नमक्कारटीका
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
१. सुगतन्त्यादिवण्णेहि, पसत्थञ्च सुखद्ददं;
वन्दन्तानं जिनं नत्वा, धम्मं सुद्धं गणुत्तमं.
२. नमक्कारं हितत्थीहि, पोराणाचरियेहि च;
लिखित्वा ठपितं पुञ्ञ, बुद्धिया तेन वन्दिनं.
३. तस्सत्थवण्णनं कस्सं, गम्भीरत्थसुबोधनं;
मोविपुनामेन सन्तेन, सीलुपेतेन याचितो.
४. वण्णन्तोपि च तस्सत्थं, तं तं अट्ठकथादिसु;
वुत्तञायेन कस्सामि, सद्धा सुणाथ साधवो.
५. नमनं नमतीती वा, नमती तेन वा नमो;
तस्स कारोन्ति ताहीति, नमक्कारोति वुच्चति.
६. तञ्च बुद्धघोसाचरि, येन पुब्बसुतं कतं;
बुद्धघोसुप्पत्तियञ्च, तं तं पन कथादिसु.
७. न दिट्ठं कतकारणं, तस्मा हितत्थिकेहि च;
पोराणाचरियेही च, ठपितन्ति मया वुत्तं;
तं कारणं विञ्ञूही च, विचारेत्वा विजानितन्ति.
१. सुगतं सुगतं सेट्ठं, कुसलंकुसलं जहं;
अमतं अमतं सन्तं, असमं असमं ददं.
सरणं सरणं लोकं, अरणं अरणं करं;
अभयं अभयं ठानं, नायकं नायकं नमे.
१. [क] इदानि पठमं ताव सुगतन्त्यादीहि अट्ठारसहि गुणेहि थोमेत्वा बुद्धस्स वन्दितुकामेन सुगतन्तिआदि गाथाद्वयं आरद्धं. अयं पन सब्बपादादियमकपथ्या वत्तगाथाति दट्ठब्बं. तं पन यमकं सुबोधालङ्कारे किलिट्ठदोसन्ति वुत्तं.
वुत्तञ्हि तत्थ –
‘‘यं किलिट्ठपदं मन्दा, भिधेय्यं यमकादिकं;
किलिट्ठपददोसेव, तम्पि अन्तो करीयती’’ति.
अयं पनेत्थ पतीतसद्दरचितत्तायेव पसादगुण सङ्खातेन सद्दालङ्कारेन संयुत्ता होति. तस्मा तं यमकं सुवुत्तन्ति दट्ठब्बं. एवं परासु यमकगाथासु. तेन वुत्तं पुना लङ्कारे –
‘‘पतीतसद्दरचितं, सिलिट्ठपदसन्धिकं;
पसादगुणसंयुत्तं, यमकं मतमेदिस’’न्ति.
तत्थ सुगतन्ति सोभनगमनत्ता सुन्दरं ठानं गतत्ता सम्मा गतत्ता च सुगतो, सो हि सोभनं अरियमग्गेन गच्छतीति सुगतोति वुच्चति, सुपुब्बो गमुधातु त. सुसद्दो सोभनत्थो. अरियमग्गगमनेन परिसुद्धं अनवज्जं खेमं दिसं असज्जमानो गतोति अत्थो. तञ्च गमनं दुविधं होति कायगमनं, ञाणगमनञ्चाति. तत्थ भगवतो वेनेय्यजनुपसङ्कमनं एकन्तेन तेसं हितसुखस्स निप्फाद नतो सोभनं कायेन गमनं कायगमनं नाम. सयम्भू ञाणेन पन सकलम्पि लोकं परिञ्ञाभिसमयवसेन परिजाननतो ञाणेन गमनं ञाणगमनं नाम. इध पन ञाणगमनं अधिप्पेतं. अङ्गुत्तरटीकायं पन ‘‘सोभनं गतं गमनं एतस्साति सुगतो’’ति वुत्तं. सुन्दरं ठानं गच्छतीति सुगतोति च वुच्चति, आरम्मणकरणवसेन अमतं निब्बानं गतोति अत्थो. सम्मा अविपरीतं चेस गच्छतीति सुगतोति वुच्चति. सुसद्दो सम्मासद्दत्थो. तेन तेन मग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति अत्थो. अथ वा सम्मा आगच्छतीति सुगतोति च वुच्चति, दीपङ्करपादमूलतो पभुति याव बोधिमण्डा ताव समतिंसपारमिपूरिकाय सम्मापटिपत्तिया सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्तो सस्सतं उच्छेदं कामसुखं अत्तकिलमथञ्चाति इमे चन्ते अनुपगच्छन्तो आगतोति अत्थो. तं सुगतं बुद्धं नमे नमामीति सम्बन्धो.
पुन सुगतन्ति सम्मा गदत्ता सुगतो. सो हि सम्मा गदति भासतीति सुगतोति वुच्चति. सुपुब्बगदधातु भासायं वियत्तियं वाचायं वा, त, दस्स तो. छसु वाचासु युत्तट्ठाने युत्तमेव द्विवाचं भासतीति अत्थो. वुत्तञ्हि मज्झिमपण्णासपाळियं अभयराजकुमारसुत्ते –
१.
