४. समासकण्ड
अथ युत्तत्थानं स्याद्यन्तपदानं एकत्थीभावो वुच्चते. एकत्थीभावोति च इध समासो वुच्चति. सो च समासो छब्बिधो अब्ययीभावो, तप्पुरिसो, कम्मधारयो, दिगु, बहुब्बीहि, द्वन्दोति.
अब्ययीभावसमास
तत्थ अब्ययीभावो पठमं वुच्चते. ब्ययो वुच्चति विकारो, नत्थि ब्ययो एतस्साति अब्ययो, अब्ययो हुत्वा भवतीति अब्ययीभावो, नानालिङ्ग, विभत्ति, वचनेसु रूपविकाररहितो हुत्वा भवतीति अत्थो, सब्बलिङ्ग,-विभत्ति, वचनेसुपि येभुय्येन एकरूपेन पवत्ततीति वुत्तं होति.
अब्ययन्ति वा उपसग्गनिपातानं एव नामं, अयं पन पकति अब्ययं न होति, असङ्ख्येहि सह एकत्थतावसेन अब्ययं होति, इति अनब्ययम्पि अब्ययं भवतीति अब्ययीभावो.
३३१. स्यादिस्यादिनेकत्थं [क. ३१६; रू. ३३१; नी. ६७५; चं. २.२.१; पा. २.१.४].
अधिकारसुत्तमिदं. स्यादि वुच्चति स्याद्यन्तपदं, ‘स्यादिना’ति स्याद्यन्तपदेन, एको अत्थो यस्स तं एकत्थं, स्यादिपदं स्यादिपदेन सह एकत्थं होतीति अत्थो.
एत्थ च ‘स्यादी’ति वचनेन उपसग्ग, निपातेहि सद्धिं सब्बानि नामिकपदानि नामपटिरूपकानि च सङ्गण्हाति, त्याद्यन्तपदानि निवत्तेति.
तत्थ नामपटिरूपकानि नाम ‘येवावनकधम्मा’ इच्चादीनि. तथा सञ्ञासद्दभावं पत्तानि ‘‘अत्थिपच्चयो, नत्थिपच्चयो, अत्थिखीरा ब्राह्मणी, अञ्ञासिकोण्डञ्ञो, मक्खलिगोसालो’’ इच्चादीसु ‘अत्थि’ इच्चादीनि.
‘एकत्थ’न्ति एतेन द्वन्दसमासेपि पदानं एककत्तु, एककम्मादिभावेन एकत्थीभावो वुत्तो होतीति.
३३२. असङ्ख्यं विभत्तिसम्पत्तिसमीपसाकल्याभावयथापच्छायुगपदत्थे [क. ३१९; रू. ३३०; नी. ६९६; चं. २.२.२; पा. २.१.६].
‘असङ्ख्य’न्ति उपसग्गपदं निपातपदञ्च वुच्चति. तं द्वयम्पि हि एकत्त, बहुत्तसङ्ख्यं पटिच्च रूपविकाररहितत्ता ‘असङ्ख्य’न्ति वुच्चति. विभत्यत्थे, सम्पत्यत्थे, समीपत्थे, साकल्यत्थे, अभावत्थे, यथात्थे, पच्छात्थे, युगपदत्थे पवत्तं असङ्ख्यं नाम स्यादिपदं अञ्ञेन स्यादिपदेन सह एकत्थं होति. अयञ्च समासो अन्वत्थवसेन ‘असङ्ख्यो’ति च ‘अब्ययीभावो’ति च वुच्चति.
विभत्यत्थे ताव –
अधित्थि. एत्थ च अधितो सि, तस्स ‘असङ्ख्येहि सब्बास’न्ति सुत्तेन लोपो, इत्थितो सु, ‘अधि इत्थीसू’ति वाक्यं, तस्स च अत्थं कथेन्तेन निच्चसमासत्ता अञ्ञपदेन विग्गहो कातब्बो ‘‘इत्थीसु पवत्ता कथा’’ति वा ‘‘इत्थीसु पवत्तो वचनपथो’’ति वा ‘‘इत्थीसु पवत्तं वचन’’न्ति वा, ततो पुरिमसुत्तेन एकत्थसञ्ञा, इमिना सुत्तेन असङ्ख्येकत्थसञ्ञा च करियते, एकत्थसञ्ञाय पन कताय वाक्यत्थाय पयुत्तानं विभत्तीनं अत्थो एकत्थपदेन वुत्तो होति, तदा विभत्तियो वुत्तत्था नाम.
इदानि वुत्तत्थानं अप्पयोगारहत्ता लोपविधानमाह.
३३३. एकत्थतायं [क. ३१६; रू. ३३१; नी. ६७५; चं. २.१.३९; पा. २.४.७१; १.२.४५, ४६].
एको अत्थो येसं तानि एकत्थानि, ‘अत्थो’ति चेत्थ पदन्तरे कत्तु, कम्मादिभावेन विधेय्यो पधानत्थो एव वेदितब्बो. तथा हि ‘राजपुत्तो’ति एत्थ पुत्तसद्दत्थो एव तथाविधेय्यो होति, न राजसद्दत्थो, सब्बञ्च वचनवाक्यं नाम विधेय्यत्थेहि एव सिज्झति, नो अञ्ञथा, यस्मा च ‘राजपुत्तो’ति एतं पुत्तसद्दत्थस्सेव नामं होति, न राजसद्दत्थस्स, तस्मा एको पधानभूतो पुत्तसद्दत्थो एव तेसं द्विन्नं सद्दानं अत्थो नाम होति, न राजसद्दत्थोति, एकत्थानं भावो एकत्थता, एकत्थीभावोति वुत्तं होति. सो तिविधो समासो, तद्धितो, धातुपच्चयन्तो चाति. तिस्सं तिविधायं एकत्थतायं सब्बासं वुत्तत्थानं स्यादिविभत्तीनं लोपो होतीति इमिना सुस्स लोपो. बहुलाधिकारत्ता पन अलुत्तसमासोपि दिस्सति.
३३४. तं नपुंसकं [क. ३२०; रू. ३३५; नी. ६९८; चं. २.२.१५; पा. २.४.१८].
तं असङ्ख्यं नाम एकत्थं नपुंसकं होतीति इमिना अधित्थीसद्दस्स नपुंसकभावं कत्वा ततो स्याद्युप्पत्ति.
३३५. स्यादीसु रस्सो [क. ३४२; रू. ३३७; नी. ७३४; चं. २.२.८४; पा. १.२.४७].
नपुंसकस्स एकत्थस्स रस्सो होति स्यादीसु विभत्तीसूति इमिना ईकारस्स रस्सो.
३३६. पुब्बस्मामादितो [क. ३४३; रू. ३३८; नी. ३७५; चं. २.१.४०; पा. १.१.४१].
