनञ्च ययाक्कमं आकारेकारादेसा होन्ति वाति आकारो, सब्बग्गहणं सब्बादेसत्थं, सरलोपादि पुरिमसदिसमेव, पुरिसा तिट्ठन्ति.

वा इच्चेव रूपा रूपानि, अग्गयो, मुनयो.

वासद्दोयं ववत्थितपिभासत्थो, तेन चेत्थ –

निच्चमेव च पुल्लिङ्गे, अनिच्चञ्च नपुंसके;

असन्तं झे कतत्ते तु, विधिं दीपेति वासुति.

तत्थेवालपनवचनिच्छायं ‘‘लिङ्गत्थे पठमा’’ति वत्तते.

७०. आलपने च.

अभिमुखं कत्वा लपनं आलपनं, सम्बोधनं. तस्मिं आलपनत्थाधिके लिङ्गत्थाभिधानमत्ते च पठमाविभत्ति होति. पुरे विय एकवचनादि.

पुरिस सि इच्चत्र –

७१. आलपने सि गसञ्ञो.

आलपनत्थे विहितो सि गसञ्ञो होतीति गसञ्ञायं ‘‘भो गे तू’’ति इतो ‘‘गे’’ति वत्तते.

७२. अकारपिताद्यन्तानमा.

लिङ्गस्स सम्बन्धी अकारो च पितुसत्थुइच्चेवमादीनमन्तो च आकारत्तमापज्जते गे परे.

‘‘गे, रस्स’’मिति च वत्तते.

७३. आकारो वा.

लिङ्गस्स सम्बन्धी आकारो रस्समापज्जते गे परे विकप्पेन, अदूरट्ठस्सालपनेवायं.

७४. सेसतो लोपं गसिपि.

‘‘सिं, सो, स्या च, सखतो गस्से वा, घते चा’’ति एवमादीहि निद्दिट्ठेहि अञ्ञो सेसो नाम, ततो सेसतो लिङ्गम्हा गसिइच्चेते लोपमापज्जन्ते. अपिग्गहणं दुतियत्थसम्पिण्डनत्थं, एत्थ च सतिपि सिग्गहणे वइति वचनमेव ञापकमञ्ञत्थापि सिग्गहणे आलपनाग्गहणस्स. केचि आलपनाभिब्यत्तिया भवन्तसद्दं वा हेसद्दं वा पयुज्जन्ते. भो पुरिस तिट्ठ, हे पुरिसा वा.

बहुवचने न विसेसो, भवन्तो पुरिसा तिट्ठथ.

तत्थेव कम्मत्थवचनिच्छायं ‘‘व,’’ति वत्तते.

७५. यं करोति तं कम्मं.

यं वा करोति, यं वा विकरोति, यं वा पापुणाति, तं कारकं क्रियानिमित्तं कम्मसञ्ञं होति.

७६. कम्मत्थे दुतिया.

कम्मत्थे दुतियाविभत्ति होति. पुरे विय दुतियेकवचनं अं, ‘‘सरलोपो’’तिआदिना सरे लुत्ते ‘‘दीघ’’न्ति दीघे सम्पत्ते पकतिभावो च, पुरिसं पस्स.

बहुवचने ‘‘सब्बयोनीनमाए’’ति योवचनस्सेकारो, पुरिसे पस्स.

तत्थेव कत्तुवचनिच्छायं –

७७. यो करोति स कत्ता.

यो अत्तप्पधानो क्रियं करोति, सो कत्तुसञ्ञो होति.

‘‘ततिया’’ति वत्तते.

७८. कत्तरि च.

कत्तरि च कारके ततियाविभत्ति होतीति ततियेकवचनं ना.

७९. अतो नेन.

एनाति अविभत्तिकनिद्देसो. अकारन्ततो लिङ्गम्हा परस्स नावचनस्स एनादेसो होति, सरलोपादि, पुरिसेन कतं.

बहुवचनम्हि –

८०. सुहिस्वकारो ए.

सु, हिइच्चेतेसु विभत्तिरूपेसु परेसु लिङ्गस्स सम्बन्धी अकारो एत्तमापज्जते.

८१. स्माहिस्मिंनं म्हाभिम्हि वा.

सब्बतो लिङ्गम्हा स्मा हि स्मिंइच्चेतेसं यथाक्कमं म्हा, भि, म्हिइच्चेते आदेसा होन्ति वा, पुरिसेहि, पुरिसेभि कतं.

तत्थेव करणवचनिच्छायं –

८२. येन वा कयिरते तं करणं.

येन वा कयिरते, येन वा पस्सति, येन वा सुणाति, तं कारकं करणसञ्ञं होति.

८३. करणे ततिया.

करणकारके ततियाविभत्ति होति, सेसं कत्तुसमं, आविट्ठेन पुरिसेन सो पुञ्ञं करोति, पुरिसेहि, पुरिसेभि.

तत्थेव सम्पदानवचनिच्छायं –

८४. यस्स दातुकामो रोचते धारयते वा तं सम्पदानं.

यस्स वा दातुकामो, यस्स वा रोचते, यस्स वा धारयते, तं कारकं सम्पदानसञ्ञं होति.

८५. सम्पदाने चतुत्थी.

सम्पदानकारके चतुत्थीविभत्ति होतीति चतुत्थिया एकवचनं स.

८६. सागमो से.

सब्बतो लिङ्गम्हा सकारागमो होति से विभत्तिम्हि परे. पुरिसस्स धनं ददाति.