.‘‘राजकुमार यं तथागतो तं वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, न तं तथागतो वाचं भासति. २. यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा. तम्पि तथागतो वाचं न भासति. ३. यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तत्रकालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाय. ४. यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, न तं तथागतो वाचं भासति. ५. यम्पि तथागतो जानाति भूतं तच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति. ६. यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा. तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाया’’ति.
एत्थ पाळियं पनेसा सुखग्गहणत्थं सङ्खेपेन वेदितब्बा. कथं हेसा अभूता अनत्थसंहिता अप्पिया वाचा च, भूता अनत्थसंहिता अप्पिया वाचा च, भूता अत्थ संहिता अप्पिया वाचा च, अभूता अनत्थसंहिता पिया वाचा च, भूता अनत्थसंहिता पिया वाचा च, भूता अत्थसंहिता पिया वाचा चाति छब्बिधा होतीति. तत्थ अचोरंयेव चोरो अयन्तिआदिवसेन वत्तब्बवाचा पठमवाचा नाम. चोरंयेव चोरो अयन्तिआदिवसेन वत्तब्बवाचा दुतियवाचा नाम. अकतपुञ्ञताय दुग्गतो दुब्बण्णो अप्पेसक्खो, इध पन ठत्वापि पुन पुञ्ञं न करोति, दुतियचित्तवारे कथं चतूहि अपायेहि मुच्चिस्सतीति एवं महाजनस्स अत्थपुरेक्खारेन धम्मपुरेक्खारेन अनुसासनीपुरेक्खारेन वत्तब्बवाचा ततियवाचा नाम. एको धुत्तो आह-मय्हं भो मातु मयि कुच्छिगते कपिट्ठफलदोहळो अहोसि. सा अञ्ञं कपिट्ठहारकं अलभमाना मंयेव पेसेसि. अहं गन्त्वा रुक्खं अभिरुहितुं असक्कोन्तो अत्तनाव अत्तानं पादे गहेत्वा मुग्गरं विय रुक्खस्स उपरि खिपिं. अथ साखतो साखं विचरन्तो फलानि गहेत्वा ओतरितुं असक्कोन्तो घरं गन्त्वा निस्सेणिं आहरित्वा ओरुय्ह मातु सन्तिके गन्त्वा फलानि मातुया अदासिं. तानि पन महन्तानि होन्ति चाटिप्प माणानि. ततो मे मातरा एकासने निसिन्नाय समसट्ठिफलानि खादितानीति. एवमादिवसेन वत्तब्बवाचा चतुत्थवाचा नाम. आमिसहेतु चाटुकम्यतादिवसेन नानप्पकारकं परेसं थोमना वाचा चेव राजकथं चोरकथन्तिआदिनयप्पवत्ता तिरच्छानकथा च पञ्चमवाचा नाम. अरियसच्चसन्निस्सिता धम्मकथा छट्ठमवाचा नाम. तं पन वस्ससतम्पि सुणन्ता पण्डिता नेव तित्तिं गच्छन्ति. तासु पन भगवा ततियछट्ठमा द्विवाचाएव भासति. तस्मा सप्पुरिसेहि सायेव द्विवाचा वत्तब्बाति. अयं तदट्ठकथायं आगतो सङ्खेपनयो. विसुद्धिमग्ग महाटीकायं पन सारत्थदीपनीटीकायञ्च तदञ्ञाकारेन वण्णितो. तासु पन तं ओलोकेत्वा गहेतब्बन्ति. अयं पनेत्थ सङ्गहगाथा –
‘‘यो भूतमत्थसंहीतं, परेसमप्पिया वाचं;
भूतमत्थसहीतञ्च, परेसं पियवाचन्ति;
द्विवाचं युत्तट्ठानेव, वदतीति सुगतोति;
वुच्चती च दकारस्स, कत्वा तकारविञ्ञुना’’ति.
सेट्ठन्ति गुणमहन्तत्ता पसत्थतरं. सो हि पसत्थानं विसेसेन पसत्थोति सेट्ठोति वुच्चति. पसत्थपदं, विसेसतद्धिते इट्ठपच्चयो. पसत्थसद्दस्स सो, पसत्थानं पच्चेकबुद्धारियसावकादीनं सीलसमाधिपञ्ञादि गुणेहि विसेसेन पसत्थोति अत्थो. अथ वा सुन्दरे सतिपट्ठानादिभेदे धम्मे एसति गवेसति एसिं गवेसिन्ति वा सेट्ठो, बुद्धो. सुपुब्बोएस गवेसने त. तस्स रट्ठो. सुसद्दो सुन्दरत्थो. सन्तेहि सप्पुरिसेहि एसितब्बो गवेसितब्बोति वा सेट्ठो. सन्तसद्दूपपदो इस गवेसने त, सन्तसद्दस्स सो, इकारस्से, तस्स ट्ठो. सन्तेहि सप्पुरिसेहि इच्छियति कन्तिय तीति वा सेट्ठो. सन्तसद्दूपपदो इसु इच्छाकन्तीसु त. अथ वा सन्तानं सप्पुरिसानं हितसुखं इच्छतीति सेट्ठो, बुद्धो. कत्तुसाधनोयं. सुन्दरे सतिपट्ठाना दिभेदे धम्मे एसेति बुद्धेतीति वा सेट्ठो. हेतु कत्तुसाधनोयं. सुपुब्बएसधातु बुद्धियं त. तं सेट्ठं.