पुब्बअमादि नाम पुब्बपदत्थपधानभूतो असङ्ख्यसमासो वुच्चति, ततो परासं सब्बासं विभत्तीनं लोपो होति, आदिसद्देन चेत्थ पठमाविभत्तिपि गय्हति. अथ वा अमादि वुच्चति तप्पुरिसो, ततो पुब्बं नाम असङ्ख्यसमासो, इति अमादितो पुब्बभूता असङ्ख्येकत्था परासं सब्बासं विभत्तीनं लोपो होतीति इमिना अधित्थिसद्दतो सब्बविभत्तीनं लोपो.
अधित्थि तिट्ठति, इत्थीसु पवत्ता कथा तिट्ठतीति अत्थो. अधित्थि तिट्ठन्ति, इत्थीसु पवत्ता कथायो तिट्ठन्तीति अत्थो. एस नयो सेसविभत्तीसु सेसवचनेसु सेसलिङ्गेसु च. एवं सब्बलिङ्गेसु सब्बविभत्तीसु सब्बवचनेसु च एकेनेव रूपेन तिट्ठति, तस्मा अयं समासो रूपविकाररहितत्ता ‘अब्ययीभावो’ति वुच्चति.
एत्थ च विभत्यत्थो नाम ‘‘अधित्थि, बहिगामं, उपरिगङ्ग’’ मिच्चादीसु सम्पत्यादीहि विसेसत्थेहि रहितो केवलो विभत्तीनं अत्थो वुच्चति. विग्गहे पन ‘‘कथा, पवत्ता’’ इच्चादीनि समाससामत्थियेन विदितानि अत्थपदानि नाम, अधिसद्दस्स अत्थपदानीतिपि वदन्ति. एवं अधिकुमारि, अधिवधु, अधिजम्बुइच्चादि.
अत्तनि पवत्तो धम्मो, पवत्ता वाधम्माति अत्थे विभत्तीनं लोपे कते अधिअत्तसद्दस्स नपुंसकभावं कत्वा ततो स्याद्युप्पत्ति, ‘पुब्बस्मामादितो’ति स्यादीनं लोपे सम्पत्ते –
३३७. नातोमपञ्चमिया [क. ३४१; रू. ३३६; नी. ७३३; चं. २.१.४१; पा. २.४.८३; मु. ४.३.३७४].
अकारन्तम्हा असङ्ख्येकत्था परं सब्बासं विभत्तीनं लोपो न होति, पञ्चमीवज्जितानं विभत्तीनं अं होति.
अज्झत्तं धम्मो जायति, अज्झत्तं धम्मा जायन्ति, अज्झत्तं धम्मं पस्सति, अज्झत्तं धम्मे पस्सन्ति.
अपञ्चमियाति किं? अज्झत्ता अपेति, अज्झत्तेहि अपेति.
३३८. वा ततियासत्तमीनं [क. ३४१; रू. ३३६; नी. ७३३; चं. २.१.४२; पा. २.४.८४; मु. ४.३.३७५].
अकारन्तम्हा असङ्ख्येकत्था परं ततिया, सत्तमीनं विकप्पेन अं होति.
अज्झत्तं धम्मेन वत्तति अज्झत्तेन वा, अज्झत्तं धम्मेहि वत्तति अज्झत्तेहि वा, अज्झत्तं धम्मस्स देति, अज्झत्तं धम्मानं देति, अज्झत्ता धम्मा अपेति, अज्झत्तेहि धम्मेहि अपेति, अज्झत्तं धम्मस्स सन्तकं, अज्झत्तं धम्मानं सन्तकं, अज्झत्तं धम्मे तिट्ठति अज्झत्ते वा, अज्झत्तं धम्मेसु तिट्ठति अज्झत्तेसु वा. एत्थ च ‘अज्झत्तं धम्मो’ति अज्झत्तभूतो धम्मो, ‘अज्झत्तं धम्मा’ति अज्झत्तभूता धम्मा इच्चादिना अत्थो वेदितब्बो. अत्तानं अधिकिच्च पवत्तो पवत्ताति वा वुत्तेपि अत्तस्स आधारभावो सिज्झतियेव. एवं अधिचित्तं, अत्तनि विसुं विसुं पवत्तं पवत्तानि वा पच्चत्तं. एत्थ च ‘‘अज्झत्तं अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठाति, बहिद्धा अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठाती’’ति [ध. स. अट्ठ. ३५०; सं. नि. अट्ठ. २.२.३२] पाठो अत्थि, तस्मा पञ्चमिया अंभाववज्जनं अप्पकत्ताति दट्ठब्बं. ‘‘अज्झत्ता धम्मा, बहिद्धा धम्मा’’ति [ध. स. तिकमातिका २०] पाठो अत्थि, तस्मा पठमादीनम्पि विकप्पो लब्भतीति.
सम्पत्तिअत्थे –
सम्पन्नं ब्रह्मं सब्रह्मं, ‘ब्रह्म’न्ति वेदो वुच्चति. एत्थ च ‘अकाले सकत्थस्सा’ति सुत्तेन सहसद्दस्स सादेसो, भिक्खानं समिद्धि सुभिक्खं, ‘स्यादीसु रस्सो’ति सुत्तेन कतनपुंसकस्स रस्सत्तं.
समीपे –
नगरस्स समीपं उपनगरं, कुम्भस्स समीपं उपकुम्भं, मणिकाय समीपं उपमणिकं, वधुया समीपं उपवधु, गुन्नं समीपं उपगु, ‘गोस्सू’ति सुत्तेन ओस्स उत्तं.
साकल्ये –
तिणेन सह सकलं सतिणं, तिणेन सद्धिं सकलं वत्थुं अज्झोहरतीति अत्थो. सहसद्दस्स सादेसो.
अभावे –
मक्खिकानं अभावो निम्मक्खिकं, दरथानं अभावो निद्दरथं, भिक्खानं अभावो दुब्भिक्खं, अभावत्थोपि दुसद्दो अत्थि. यथा? दुस्सीलो दुप्पञ्ञोति. एत्थ च ‘सम्पन्नं ब्रह्म’न्तिआदिना सद्दब्याकरणेसु अत्थवचनं सद्दत्थविभावनमत्तं. सुत्तन्तेसु पन इमेसं पदानं युत्तं अभिधेय्यत्थं ञत्वा तदनुरूपं अत्थवचनम्पि वेदितब्बं.
यथासद्दत्थे –
रूपस्स सभावस्स योग्यं अनुरूपं, अत्तानं अत्तानं पटिच्च पवत्तं पच्चत्तं, अड्ढमासं अड्ढमासं अनुगतं अन्वड्ढमासं, घरं घरं अनुगतं अनुघरं, वस्सं वस्सं अनुगतं अनुवस्सं, जेट्ठानं अनुपुब्बं अनुजेट्ठं, सत्तिया अनुरूपं यथासत्ति, बलस्स अनुरूपं यथाबलं, कमस्स अनुरूपं यथाक्कमं. एवं यथासङ्ख्यं, यथालाभं. सोतस्स पटिलोमं पटिसोतं, पटिवातं, पटिसद्दं.