बहुवचनम्हि ‘‘दीघ’’न्ति वत्तते.

८७. सुनंहिसु च.

सु नं हिइच्चेतेसु परेसु लिङ्गस्स अन्तभूता सब्बे रस्ससरा दीघमापज्जन्ते, चग्गहणमिकारुकारानं क्वचि निवत्तनत्थं. पुरिसानं.

तत्थेवापादानवचनिच्छायं –

८८. यस्मा दपेति भयमादत्ते वा तदपादानं.

यस्मा वा अवधिभूता अपेति, यस्मा वा भयं, यस्मा वा आदत्ते, तं कारकं अपादानसञ्ञं होति.

८९. अपादाने पञ्चमी.

अपादानकारके पञ्चमीविभत्ति होतीति पञ्चमिया एकवचनं स्मा.

‘‘अतो, सब्बेसं, आ ए’’ति च वत्तते.

९०. स्मास्मिंन वा.

अकारन्ततो लिङ्गम्हा सब्बेसं स्मा स्मिंइच्चेतेसं यथाक्कमं आकारेकारादेसा होन्ति वा, अञ्ञत्थ म्हादेसो. पुरिसा अपेति, पुरिसम्हा, पुरिसस्मा.

बहुवचने सब्बत्थ ततियासमं, हिस्स भिआदेसो होति. पुरिसेहि, पुरिसेभि अपेति.

तत्थेव सामिवचनिच्छायं –

९१. यस्स वा परिग्गहो तं सामि.

यस्स वा परिग्गहो, तं सामिसञ्ञं होति.

९२. सामिस्मिं छट्ठी.

सामिस्मिं छट्ठीविभत्ति होति. ठपेत्वा आयादेसं सब्बत्थ चतुत्थीछट्ठीनं समानं रूपं. पुरिसस्स एतं धनं, पुरिसानं.

तत्थेव ओकासवचनिच्छायं –

९३. योधारो तमोकासं.

यो कत्तुकम्मानं क्रियाय आधारो, तं कारकं ओकाससञ्ञं होति.

९४. ओकासे सत्तमी.

ओकासकारके सत्तमीविभत्ति होतीति सत्तमिया एकवचनं स्मिं, तस्स ‘‘स्मास्मिंनं वा’’ति एकारो, म्हिआदेसो च, पुरिसे पतिट्ठितं, पुरिसम्हि, पुरिसस्मिं.

बहुवचने ‘‘सुहिस्वकारो ए’’ति एकारो, पुरिसेसु.

पुरिसो, पुरिसा, भो पुरिस भो पुरिसा वा, भवन्तो पुरिसा, पुरिसं, पुरिसे, पुरिसेन, पुरिसेहि पुरिसेभि, पुरिसस्स, पुरिसानं, पुरिसा पुरिसस्मा पुरिसम्हा, पुरिसेहि पुरिसेभि, पुरिसस्स, पुरिसानं, पुरिसे पुरिसस्मिं पुरिसम्हि, पुरिसेसु.

तथा सुगतो, सुगता, भो सुगत भो सुगता वा, भवन्तो सुगता, सुगतं, सुगते, सुगतेन, सुगतेहि सुगतेभि, सुगतस्स, सुगतानं, सुगता सुगतस्मा सुगतम्हा, सुगतेहि सुगतेभि, सुगतस्स, सुगतानं, सुगते सुगतस्मिं सुगतम्हि, सुगतेसु.

एवं सुरा’सुर नरो’रग नाग यक्खा,

गन्धब्ब किन्नर मनुस्स पिसाच पेता;

मातङ्ग जङ्गम तुरङ्ग वराह सीहा,

ब्यग्घ’च्छ कच्छप तरच्छ मिग’स्स सोणा.

आलोक लोक निलया’निल चाग योगा, वायाम गाम

निगमा’गम धम्म कामा;

सङ्घो’घ घोस पटिघा’सव कोध लोभा,

सारम्भ थम्भ मद मान पमाद मक्खा.

पुन्नाग पूग पनसा’सन चम्पक’म्बा,

हिन्ताल ताल बकुल’ज्जुन किंसुका च;

मन्दार कुन्द पुचिमन्द करञ्ज रुक्खा,

ञेय्या मयूर सकुनण्डज कोञ्च हंसा –

इच्चादयोपि.

मनोगणादिस्स तु नासस्मास्मिंसु विसेसो. अञ्ञत्थ पुरिससमं.

मनो, मना, हे मन हे मना वा, भवन्तो मना, मनं, मने.

‘‘वा’’ति वत्तते.

९५. मनोगणादितो स्मिंनानमिआ.

मनोपभुति गणो मनोगणो, मनोगणादितो स्मिं, नाइच्चेतेसं यथाक्कमं इकाराकारादेसा होन्ति वा. आदिग्गहणेन बिलपदादितोपि.

‘‘मनोगणादितो’’ति वत्तते.

९६. स सरे वागमो.

एतेहेव मनोगणादीहि सरे परे सागमो होति वा. मनसा, मनेन.

ववत्थितविभासत्थोयं वासद्दो, तेन ‘‘मनो मना मनं मने मनआयतन’’न्तिआदीसु न होति. ‘‘मानसिकं, चेतसिक’’न्तिआदीसु निच्चं. मनेहि, मनेभि.

‘‘मनोगणादितो, वा’’ति च वत्तते.

९७. सस्स चो.

मनोगणादितो परस्स सस्स विभत्तिस्स ओकारो होति वा. सागमो.