कुसलंकुसलं जहन्ति एत्थ कुसलं अकुसलं जहन्ति पदविभागो कातब्बो. कुच्छितं पापधम्मं सलयति चलयति कम्पेति विद्धंसेतीति कुसलं, चतुभूमिककुसलं लब्भति. कुपुब्बो सलधातु अ. तत्थ कामावचरकुसलं तदङ्गप्पहानेन पापधम्मं सलयति चलयति, महग्गत कुसलं विक्खम्भनप्पहानेन सलयति कम्पेति, लोकुत्तर कुसलं समुच्छेदप्पहानेन सलयति विद्धंसेतीति अत्थो.
अथ वा कुच्छितं अपायद्वारं सलन्ति संवरन्ति पिदहन्ति साधवो एतेनाति कुसलं, करणसाधनोयं. इध पन जहन्ति वुत्तत्ता तेभूमककुसलमेवाधिप्पेतं. तं पन अनवज्जसुखविपाकलक्खणं, अकुसलविद्धंसनरसं, वोदान पच्चुपट्ठानं, इट्ठविपाकपच्चुपट्ठानं वा, योनिसोमनसिकार पदट्ठानं. न कुसलं अकुसलं, मित्तपटिपक्खो अमित्तो विय पहायकपहातब्बभावेन कुसलपटिपक्खन्ति अत्थो. तं पन सावज्जदुक्खविपाकलक्खणं, सावज्जानिट्ठविपाक लक्खणं वा, अनत्थजननरसं, अनिट्ठविपाकपच्चुपट्ठानं, अयोनिसोमनसिकारपदट्ठानं. पुञ्ञाभिसङ्खारआनेञ्जा भिसङ्खारसङ्खातं कुसलं अपुञ्ञाभिसङ्खारसङ्खातं अकुसलञ्च कुसलंकुसलं. तं पन पदं जहन्तिपदे कम्मं.
जहन्ति मग्गक्खणे समुच्छेदप्पहानेन फलक्खणे पटिप्पस्सम्भनप्पहानेन पजहन्तं विद्धंसेन्तन्ति अत्थो. तञ्हि अरहत्तमग्गञाणेन जहति पजहति, फलञाणेन जहिं पजहिं पटिप्पस्सम्भिन्ति वा जहो, बुद्धो. हाधातु चागे अ. किञ्चापि पनेत्थ कुसलं मग्गेन पहातब्बधम्मे न वुत्तं, वट्टमूलभूते अविज्जातण्हादिकिलेसे पन अरहत्तमग्ग ञाणेन जहिते लोकियकुसलुप्पत्तिया मूलभूताय अविज्जातण्हाय अभावा पुञ्ञाभिसङ्खारो संसारे पुन पटिसन्धिया निब्बत्तेतुं न सक्कोति, तस्मा वट्टमूलभूते किलेसे जहिते फलूपचारेन कुसलम्पि जहितं नाम होति. रूपं भिक्खवे न तुम्हाकं तं पजहथातिआदीसु विय. अरहन्तेन हि अभिसमाचारिकवत्तं कतम्पि कुसलन्ति न वुत्तं, क्रियाति पन वुत्तन्ति वेदितब्बं.
वुत्तञ्हि निदानवग्गसंयुत्तट्ठकथायं ‘‘खीणासवेन हि कतं कम्मं नेव कुसलं होति नाकुसलं, अविपाकं हुत्वा क्रियमत्ते तिट्ठती’’ति.
अङ्गुत्तरट्ठकथायञ्च ‘‘अरहत्तमग्गो च कुसलाकुसल कम्मक्खयाय संवत्ततीति एवं तेन तं भिज्जती’’ति वुत्तं.
तेन वुत्तं चूळनिद्देसपाळियं ‘‘अरहत्तमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेन ये उप्पज्जेय्युं नामञ्च रूपञ्च, एत्थेते निरुज्झन्ति वूपसमन्ति अत्थं गच्छन्ति पटिप्पस्सम्भन्ती’’ति.
अमतन्ति मरणविरहितं. सो जिनो हि न मतो अमतो, मरणधम्मस्स निब्बत्तकानं किलेसानं अरहत्त मग्गेन समुच्छिन्दितत्ता पुन मरणतो विरहितोति वा अमतो. अथ वा निब्बाने आरम्मणकरणवसेन अधिगते नत्थि मतं मरणं यस्स जिनस्साति अमतोति वुच्चति. जिनेन हि खन्धमच्चुमारं अजितोपि किलेसमारं जयित्वा तेसं अवस्सं जियमानत्ता फलूपचारेन अमतोति वुच्चतीति वेदितब्बं.
पुन अमतन्ति अमतनिब्बानसमन्नागतं. नत्थि मतं मरणं एत्थाति अमतं, निब्बानं. तं पन सन्तिलक्खणं, अच्चुतरसं, अनिमित्तपच्चुपट्ठानं, निस्सरणपच्चुपट्ठानं वा, निब्बानस्स पन पदट्ठानं न लब्भति.