पच्छापदत्थे –
रथस्स पच्छा अनुरथं.
युगभूतो पदत्थो युगपदत्थो, सहभावीअत्थद्वयस्सेतं नामं. तत्थ असनिफलेन सह पवत्तं चक्कं सचक्कं, गदावुधेन युगळपवत्तं वासुदेवस्स चक्कावुधन्तिपि वदन्ति [युगपदत्थे सचक्कं निधेहि, (मोग्गल्लानवुत्तियं). चक्केन युगपत धेहि सचक्कं, (मुग्धबोधवुत्तियं). हे बिसणु! चक्केन सह युगपदेककाले गदं धारय. (मुग्धबोधटीकायं २२६ पिट्ठे)], सहस्स सत्तं.
३३९. यथा नतुल्ये [क. ३१९; रू. ३३०; नी. ६९६; चं. २.२.३; पा. २.१.७].
तुल्यतो अञ्ञस्मिं अत्थे पवत्तो यथासद्दो स्यादिना सह एकत्थो होति [मोग्गल्लाने अञ्ञथावुत्ति दस्सिता].
यथासत्ति, यथाबलं, यथाक्कमं, ये ये वुड्ढा यथावुड्ढं, वुड्ढानं पटिपाटि वा यथावुड्ढं.
नतुल्येति किं? यथा देवदत्तो, तथा यञ्ञदत्तो.
३४०. यावावधारणे [क. ३१९; रू. ३३०; नी. ६९६; चं. २.२.४; पा. २.१.८].
अवधारणं वुच्चति परिच्छिन्दनं, अवधारणे पवत्तो यावसद्दो स्यादिना सह एकत्थो भवति.
यत्तकं अत्थो वत्ततीति यावदत्थं, दागमो. यत्तकं जीवो वत्ततीति यावजीवं, यत्तकं आयु वत्ततीति यावतायुकं, तकार, ककारा आगमा.
३४१. परापाबहितिरोपुरेपच्छा वा पञ्चम्या [क. ३१९; रू. ३३०; नी. ६९६; चं. २.२.७; पा. २.१.१२, १३; ‘पय्यपा…’ (बहूसु)].
परि, अप, आइच्चादयो सद्दा पञ्चम्यन्तेन स्यादिना सह एकत्था भवन्ति वा.
पब्बततो परि समन्ता वस्सीति देवो परिपब्बतं परिपब्बता वा, पब्बतं वज्जेत्वा वस्सीति अत्थो. पब्बततो बहिद्धा अपपब्बतं अपपब्बता वा, पाटलिपुत्ततो बहिद्धा वस्सीति देवो आपाटलिपुत्तं आपाटलिपुत्ता वा, आकुमारेहि कच्चायनस्स यसो वत्ततीति आकुमारं आकुमारा वा, आभवग्गा भगवतो यसो वत्ततीति आभवग्गं आभवग्गा वा, आपाणकोटिया सरणगमनं वत्ततीति आपाणकोटिकं, कागमो. गामतो बहि बहिगामं बहिगामा वा, एवं बहिनगरं, बहिलेणं, पब्बततो तिरो तिरोपब्बतं तिरोपब्बता वा, एवं तिरोपाकारं, तिरोकुट्टं. एत्थ च ‘तिरो’ति परभागो वुच्चति. भत्तम्हा पुरे पुरेभत्तं पुरेभत्ता वा, अरुणम्हा पुरे पुरारुणं पुरारुणा वा, भत्तस्स पच्छा पच्छाभत्तं पच्छाभत्ता वा.
३४२. समीपायामेस्वनु [क. ३१९; रू. ३३०; नी. ६९६; चं. २.२.९; पा. २.१.१५, १६].
समीपे आयामे च पवत्तो अनुसद्दो स्यादिना सह एकत्थो भवति वा.
वनस्स समीपं अनुवनं, असनि अनुवनं गता, गङ्गं अनुयाता अनुगङ्गं, बाराणसी.
३४३. ओरो परि पटि पारे मज्झे हेट्ठुद्धाधोन्तो वा छट्ठिया [क. ३१९; रू. ३३०; नी. ६९६; चं. २.२.११; पा. २.१.१८; ‘ओरेपरि…’ (बहूसु)].
ओरादयो सद्दा छट्ठीयन्तेन स्यादिना सह एकत्था भवन्ति वा.
एत्थ च ओरे, पारे, मज्झेसद्देसु ‘तदमिनादीनी’ति सुत्तेन एकारो, गङ्गाय ओरं ओरेगङ्गं, सिखरस्स उपरि उपरिसिखरं. एवं उपरिपासादं, उपरिमञ्चं, उपरिपब्बतं, सोतस्स पटिलोमं पटिसोतं. एवं पटिवातं, यमुनाय पारं पारेयमुनं, गङ्गाय मज्झं मज्झेगङ्गं, पासादस्स हेट्ठा हेट्ठापासादं, हेट्ठामञ्चं, गङ्गाय उद्धं उद्धंगङ्गं, गङ्गाय अधो अधोगङ्गं, पासादस्स अन्तो अन्तोपासादं. एवं अन्तोगामं, अन्तोनगरं, अन्तोवस्सं.
वाति किं? गङ्गाओरं, मज्झेसमुद्दस्मिं इच्चादि.
३४४. तिट्ठग्वादीनि [क. ३१९; रू. ३३०; नी. ६९७; चं. २.२.१०; पा. २.१.१७].
तिट्ठगुइच्चादीनि असङ्ख्येकत्थे सिज्झन्ति.
तिट्ठन्ति गावो यस्मिं काले तिट्ठगु, वहन्ति गावोयस्मिं काले वहगु, ‘गोस्सू’ति सुत्तेन ओस्स उत्तं. आयतिं यवो यस्मिं कालेति आयतियवो, खले यवो यस्मिं कालेति खलेयवं. पुब्बपदे विभत्तिअलोपो. लुना यवा यस्मिं कालेति लुनयवं, एत्थ ‘लुना’ति लाविता, लुयमाना यवा यस्मिन्ति लुयमानयवं इच्चादि.
तथा पातो नहानं यस्मिं कालेति पातनहानं. एवं सायनहानं, पातो कम्मकरणकालो यस्मिन्ति पातकालं. एवं सायकालं, पातो वस्सति मेघो यस्मिन्ति पातमेघं. एवं सायमेघं, पातो गन्तब्बो मग्गो यस्मिन्ति पातमग्गं. एवं सायमग्गं इच्चादि. महावुत्तिना पातोसद्दस्स पातत्तं. एत्थ च ‘तिट्ठगु’ इच्चादीनि विग्गहत्थवसेन अञ्ञपदत्थे सिद्धानि विय दिस्सन्ति, अञ्ञपदस्स पन लिङ्गादीनं वसेन तेसं रूपविकारो नाम नत्थि, तस्मा अब्ययरूपत्ता इध गहितानि, सब्बञ्चेतं असङ्ख्यसमासपदं नाम नपुंसकं एव होति, रस्सन्तमेव होति. सब्बविभत्तीनञ्च अकारन्तम्हा बहुलं अं होति, इकारुकारन्तेहि लोपो होति.