वुत्तञ्हि मिलिन्दपञ्हे नागसेनत्थेरेन ‘‘न केनचि कारणेन निब्बानं उप्पज्जती’’ति.
तं अस्स अत्थीति अमतो, जिनो. सद्धादितो णाति सुत्तेन अस्सथ्यत्थे णपच्चयो. सद्धो पञ्ञोतिआदीसु विय. अस्स जिनस्स चतुमग्गञाणेन सच्छिकतं अमतं निब्बानं अत्थीति अत्थो, तं अमतं.
सन्तन्ति सब्बकिलेसदरथेहि च वट्टदुक्खेहि च सुवूपसन्तं. सो हि बुद्धो सब्बकिलेसदरथवट्टदुक्खेहि समित्थ वूपसमित्थाति सन्तोति वुच्चति. समुधातु उपसमे त. धात्वन्तस्स लोपं तपच्चयस्सन्तोआदेसं कत्वा पदसिद्धि वेदितब्बा. संसारवट्टे दरथकारकानं किलेसानं बोधिमण्डे अरहत्तमग्गञाणेन समुच्छिन्दितत्ता सीतिभूतो सन्तकायचित्तोति वुत्तं होति, तं सन्तं.
असमन्ति सीलादिगुणेहि केनचि पुग्गलेन असदिसं, सो हि बुद्धो नत्थि सीलादिगुणेहि समो सदिसो एतस्साति असमोति वुच्चति. इमस्मिं सत्तलोके सील समाधिपञ्ञादिगुणेहि बुद्धेन सदिसो कोचि मनुस्सो वा देवो वा ब्रह्मा वा नत्थीति अत्थो. भगवतो हि असीति अनुब्यञ्जनपटिमण्डित बात्तिंस महापुरिसलक्खणेहि विचित्ररूपकायो च सब्बाकारेहि परिसुद्धसीलक्खन्धादिगुण रतनसमिद्धो धम्मकायो च पुञ्ञमहत्तथाममहत्त इद्धिमहत्तयसमहत्तपञ्ञामहत्तादिगुणेहि च परमुक्कंसगतो च अत्थि, तस्मा भगवा सीलादिगुणेहि केनचि असमो असदिसोति वुत्तं होति.
असमं ददन्ति लोकियधम्मेन असदिसं मग्गफलनिब्बान धम्मं वेनेय्यानं सत्तानं देसनाञाणेन दायकं. एत्थ च असमन्ति नत्थि एत्थ एतेसं वा समो सदिसो लोकियधम्मोति असमो, मग्गफलनिब्बानं लब्भति. अथ वा असमन्ति अञ्ञेसं धम्मानं अग्गभावतो चतुब्बिधेन अरिय मग्गेन सच्छिकातब्बं निब्बानं वुच्चति. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘यावता भिक्खवे धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायती’’ति. तस्स पन पदस्स ददन्तिपदेन कम्मभावेन सम्बन्धो. ददातीति ददो, बुद्धो. दाधातु अ, सो केनचि लोकियधम्मेन असमं असदिसं मग्गफलनिब्बानसङ्खातं लोकुत्तरधम्मं महाकरुणाप्पधानेन अमताधिगमपटिपत्तिदस्सनेन देसनाञाणेन वेनेय्यानं सत्तानं दाताति अत्थो. तं असमं ददं.
(ख) दुतियगाथायं पन सरणन्ति सब्बसत्तलोकस्स पटिसरणभूतो परायणो लेणो ताणोति वुत्तं होति. सो हि बुद्धो सरन्ति पटिसरन्ति एत्थ सत्तलोकाति सरणोति वुच्चति. सरधातु यु. अथ वा सरन्ति ओसरन्ति समोसरन्ति एत्थ सत्तलोकाति सरणोति वुच्चति. सरन्ति चिन्तेन्ति एत्थ सद्धा पसन्ना देवमनुस्सा सरणमिदन्ति सरणोति च. सरन्ति पटिविज्झन्ति एत्थुपगता देवमनुस्सा सद्धम्मन्ति सरणोति च वुच्चति. सर चिन्तायं यु. सरणगमनट्ठाने पन सरति हिंसति भयं सन्तापं दुक्खं किलेसञ्चाति सरणं. रतनत्त यन्ति अट्ठकथासु वुत्तं. तं सरणं.
पुन सरणं लोकन्ति सत्तसङ्खारोकाससङ्खतं लोकं सरन्तं जानन्तं. एत्थ हि लोकयति पतिट्ठयति एत्थ पुञ्ञापुञ्ञञ्च तब्बिपाको चाति लोको, सत्त लोको लब्भति. लोकधातु पतिट्ठायं ण. लुज्जति पलुज्जतीति लोको, सङ्खारलोको. लुजधातुण. लोकियति विचित्ताकारेन दिस्सतीति लोको, लोकियन्ति पतिट्ठियन्ति एत्थ वा जङ्गमा च थावरा चाति लोको, चक्कवाळसङ्खतो ओकासलोको लब्भति. लोकधातुण. एत्थ च सस्सतो लोकोति वा असस्सतो लोकोति वाति आगतट्ठाने इन्द्रियबद्धानं रूपादीनं खन्धानं समूहो सन्तानो च सत्तोयेव लोको सत्तलोकोति वचनत्थेन सत्तलोकोति वेदितब्बो. एको लोको सब्बे सत्ता आहा रट्ठितिकाति आगतट्ठाने इन्द्रियबद्धानं वा अनिन्द्रियबद्धानं वा खन्धानं समूहो सन्तानो च पच्चयेहि सङ्खरियन्तीति सङ्खारा, सङ्खाराएव लोको सङ्खारलोकोति वचनत्थेन सङ्खारलोकोति.
‘‘यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति,
दिसा भन्ति विरोचमाना;
ताव सहस्सधा लोको,
एत्थ ते वत्तति वसो’’ति.
आगतट्ठाने अनिन्द्रियबद्धानं रूपादीनं समूहो सन्तानो च अवकसन्ति पतिट्ठहन्ति एत्थाति ओकासो, सोयेव लोको ओकासलोकोति वचनत्थेन ओकास लोकोति वेदितब्बो, तं लोकं. सरति जानाति अजानीति वा सरणो, बुद्धो. सर चिन्तायं यु. लोकं सरणन्ति सम्बन्धो. बुद्धो पन सत्तलोकं, सङ्खारलोकं, ओकासलोकं, किलेसलोकं, भवलोकं, इन्द्रिय लोकं, खन्धलोकं, आयतनलोकं धातुलोकञ्चातिआदिमनेकलोकं अनावरणञाणेन पटिविज्झतीति वुत्तं होति.
अरणन्ति निक्किलेसं, किलेससङ्खातरणविरहितं वा. रणसद्दो च किलेसेसु च युद्धे चुण्णविचुण्णकरणे च दिस्सति. तथा हि सरणा धम्मा अरणा धम्मातिआदीसु किलेसेसु दिस्सति. ते हि रणन्ति कन्दन्ति सत्ता एतेहीति रणाति वुच्चन्ति.
‘‘धनुग्गहो असदिसो, राजपुत्तो महब्बलो;
सब्बामित्ते रणं कत्वा, संयमं अज्झुपागमी’’ति.
असदिसजातके युद्धे दिस्सति. रणं कत्वाति हि युद्धं कत्वा, संयमन्ति संयतं इसिपब्बज्जं अज्झुपागमीति अत्थो. तिणञ्च कट्ठञ्च रणं करोन्तो, धाविंसु ते अट्ठदिसा समन्ततोति छद्दन्तजातके चुण्णविचुण्णकरणे दिस्सति. रणं करोन्तोति हि चुण्णं विचुण्णं करोन्तो. तेति सब्बे अट्ठसहस्सनागाति अत्थो. इध पन किलेसे दट्ठब्बो. अयं पनेत्थ वचनत्थो. रणन्ति सत्ते रागादयो चुण्णेन्ति पीळेन्तीति रणा, रणन्ति सत्ता एतेहि कन्दन्ति परिदेवन्तीति वा रणा, किलेसा. रणधातु सद्दे अ. नत्थि रणा किलेसा एतस्साति अरणोति वुच्चति. जिनस्स किलेसमारस्स बोधिमूले जियमानत्ता रणा किलेसा न सन्तीति अत्थो. तं अरणं.
अरणं करन्ति वेनेय्यसन्ताने रणसङ्खतकिलेसस्स अभावकरणं. एत्थ च रणन्ति एतं येहि अभिभूता सत्ता कन्दन्ति परिदवन्ति एतेसं रागादीनं अधिवचनं. तेसं अभावं वेनेय्यसन्ताने देसनाञाणेन करोति अत्थो. अथ वा करोतीति करो, बुद्धो. तं करं.
अभयन्ति जातिभयादीनं अभावतो निब्भयं. एत्थ हि भयं चित्तुत्रासभयं, ञाणभयं, आरम्मणभयं, ओत्तप्प भयञ्चाति चतुब्बिधं होति. तत्थ भायति चित्तेनाति भयं, चित्तुत्रासभयं. ञाणेन तीरेत्वा भायतीति भयं, ञाणं. भायति एतस्माति भयं, आरम्मणभयं. भायति एतेन पापतोति भयं, ओत्तप्पभयं. भीधातु भये ण.
महानिद्देसपाळियं पन आगतानि जातिभयं, जराभयं, ब्याधिभयं, मरणभयं, राजभयं, चोरभयं, अग्गिभयं, उदकभयं, अत्तानुवादभयं, परानुवादभयं, दण्डभयं, दुग्गतिभयं, ऊमिभयं, कुम्भीळभयं, आवट्टभयं, सुसुकभयं, आजीविकभयं, असिलोकभयं, परिसयसारज्जभयं, मदन भयं, दुग्गतिभयन्तिआदीनि गहितानि. नत्थि भयानि एतस्साति अभयो, बुद्धो. तस्स भयानं कारण भूतानं सब्बकिलेसानं अरहत्तमग्गेन समुच्छिन्दितत्ता सब्बभयं नत्थीति अत्थो.