अब्ययीभावसमासो निट्ठितो.
तप्पुरिससमास
दुतियातप्पुरिस
अथ अमादिसमासो वुच्चते, सो तप्पुरिसोति च वुच्चति. तस्स पुरिसो तप्पुरिसो, तप्पुरिससद्देन सदिसत्ता अयं समासो तप्पुरिसोति वुच्चति. यथा हि तप्पुरिससद्दो विसेसनपदत्थं जहित्वा विसेस्यपदत्थे तिट्ठति, एवं अयं समासोपीति.
३४५. अमादि [क. ३२७; रू. ३५१; नी. ७०४; चं. २.२.१६].
अमादिविभत्तियुत्तं स्याद्यन्तपदं पठमन्तेन स्याद्यन्तपदेन सह एकत्थं भवति, अयञ्च समासो अन्वत्थवसेन ‘‘अमादिसमासो’’ति च ‘‘तप्पुरिससमासो’’ति च वुच्चति. इमिना अमादिसहितस्स वाक्यस्स अमादेकत्थसञ्ञं कत्वा वुत्तत्थानं विभत्तीनं लोपो, ततो एकत्थपदन्ते स्याद्युप्पत्ति होति.
सो पन समासो दुतियातप्पुरिसो, ततियातप्पुरिसो, चतुत्थीतप्पुरिसो, पञ्चमीतप्पुरिसो, छट्ठीतप्पुरिसो, सत्तमीतप्पुरिसोति छब्बिधो. एकमेकस्मिञ्चेत्थ ‘‘निच्चसमासो, अनिच्चसमासो’’ति च ‘‘लुत्तसमासो, अलुत्तसमासो’’ति च दुविधो.
तत्थ दुतियातप्पुरिसो कत्तुवाचकेसु गत, निस्सित,-अतीत, अतिक्कन्त, पत्त, आपन्नइच्चादीसु परेसु होति.
गामं गतोति गामगतो गामं गतो वा. एवं अरञ्ञगतो, भूमिगतो, राजानं निस्सितोति राजनिस्सितो. एवं अत्थनिस्सितो, धम्मनिस्सितो. भवं अतीतो भवातीतो. एवं भयातीतो, कालातीतो, खणातीतो, पमाणं अतिक्कन्तोति पमाणातिक्कन्तो, सुखं पत्तोति सुखप्पत्तो. एवं दुक्खप्पत्तो, सोतं आपन्नोति सोतापन्नो. एवं निरोधसमापन्नो, अद्धानमग्गं पटिपन्नोति अद्धानमग्गप्पटिपन्नो, रुक्खं आरूळ्होति रुक्खारूळ्हो, रथारूळ्हो, ओघं तिण्णोति ओघतिण्णो ओघं तिण्णो वा इच्चादि.
कम्मुपपदविहितेहि कितन्तपदेहि पन निच्चसमासोयेव, कुम्भं करोतीति कुम्भकारो, रथकारो, पत्तं गण्हातीति पत्तग्गाहो, अत्थं कामेतीति अत्थकामो, धम्मकामो, विनयं धारेतीति विनयधरो, धम्मधरो, ब्रह्मं चरति सीलेनाति ब्रह्मचारी, भवपारं गच्छति सीलेनाति भवपारगू, सब्बं जानातीति सब्बञ्ञू, अत्थञ्ञू, धम्मञ्ञूइच्चादि.
बहुलाधिकारत्ता त, तवन्तु, तावी, अन्त, मान, तुन, त्वान, त्वा, तुं, तवेपच्चयन्तेसु परेसु समासो न होति, वस्सं वुत्थो, ओदनं भुत्तो, ओदनं भुत्तवा, ओदनं भुत्तावी, धम्मं सुणन्तो, धम्मं सुणमानो धम्मं सोतुन, धम्मं सुत्वान, धम्मं सुत्वा, धम्मं सोतुं, धम्मं सोतवे.
इति दुतियातप्पुरिसो.
ततियातप्पुरिस
ततियातप्पुरिसो कम्मवाचकेसु कितन्तेसु च सम्पन्न, सहगतादीसु च पुब्ब, सदिस, सम, ऊनत्थ, कलह, निपुण,-मिस्सक, सखिलादीसु च परेसु होति.
बुद्धेन भासितो बुद्धभासितो. एवं बुद्धदेसितो, बुद्धपञ्ञत्तो, बुद्धरक्खितो, सत्थारा वण्णितो सत्थुवण्णितो, विञ्ञूहि गरहितो विञ्ञुगरहितो, विञ्ञुपसत्थो, इस्सरेन कतं इस्सरकतं, अत्तना कतं सयंकतं, परेहि कतं परंकतं, बिन्दागमो. सुकेहि आहटं सुकाहटं, रञ्ञा हतो राजहतो, रोगेन पीळितो रोगपीळितो, अग्गिना दड्ढो अग्गिदड्ढो, सप्पेन दट्ठो सप्पदट्ठो, सल्लेन विद्धो सल्लविद्धो, इच्छाय अपकतो अभिभूतो इच्छापकतो.
सीलेन सम्पन्नो सीलसम्पन्नो. एवं सुखसहगतं, ञाणसम्पयुत्तं, मित्तसंसग्गो, पियसम्पयोगो, पियविप्पयोगो, जातिया अन्धो जच्चन्धो, गुणहीनो, गुणवुड्ढो, चतुवग्गेन सङ्घेन करणीयं कम्मं चतुवग्गकरणीयं. एवं पञ्चवग्गकरणीयं, काकेहि पेय्या काकपेय्या, नदी.
एकक्खरेसु परपदेसु निच्चसमासो, उरेन गच्छतीति उरगो, पादेन पिवतीति पादपो इच्चादि.
क्वचि मज्झेपदलोपो, गुळेन संसट्ठो ओदनो गुळोदनो. एवं खीरोदनो, अस्सेन युत्तो रथो अस्सरथो. एवं आजञ्ञरथो, मग्गेन सम्पयुत्तं चित्तं मग्गचित्तं, जम्बुया पञ्ञातो दीपो जम्बुदीपो, एकेन अधिका दस एकादस इच्चादि.