पुन अभयं ठानं नायकन्ति एत्थ अभयन्तिपदं ठानन्तिपदे विसेसनं. ठानन्तिपदं नायकन्तिपदे कम्मं. भयसद्दस्स अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. नत्थि सब्बभयं एत्थ निब्बानेति अभयं, निब्बानं. बुद्धपच्चेकबुद्ध अरहन्ता ठन्ति उप्पज्जन्ति एत्थाति ठानं, निब्बानं. वेनेय्यसत्ते नेतीति नायको, बुद्धो. नीधातु नयने ण्वु. सो बुद्धो भब्बे कुलपुत्ते मग्गाधि गमप्पत्तिया धम्मदेसनाय मग्गफलञाणं अधिगमेन्तो निब्बानट्ठानं नेतीति अत्थो, तं नायकं.
पुन नायकं नमेति नायकं बुद्धं अहं नमे नमामीति सम्बन्धो. तत्थ नायकन्ति वेनेय्यसत्ते संसारण्णवतो निब्बानपारं नेतीति नायको, बुद्धो. सो हि यथा नाविको जने नावाय ओरिमतीरतो पारिमतीरं नेति, एवं सत्ते मग्गङ्गनावाय संसारण्णवतो निब्बान पारं नेति पापुणेतीति अत्थो. अथ वा नायकन्ति तिण्णं लोकानं जेट्ठभावगमनत्ता नायको जेट्ठ सेट्ठवुड्ढतरो. सो हि जेट्ठभावं नेति गच्छति पापुणातीति नायकोति वुच्चति. नीधातु गतिम्हि ण्वु. सो पन इध लोके अविज्जण्डगतानं सब्बपजानं पठमतरं अविज्जण्डकोसं अरहत्तमग्गेन पदालेत्वा अरियाय जातिया जातत्ता सब्बसत्तानं सेट्ठजेट्ठवुड्ढतरभावं गतोति अत्थो. तं नायकं. नमेति अहं तीहि द्वारेहि सक्कच्चं नमामीति अत्थो. एत्थ हि वत्तमानमिविभत्तिया क्वचिधातुत्यादिसुत्तेन एआदेसो होति. अयं पनेत्थ वाच्चत्थादिनयो. नमेतिपदस्स आख्यातपदत्ता वचनत्थो न कातब्बो. वुत्तञ्हि सद्दविदूहि –
‘‘रुळ्हीख्यातं निपातञ्चु, पसग्गालपनं तथा;
सब्बनामन्तिमेतेसु, न कतो विग्गहो छसू’’ति.
तं पन पदं नमुधातुवत्तमानअम्हयोगपरस्सपदमिविभत्यन्तं आख्यातपदं. नमुधातुया वाच्चत्थो नमनक्रिया सङ्खातो कुसलचित्तुप्पादो पधानवसेन लब्भति. मिविभत्तिया वाच्चत्थो तेन चित्तुप्पादेन उपलक्खितो उप्पाद वन्तो तदाकारो पुग्गलो अप्पधानवसेन लब्भति. पदसमुदायस्स पन वाच्चत्थो कत्तुकम्मभावेसु कत्तुभूतो अतीतादिकालेसु पच्चुप्पन्नकालभूतो धात्वत्थ किरियाविसेसोव लब्भति. अयमेत्थ सङ्खेपो.
वित्थारो पनेवं वेदितब्बो. नमुधातुया वच्चं सुगतादि बुद्धगुणं आरम्मणं कत्वा वन्दनाकारप्पवत्तो कायवची विञ्ञत्तिसमुट्ठापको सद्धाचेतनापञ्ञापधानो कुसल चित्तुप्पादो च द्वे विञ्ञत्तियो असमुट्ठापेत्वा मनोद्वारे वन्दनाकारप्पवत्तो कुसलचित्तुप्पादो च मुख्येन लब्भति. बुद्धगुणानुस्सरणवसेन पवत्तो योनिसोमनसिका रादिपुरेचरानुचरकुसलचित्तुप्पादो फलूपचारेन. दिट्ठधम्मि कसम्परायिकसङ्खातं पच्छिमपच्छिमफलं रोगादिअन्तरायानं अभावञ्च वा सग्गमोक्खसम्पत्तिसुखञ्च कारणूपचारेन, पुरे पुरे वन्दना सदिस्यूपचारेन, वन्दनस्स नामपञ्ञत्ति ठानूपचारेन, वत्थुद्वारारम्मणं ठानूपचारेन, वन्दन गुणेन लक्खितं पुग्गलदब्बं गुणूपचारेन. उक्कट्ठमज्झ मुदुत्तमत्तभावो गुण्यूपचारेन, अवयवभूता वन्दना एकदेसूपचारेन. समूहभूता वन्दना एकदेस्यूपचारेन, पुब्बपुब्बकुसलचित्तुप्पादो समीपूपचारेन, पच्छिमपच्छिम कुसलचित्तुप्पादो समीप्यूपचारेन, पणामकुसलचित्तुप्पादभूतानं परमत्थधम्मानं निब्यापारभावो तद्धम्मूपचारेन. तेसं एवं धम्मताभावो अतद्धम्मूपचारेन, वन्दनाकारो अभेदभेदूपचारेन. वन्दनसत्ति भेदअभेदूपचारेन लब्भति. मिविभत्तिया वाच्चं तंमुख्यादीहि लक्खितो कत्तु क्रियाविसेसेन च वत्तमानविभत्तिसङ्खातेन विभत्तिविसे सेन च परस्सपदसङ्खातेन पदविसेसेन च उत्तमपुरिस विसेसेन च अम्हयोगविसेसेन च सब्बधातुविसेसेन च एकवचनविसेसेन च पच्चुप्पन्नकालविसेसेन च धात्वत्थक्रियाविसेसेन च अलिङ्ग विसेसेन च भूवादिगण विसेसेन च नोविकरणविसेसेन च भावकम्मकत्तूसुकत्तुविसेसेन च लक्खितो अहंसङ्खातो खन्धसङ्खतो सन्तानो अप्पधानेन लब्भति. क्रियापदस्स क्रियाय पधानेन वाचकत्ता धात्वत्थोव पधानेन लब्भति. अपच्चयस्स वाच्चं भूवादिगणजोतका रूपसिद्धिमत्ता पद सिलिट्ठता लब्भति.