पुब्बादीसु – मासेन पुब्बो मासपुब्बो, मातरा सदिसो मातुसदिसो. एवं मातुसमो, पितुसमो, एकेन ऊना वीसति एकूनवीसति, सीलेन विकलो सीलविकलो, असिना कलहो असिकलहो, वाचाय निपुणो वाचानिपुणो. एवं यावकालिकसम्मिस्सं, वाचासखिलो, सत्थारा सदिसो सत्थुकप्पो, पुञ्ञेन अत्थो पुञ्ञत्थो, पुञ्ञेन अत्थिको पुञ्ञत्थिको. एवं सेय्यत्थिको, महग्घत्थिको, गुणेन अधिको गुणाधिको इच्चादि.
बहुलाधिकारा क्वचि समासो न होति, फरसुना छिन्नं, काकेहि पातब्बा, दस्सनेन पहातब्बा धम्मा, भावनाय पहातब्बा धम्मा इच्चादि.
इति ततियातप्पुरिसो.
चतुत्थीतप्पुरिस
चतुत्थीतप्पुरिसो तदत्थे वा अत्थ, हित, देय्यादीसु वा परेसु होति.
कथिनस्स दुस्सं कथिनदुस्सं, कथिनत्थाय आभटं दुस्सन्ति अत्थो. एवं कथिनचीवरं, कथिनाय दुस्सं, कथिनाय चीवरन्तिपि युज्जति, कथिनत्थारायाति अत्थो. चीवराय दुस्सं चीवरदुस्सं. एवं चीवरमूलं [चीवरमूल्यं (रू. नी.)], सङ्घस्स आभटं भत्तं सङ्घभत्तं, सङ्घत्थाय वा पटियत्तं भत्तं सङ्घभत्तं. एवं आगन्तुकभत्तं, गमिकभत्तं, गिलानभत्तं.
सङ्घस्स अत्थो सङ्घत्थो, लोकस्स हितो लोकहितो, बुद्धस्स देय्यं बुद्धदेय्यं, बुद्धस्स पणामो बुद्धप्पणामो. एवं बुद्धथोमना, बुद्धुपट्ठानं, सुत्तस्स अनुलोमं सुत्तानुलोमं. एवं सुत्तानुरूपं, सुत्तानुकूलं, सुत्तानुगुणं, ठानस्स अरहं ठानारहं, रञ्ञो अरहं राजारहं. एवं राजग्घं, राजदेय्यं, कत्तुं कामेतीति कत्तुकामो. एवं गन्तुकामो, कथेतुकामो, दट्ठुकामो, सोतुकामो. एत्थ च तुमन्तस्स असङ्ख्यत्ता ‘असङ्ख्येहि सब्बास’न्ति ततो निच्चं चतुत्थीलोपो होति, समासे कते निच्चं निग्गहीतलोपो च. ‘‘सङ्घस्स दातब्बं, सङ्घस्स दातुं’’ इच्चादीसु समासो न होति.
इति चतुत्थीतप्पुरिसो.
पञ्चमीतप्पुरिस
पञ्चमीतप्पुरिसो अपगमन, भय, विरति, मोचनादिअत्थेसु परेसु होति.
मेथुना अपेतोति मेथुनापेतो, पलासतो अपगतोति पलासापगतो, नगरम्हा निग्गतोति नगरनिग्गतो, पिण्डपाततो पटिक्कन्तोति पिण्डपातप्पटिक्कन्तो. एवं गामनिक्खन्तो, रुक्खपतितो, सासनम्हा चुतोति सासनचुतो, आपत्तिया वुट्ठानं आपत्तिवुट्ठानं, उदकतो उग्गतो उदकुग्गतो, भवतो निस्सटो भवनिस्सटो, खन्धसङ्गहतो निस्सटन्ति खन्धसङ्गहनिस्सटं, चोरम्हा भीतोति चोरभीतो, पापतो भायति सीलेनाति पापभीरुको, पापतो जिगुच्छति सीलेनाति पापजिगुच्छी, वट्टतो निब्बिन्दतीति वट्टनिब्बिन्नो, कायदुच्चरिततो विरति कायदुच्चरितविरति. एवं वचीदुच्चरितविरति, बन्धना मुत्तो बन्धनमुत्तो. एवं बन्धनमोक्खो, कम्मतो समुट्ठितं कम्मसमुट्ठितं. एवं कम्मजातं, कम्मसम्भूतं, कम्मनिब्बत्तं, लोकतो अग्गो लोकग्गो. एवं लोकजेट्ठो, लोकुत्तमो, सब्बेहि जेट्ठो सब्बजेट्ठो, सब्बेहि कनिट्ठो सब्बकनिट्ठो. एवं सब्बहीनो, सब्बपच्छिमो, उक्कट्ठतो उक्कट्ठोति उक्कट्ठुक्कट्ठो, ओमकतो ओमकोति ओमकोमको.
क्वचि निच्चसमासो होति, मातितो जातो मातुजो. एवं पितुजो, कम्मजं, चित्तजं, उतुजं इच्चादि.
इति पञ्चमीतप्पुरिसो.
छट्ठीतप्पुरिस
रञ्ञो पुत्तो राजपुत्तो. एवं राजपुरिसो, बुद्धसावको, समुद्दघोसो, धञ्ञानं रासि धञ्ञरासि, मत्तिकाय पत्तोति मत्तिकापत्तो, विकारसम्बन्धे छट्ठी, मत्तिकामयपत्तोति अत्थो. एवं सुवण्णकटाहं, सुवण्णभाजनं, पानीयस्स थालकं पानीयथालकं.
समासमज्झे ई, ऊनं बहुलं रस्सत्तं, दण्डिनो कुलं दण्डिकुलं, हत्थिपदं, इत्थिरूपं, नदिकूलं, नदितीरं, भिक्खुनीनं सङ्घो भिक्खुनिसङ्घो, जम्बुया साखा जम्बुसाखा इच्चादि.
अन्त, मान, निद्धारणिय, पूरण, भाव, सुहितत्थेहि समासो न होति, ममं अनुकुब्बन्तो, ममं अनुकुरुमानो, गुन्नं कण्हा सम्पन्नखीरतमा. विभत्तावधिछट्ठिया पन होतियेव, नरानं उत्तमो नरुत्तमो, नरसेट्ठो, नरवरो, गणानं उत्तमो गणुत्तमो, द्विपदानं उत्तमो द्विपदुत्तमो इच्चादि. सिस्सानं पञ्चमो सिस्सो, कप्पस्स ततियो भागो, पक्खस्स अट्ठमी, पटस्स सुक्कता, रूपस्स लहुता, रूपस्स मुदुता, रूपस्स कम्मञ्ञता. क्वचि होति, कायलहुता, चित्तलहुता, बुद्धसुबुद्धता. धम्मसुधम्मता, फलानं सुहितो, फलानं तित्तो, फलानं असितो, करणत्थे छट्ठी.
‘‘भटो रञ्ञो पुत्तो देवदत्तस्सा’’ति एत्थ ‘राजपुत्तो’ति न होति अञ्ञमञ्ञानपेक्खत्ता. ‘‘देवदत्तस्स कण्हा दन्ता’’ति एत्थ ‘देवदत्तकण्हदन्ता’ति न होति अञ्ञसापेक्खत्ता [नी. ६९०]. अञ्ञसापेक्खत्तेपि निच्चं सम्बन्धीपेक्खसद्दानं समासो होति वाक्ये विय समासेपि सम्बन्धस्स विदितत्ता. वुत्तञ्च ‘‘सतिपि सापेक्खत्ते गमकत्ता समासो होती’’ति [क. ३२८; रू. ३५२; नी. ६९१], देवदत्तगुरुकुलं, राजदासीपुत्तो, देवदासीपुत्तो इच्चादि. तत्थ देवदत्तस्स गुरु देवदत्तगुरु, तस्स कुलं देवदत्तगुरुकुलन्ति विग्गहो. गुरुनो कुलं गुरुकुलं, देवदत्तस्स गुरुकुलं देवदत्तगुरुकुलन्तिपि वदन्ति. ‘‘रञ्ञो मागधस्स बिम्बिसारस्स पुत्तो’’ति एत्थपि अञ्ञसापेक्खत्ता ‘बिम्बिसारपुत्तो’ति न होति, रञ्ञो गो च अस्सो च पुरिसो चाति अत्थे ‘राजगवस्सपुरिसा’ति होति द्वन्दतो पुब्बपदस्स द्वन्दपदेहिपि पच्चेकं सम्बन्धस्स विदितत्ता. तथा द्वन्दतो परपदस्सपि, नरानञ्च देवानञ्च सारथि नरदेवसारथि.
इति छट्ठीतप्पुरिसो.
सत्तमीतप्पुरिस
सत्तमीतप्पुरिसे रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञा. एत्थ च कारकानं क्रियासाधनलक्खणत्ता क्रियापदेहेव सम्बन्धो होति, तस्मा अक्रियवाचकेन परपदेन सद्धिं समासे जाते मज्झे अनुरूपं क्रियापदं विञ्ञायति, यथा ‘अस्सेन युत्तो रथो अस्सरथो’ इति ‘रूपे सञ्ञा’ति रूपे उप्पन्ना सञ्ञाति अत्थो. चक्खुस्मिं विञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं, धम्मे रतो धम्मरतो. एवं धम्मरुचि, धम्मगारवो, दाने अज्झासयो दानज्झासयो. एवं दानाधिमुत्ति, वट्टे भयं वट्टभयं, वट्टदुक्खं, गामे सूकरो गामसूकरो, वनमहिंसो, समुद्दमच्छो, इत्थीसु धुत्तो इत्थिधुत्तो, इत्थिसोण्डो.
उपपदकितन्तेसु निच्चसमासो [नी. ६८२], वने चरतीति वनचरो, कामावचरो, कुच्छिम्हि सयतीति कुच्छिस्सयो, गब्भे सेतीति गब्भसेय्यो, थले तिट्ठतीति थलट्ठो, जलट्ठो, पब्बतट्ठो, पङ्के जातं पङ्कजं. एवं अत्रजो, खेत्रजो इच्चादि. इध न होति [नी. ६८१], भोजने मत्तञ्ञुता, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो, आसने निसिन्नो, आसने निसीदितब्बं.
इति सत्तमीतप्पुरिसो.
लुत्ततप्पुरिस
तप्पुरिसपदानं महावुत्तिसुत्तेन क्वचि विपल्लासो.
उपरिगङ्गा, हेट्ठानदी, अन्तोविहारो, अन्तोसमापत्ति, हंसानं राजा राजहंसो हंसराजा वा, मासस्स अड्ढं अड्ढमासं, कहापणस्स अड्ढं अड्ढकहापणं, अड्ढमासं, रत्तिया अड्ढं अड्ढरत्तं. एवं पुब्बरत्तं, पररत्तं, इस्स अत्तं. कायस्स पुब्बभागो पुब्बकायो, परकायो, अहस्स पुब्बो पुब्बण्हो, मज्झण्हो, सायन्हो, पुब्बेदिट्ठो दिट्ठपुब्बो, तथागतं दिट्ठपुब्बो थेरो, तथागतो दिट्ठपुब्बो थेरेन इच्चादि.
इति लुत्ततप्पुरिसो.
अलुत्ततप्पुरिस
इदानि अलुत्ततप्पुरिसा वुच्चन्ते.
दीपङ्करो, पभङ्करो, अमतन्ददो, पुरिन्ददो, वेस्सन्तरो, अत्तन्तपो, परन्तपो, रणञ्जहो, जुतिन्धरो, विज्जन्धरो, दस्सनेनपहातब्बधम्मो, कुतोजो, ततोजो, इतोजो, भयतो उपट्ठानं भयतुपट्ठानं, कटत्ताकम्मं, कटत्तारूपं, परस्सपदं, अत्तनोपदं, देवानमिन्दो, देवानंपियतिस्सो, गवम्पतित्थेरो, पुब्बेनिवासो, मज्झेकल्याणं, दूरेरूपं, सन्तिकेरूपं, दूरेनिदानं, सन्तिकेनिदानं, अन्तेवासिको, जनेसुतो, कामेसुमिच्छाचारो इच्चादि [क. ३२७; रू. ३५१; नी. ६८६].
इति अलुत्ततप्पुरिसो.
सब्बो चायं अमादितप्पुरिसो अभिधेय्यवचनो परपदलिङ्गो च.
अमादितप्पुरिसो निट्ठितो.
कम्मधारयसमास
अथ कम्मधारयसञ्ञितो पठमातप्पुरिसो वुच्चते.
कम्ममिव द्वयं धारेतीति कम्मधारयो. यथा कम्मं क्रियञ्च पयोजनञ्च द्वयं धारेति कम्मे सति तस्स द्वयस्स सम्भवतो, तथा अयं समासो एकस्स अत्थस्स द्वे नामानि धारेति इमस्मिं समासे सति एकत्थजोतकस्स नामद्वयस्स सम्भवतोति [क. ३२४; रू. ३३९; नी. ७०२].
अपि च कत्तब्बन्ति कम्मं, धारेतब्बन्ति धारियं, कम्मञ्च तं धारियञ्चाति कम्मधारियं, यंकिञ्चि हितकम्मं, कम्मधारियसद्दसदिसत्ता सब्बो चायं समासो कम्मधारयोति वुच्चति इस्स अत्तं कत्वा. यथा हि कम्मधारियसद्दो एकस्स अत्थस्स द्वे नामानि धारेति, तथा अयं समासोपीति. सो एव उत्तरपदत्थपधानतासङ्खातेन तप्पुरिसलक्खणेन युत्तत्ता ‘तप्पुरिसो’ति च वुच्चति. भिन्नपवत्तिनिमित्तानं द्विन्नं पदानं विसेसनविसेसितब्बभावेन एकस्मिं अत्थे पवत्ति तुल्याधिकरणता नाम, तेन तुल्याधिकरणलक्खणेन युत्तत्ता ‘तुल्याधिकरणसमासो’ति च वुच्चति. सो एव च विसेसनपदवसेन गुणविसेसदीपनत्ता ‘विसेसनसमासो’ति च वुच्चति. तस्मिं विसेसनसमासे –
३४६. विसेसनमेकत्थेन [क. ३२४; रू. ३३९; नी. ७०२; चं. २.२.१८; पा. २.१.५७].