अथ वा यो अहं नमामीति सो नमे. सामञ्ञत्थ विग्गहोयं. वाच्चत्थो पन वुत्तनयेन वेदितब्बो. नमनञ्चेत्थ बुद्धस्स सीलादिअनन्तगुणेसु निन्नपब्भारतावसेन पणामक्रियाभिनिप्फादिका कुसलचेतना. सा च वन्दनेय्य वन्दनकानं खेत्तज्झासयसम्पदाहि दिट्ठधम्मवेदनीयभूता यथालद्धसम्पत्तिनिमित्तकस्स पुरिमकम्मस्स अनुबलप्पदान वसेन तन्निब्बत्तितविपाकसन्ततिया अन्तरायकरानि उपपीळकउपच्छेदककम्मानि पटिबाहित्वा पवत्तिकाले रोगादिअन्तरायानमप्पवत्तिं साधेति. सम्पराये च उपपज्जवेदनीयभूता सग्गमोक्खसम्पत्तिसुखं निब्बत्तेतीति.
अयं पनेत्थ दस्सनत्थनयो. नमेतिइमिना बुद्धस्स सुगतादिगुणं आरब्भ पवत्ता तिविधा पणामकुसल चेतना मुख्येन दस्सेति. तं दस्सनेन तस्सा कारणभूता योनिसोमनसिकारादयो च चतुचक्कसम्पत्तिञ्च बुद्धुप्पादनवमखेत्तञ्च पुब्बभागे पवत्तं सद्धापञ्ञापधानं कुसलचित्तुप्पादञ्च फलूपचारेन दीपेति. तद्दीपनेन तस्सा फलभूतं दिट्ठधम्मरोगादिअन्तरायविसोसनञ्च सग्गमोक्ख सुखञ्च पठमकारणूपचारेन पकासेति. तप्पकासनेन बुद्धस्स पणामारहभावं दुतियकारणूपचारेन विभावेति. तंविभावनेन वन्दकस्स मे खेत्तङ्गतभावञ्च पणामे तब्बभावञ्च ततियकारणूपचारेन अनुभावेति.
अयं पनेत्थ अलङ्कारनयो. नमेतिवाचकपदस्स वाच्चभूता तिविधा बुद्धपणामकुसलचेतना समट्ठायी भावो नाम. कस्मा, सरीरत्ता. अथ वा तिविधाय बुद्धपणा मकुसलचेतनाय सम्पयुत्तो समाधिप्पधानो महा कुसलचित्तुप्पादो समट्ठायीभावो नाम. कस्मा, बुद्धस्स सुगतादिगुणारम्मणे एकग्गत्ता समाहितचित्तत्ता वा. सोयेव पन सन्तरसो नाम. कस्मा, बुद्धपणामचेतना कुसलङ्गेन अकुसलङ्गस्स पहीनत्ता. बुद्धन्तिपाठसेस पदस्स वाच्चभूतो बुद्धदब्बो आरम्मणविभावो नाम. कस्मा, तस्स पणामकुसलचित्तुप्पादस्स आरम्मणपच्चयेन उपकारत्ता. बुद्धस्स सुगतन्त्यादिगुणो उद्दीपनविभावो नाम. कस्मा, पणामस्स कारणत्ता. कारणभूतं तं समट्ठायीभावं उपादाय जानितब्बो दिट्ठधम्मरोगा दिअन्तरायाभावो च सम्पराये सग्गमोक्खसुखसम्पत्ति च आनुभावो नाम. कस्मा, आनिसंसफलत्ता.
तत्थ हि किञ्चापि आनुभावदीपकं पदं नत्थि. कारणस्स पन फलेन विनाभावतो कारणस्स फलं विञ्ञेय्यन्ति. अथ वा नमेतिपदस्स सामत्थियतो आनुभावो दस्सितोयेवाति दट्ठब्बो. आविभूतो उस्सुको च बुद्धपणामस्स आनिसंसपजानना मति च अलसाभावो च चित्तप्पसादो च समाधित्यादि च ब्यभिचारीभावो नाम. लोमहंसादिभावो सत्वंकाभावो नामाति अलङ्कार नयो वेदितब्बो. एवं पच्छिमपच्छिमगाथासूति.