विसेसनभूतं स्याद्यन्तपदं एकत्थेन विसेस्यभूतेन स्याद्यन्तपदेन सद्धिं एकत्थं होति.
एत्थ च विसेसीयति दब्बं विसिट्ठं करीयति एतेनाति विसेसनं. एको अत्थो यस्साति एकत्थं, ‘एको’ति समानो, ‘अत्थो’ति अभिधेय्यत्थो, नेमित्तकत्थो, सोयेव द्विन्नं पवत्तिनिमित्तानं अधिट्ठानट्ठेन ‘अधिकरण’न्ति च वुच्चति. पवत्तिनिमित्तानञ्च अधिट्ठानत्ते सति पदानम्पि अधिट्ठानता सिद्धा होति. इति एकत्थन्ति तुल्याधिकरणं, समानाधिकरणन्ति वुत्तं होति, तेन एकत्थेन. ‘एकत्थं होती’ति एकत्थीभूतं होतीति अत्थो.
सो च समासो नवविधो विसेसनपुब्बपदो, विसेसनुत्तरपदो, विसेसनोभयपदो, उपमानुत्तरपदो, सम्भावनापुब्बपदो, अवधारणपुब्बपदो, ननिपातपुब्बपदो, कुनिपातपुब्बपदो, पादिपुब्बपदो चाति.
तत्थ विसेसनपुब्बपदो यथा? महापुरिसो, महानदी, महब्भयं. एत्थ च ‘‘सा सेना दिस्सते महा [जा. २.२२.७७१], बाराणसिरज्जं नाम महा’’ति [जा. अट्ठ. १.१.महासीलवजातकवण्णना] पाळि दिस्सति. तस्मा समासेपि तिलिङ्गे निपातरूपो महासद्दो युज्जति. महा च सो पुरिसो चाति महापुरिसो, महा च सा नदी चाति महानदी, महा च तं भयञ्चाति महब्भयं, द्वित्तं संयोगे च रस्सत्तं. महासद्दवेवचनेन महन्तसद्देनपि वाक्यं दस्सेतुं युज्जति, महन्तो पुरिसो महापुरिसो, महन्ती नदी महानदी, महन्तं भयं महब्भयन्ति. च, तसद्देहि च सद्धिं परिपुण्णं कत्वा दस्सेतुं युज्जति, महन्तो च सो पुरिसो चाति महापुरिसो, महन्ती च सा नदी चाति महानदी, महन्तञ्च तं भयञ्चाति महब्भयन्ति. महन्तसद्दो वा महा होति, ‘ट न्तन्तून’न्ति सुत्तेन उत्तरपदे परे न्तस्स सब्बस्स अत्तं, महावुत्तिना दीघो च.
एत्थ च द्वीहि चसद्देहि द्विन्नं पदानं सकत्थनानात्तं दीपेति. तंसद्देन सकत्थनानात्तेपि सकत्थानं अधिकरणभूतस्स दब्बत्थस्स एकत्तं दीपेति. इमस्मिं ब्याकरणे विसुं रूपविधानकिच्चं नाम नत्थि, तंतंसुत्तविधानञ्च तदनुरूपं दस्सितविग्गहवाक्यञ्च दिस्वा तस्स तस्स सिद्धपदस्स अत्थब्यञ्जनविनिच्छये ञाते रूपविधानकिच्चं सिद्धं होति, सन्तो च सो पुरिसो चाति सप्पुरिसो, सेतहत्थी, नीलुप्पलं, लोहितचन्दनं.
विसदिसलिङ्ग, वचनापि सद्दा एकत्था होन्ति, विनयो च सो परियत्ति चाति विनयपरियत्ति, विनयो च सो पिटकञ्चाति विनयपिटकं, अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो, अविज्जा च सा नीवरणञ्चाति अविज्जानीवरणं. एवं इत्थिरतनं, सीलञ्च तं गुणो चाति सीलगुणो, सीलञ्च तं पतिट्ठा चाति सीलपतिट्ठा इच्चादि.
तथा वीसति च सा पुरिसा चाति वीसतिपुरिसा, सतञ्च तं पुरिसा चाति सतपुरिसा, सङ्खारा च ते पच्चयो चाति सङ्खारपच्चयो, अङ्गा च ते जनपदञ्चाति अङ्गजनपदं, मगधा च ते रट्ठञ्चाति मगधरट्ठं. एवं कासिरट्ठं इच्चादि.
इध न होति [रू. ३४१; नी. ६८१], पुण्णो मन्तानीपुत्तो, चित्तो गहपति, सक्को देवराजा, ब्रह्मा सहम्पति इच्चादि.
क्वचि निच्चसमासो, कण्हसप्पो, लोहितमालं इच्चादि.
विसेसनुत्तरपदो यथा? सारिपुत्तत्थेरो, बुद्धघोसाचरियो, आचरियगुत्तिलो वा, महोसधपण्डितो, पुरिसुत्तमो, पुरिसवरो, पुरिसविसेसो इच्चादि.
विसेसनोभयपदो यथा? छिन्नञ्च तं परूळ्हञ्चाति छिन्नपरूळ्हं, सीतञ्च तं उण्हञ्चाति सीतुण्हं, खञ्जो च सो खुज्जो चाति खञ्जखुज्जो. एवं अन्धबधिरो, कतञ्च तं अकतञ्चाति कताकतं, छिद्दावछिद्दं, छिन्नभिन्नं, सित्तञ्च तं सम्मट्ठञ्चाति सित्तसम्मट्ठं, सन्तस्स भावो सच्चं, अखेमट्ठेन दुक्खञ्च तं अविपरीतट्ठेन सच्चञ्चाति दुक्खसच्चं इच्चादि.
उपमानुत्तरपदो यथा? सीहो वियाति सीहो, मुनि च सो सीहो चाति मुनिसीहो. एवं मुनिपुङ्गवो, बुद्धनागो, बुद्धादिच्चो, रंसि वियाति रंसि, सद्धम्मो च सो रंसि चाति सद्धम्मरंसि. एवं विनयसागरो, समणपदुमो, समणपुण्डरीको इच्चादि.
सम्भावनापुब्बपदो यथा? हेतु हुत्वा पच्चयो हेतुपच्चयो. एवं आरम्मणपच्चयो, मनुस्सभूतो, देवभूतो, धम्मो इति सङ्खातो धम्मसङ्खातो, धम्मसम्मतो, धम्मसञ्ञितो, धम्मलक्खितो, एव इति सङ्खातो सद्दो एवसद्दो. एवं चसद्दो, वासद्दो, अरियभूतो सङ्घो अरियसङ्घो. एवं बुद्धमुनि, पच्चेकमुनि इच्चादि. एत्थ च सम्भावना नाम सामञ्ञभूतस्स उत्तरपदत्थस्स दळ्हं कत्वा थोमना सरूपविसेसदीपना, न गुणमत्तदीपनाति अधिप्पायो. गरू पन ‘‘धम्मो इति बुद्धि धम्मबुद्धि. एवं धम्मसञ्ञा, अनिच्चसञ्ञा, धातुसञ्ञा, मातुसञ्ञा, पाणसञ्ञिता, अत्तदिट्ठि’’ इच्चादीनिपि एत्थ आहरन्ति, इमानि पन ‘‘सरणं इति गतो उपगतो सरणङ्गतो’’ति पदं विय इतिलुत्तानि पठमातप्पुरिसपदानि नाम युज्जन्तीति [रू. ३४३; नी. ७०२].
अवधारणपुब्बपदो यथा? गुणो एव धनं न मणिसुवण्णादीति गुणधनं. एवं सद्धाधनं, सीलधनं, चक्खु एव द्वारं न गामद्वारादीति चक्खुद्वारं. एवं चक्खुवत्थु, चक्खुन्द्रियं, चक्खायतनं, चक्खुधातु, खन्धा एव भारा खन्धभारा. एत्थ च यदि भरितब्बट्ठेन भारा नाम सियुं, पञ्चक्खन्धा एव भारा नाम सियुं, न सीसभार, अंसभारादयो. खन्धा हि निच्चभारा होन्ति, इतरे तावकालिका, खन्धमूलिका चाति. एवं अतिसयत्थसम्भावनत्थं खन्धा एव भाराति अवधारणवाक्यं पयुज्जति, न सीसभारादीनं सब्बसो भारभावपटिक्खिपनत्थन्ति. एवं सब्बत्थ, अविज्जा एव मलं न कंसमलादिकन्ति अविज्जामलं, अविज्जा एव आसवो न मध्वासवादिकोति अविज्जासवो. एवं तण्हासल्लं, पञ्ञासत्थं, पञ्ञालोको, पञ्ञापज्जोतो, रागग्गि, दोसग्गि, मोहग्गि इच्चादि. गरू पन ‘‘धनं वियाति धनं, सद्धा एव अरियानं धनं सद्धाधनं, सत्थं वियाति सत्थं, पञ्ञा एव सत्थं पञ्ञासत्थ’’न्ति योजेन्ति, एवं सति अतिसयसम्भावनत्थो न सिज्झति [रू. ३४३; नी. ७०२].
३४७. ननिपातपुब्बपदे नउ [क. ३२६; रू. ३४१; नी. ७०७].
ञानुबन्धो पटिसेधम्हा अञ्ञनकार निवत्तनत्थो, नउइच्चेतं स्याद्यन्तं अञ्ञेन स्याद्यन्तेन सह एकत्थं होति. इमिना नञे कत्थसञ्ञं कत्वा –
३४८. ट नउस्स [क. ३३३; रू. ३४४; नी. ७१७; चं. २.२.२०; पा. २.२.६; ‘‘नउ’’ (बहूसु)].
उत्तरपदे परे नउइच्चेतस्स टानुबन्धो अ होतीति नस्स अत्तं.
न ब्राह्मणो अब्राह्मणो. एत्थ सिया – किं विज्जमानस्स वायं निसेधो, उदाहु अविज्जमानस्स वाति, किञ्चेत्थ – यदि विज्जमानस्स निसेधो, एवं सति लोके विज्जमाना सब्बे ब्राह्मणा अब्राह्मणा नाम भवेय्युं. तस्मा ‘‘इध जनो न ब्राह्मणो, तत्थ जनो न ब्राह्मणो’’तिआदिना देसादिनियमं विना लोके विज्जमानस्स ब्राह्मणस्स निसेधो न युज्जति, अथ लोके अविज्जमानस्स निसेधो, एवञ्च सति किं अविज्जमानस्स निसेधेन निसेधनीयस्सेव अविज्जमानत्ताति? वुच्चते – तंसदिसादिअत्थेसु तब्बोहारस्सेवायं निसेधो. तथा हि ब्राह्मणसदिसे अब्राह्मणे केसञ्चि ब्राह्मणसञ्ञा सण्ठाति, सञ्ञानुरूपञ्च ब्राह्मणवोहारो तस्मिं पवत्तति, एवं पवत्तस्स अब्राह्मणे ब्राह्मणवोहारस्स अयं पटिसेधो होति. यथा तं? लोकस्मिं बालजनानं मिच्छासञ्ञावसेन मिच्छावोहारो पवत्ततियेव ‘‘रूपं अत्ता, वेदना अत्ता’’ इच्चादि, तेसं तस्स मिच्छाभावख्यापनत्थं पटिसेधो योजियति ‘‘रूपं अनत्ता, वेदना अनत्ता’’ [महाव. २०] इच्चादि. एत्तावता सुद्धब्राह्मणसद्दस्सपि मिच्छावसेन तंसदिसे अत्थे पवत्तिसम्भवो सिद्धो होति, नकारस्स च तदत्थजोतकमत्तता सिद्धा होति, एवञ्च सति उत्तरपदत्थपधानतासङ्खातं तप्पुरिसलक्खणम्पि इध न विरुज्झति, तस्मा अब्राह्मणोति ब्राह्मणसदिसोति वुत्तं होति. एस नयो तदञ्ञ, तब्बिरुद्ध, तदभावत्थादीसु.
तत्थ तदञ्ञत्थे –
सङ्खता धम्मा असङ्खता धम्मा [ध. स. दुकमातिका ८]. एत्थ च न सङ्खता असङ्खता, सङ्खतधम्मेहि अञ्ञे धम्माति अत्थो.
तब्बिरुद्धे –
अकुसलो, कुसलपटिपक्खो धम्मोति अत्थो.
तदभावे –
न कत्वा अकत्वा, करणेन सब्बसो विनाति अत्थो.
दुविधो पटिसेधो पसज्जपटिसेधो, पयिरुदासपटिसेधो चाति.
तत्थ अत्तना युत्तपदत्थं पसज्ज लग्गेत्वा पटिसेधेतीति पसज्जपटिसेधो, तदभावमत्तजोतको नकारो, क्रियामत्तनिसेधोति वुत्तं होति. अकत्वा, अकातुं, अकरोन्तो, न करोति, न कातब्बं इच्चादि.