अयं पनेत्थ सङ्खेपयोजना. सुगतं सोभनगतं सुन्दरनिब्बानट्ठानं गतं वा सम्मा गतं वा, सुगतं सम्मा वचनं गदं भासनं, सेट्ठं पसत्थतरं सतिपट्ठानादिभेदे धम्मे गवेसन्तं वा सन्तेहि गवेसितब्बं वा सत्तानं हितसुखं इच्छितं वा, कुसलंकुसलं कुसलंअकुसलं, जहं जहितं, अमतं मरणविरहितं अमतं अमतनिब्बानसमन्ना गतं, सन्तं किलेसदरथवूपसमं, असमं लोकियधम्मेन असदिसं मग्गफलनिब्बानधम्मं. ददं दातं दायकं वा, सरणं सब्बसत्तलोकस्स पटिसरणभूतं. लोकं सत्तसङ्ख रोकाससङ्खतं तिलोकं, सरणं जानन्तं, अरणं निक्किलेसं, किलेससङ्खातरणविरहितं वा. अरणं सत्तेसु किलेसरजस्साभावं, करं देसनाञाणेन कतं, अभयं निब्भयं, अभयं निब्भयट्ठानं निब्बानदिसं, नायकं सत्ते निब्बानपारं नेन्तं, नायकं तिलोकानं जेट्ठं पामोक्खं बुद्धं सक्कच्चं तीहि द्वारेहि अहं नमे नमामीति.
पठमवन्दनगाथाद्वयवण्णना समत्ता.
२. नयनसुभगकायङ्गं,
मधुरवरसरोपेतं;
अमितगुणगणाधारं,
दसबलमतुलं वन्दे.
२. एवं पठमं गाथाद्वयेन बुद्धस्स नमस्सित्वा इदानि नयनसुभगकायङ्गन्त्यादीहि पञ्चहि गुणेहि थोमित्वा बुद्धं वन्दितुं नयनसुभगकायङ्गन्तिआदिगाथमाह. अयं पन न न मगणयुत्तत्ता नवक्खरेहि लक्खिता भुजगसु सुगाथाति दट्ठब्बा. वुत्तञ्हि वुत्तोदये ‘‘भुजगसुसुमता नामो’’ति.
अयं पनेत्थ योजना. यस्सं पटिपादं ना च द्वे नगणामो च मगणो च यदि सिया. सा भुजगसुसु गाथाति मता ञातब्बाति. तत्थ पन नयनसुभगकायङ्गन्ति सब्बसत्तानं चक्खुस्स सोभनं गतेन कायङ्गेनसमन्नागतं. एत्थ हि नयनन्ति समविसमं दस्सेन्तं अत्तभावं नेतीति नयनं, चक्खु लब्भति. नीधातु यु. सुभं सोभनं गच्छतीति सुभगं, कायङ्गं लब्भति. सुभसद्दूपपदो गमुधातु क्वि. कायस्स अङ्गं अवयवं कायङ्गं. भगवतो कायङ्गं लब्भति. छट्ठीतप्पुरिससमासोयं. नयनस्स सुभगं नयनसुभगं, तं कायङ्गं यस्स बुद्धस्साति नयनसुभग कायङ्गो, बुद्धो. सो हि रूपकायस्स दस्सना नुत्तरियगुणयोगतो सब्बसत्तानं पसादचक्खुस्स सोभनं गतेन द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि च असीत्या नुब्यञ्जनलक्खणेहि च लक्खितेन कायङ्गेन समन्नागतोति अत्थो.
मधुरवरसरोपेतन्ति पियपेमनीयउत्तमसद्देन समन्नागतं, सो हि भगवा मधियति पियति पेमियति वाति मधुरो. मधधातु उरो. वुत्तञ्हि मज्झिमपण्णासटीकायं ‘‘मधुरोति पियो पेमनीयो अपलिबुद्धो’’ति. अथ वा मधियति अस्सादियतीति मधुरो, मधति सब्बसत्तानं पीतिं उन्देति वड्ढेतीति मधुरो, मधधातु उन्दे उरो. तेन वुत्तं सद्दनीतियं ‘‘मध उन्दे’’ति. वरितब्बो इच्छितब्बो पत्थितब्बो वाति वरो, सरो. वरधातु इच्छायं अ. सरति गच्छति सोतविञ्ञाणारम्मणभावन्ति सरो, सद्दो. सरधातु गतियं अ. सरति गच्छति सुय्यमानतन्ति वा सरो, सरियति सुणियतीति वा सरो, भगवतो अट्ठङ्गसमन्नागतो सद्दो लब्भति. उपसम्पज्जतीति उपेतो, उपपुब्बइधातु त. मधुरो च वरो च सो सरो चाति मधुरवरसरो, तेन उपेतो सम्पन्नो समन्नागतोति मधुरवरसरोपेतोति वुच्चति. भगवतो पन हदय वत्थुनो सुविसुद्धत्ता पित्तसेम्हादीहि अपलिबुद्धत्ता देव मनुस्सेहि मधुरेन पियेन मनापियेन वरेन इच्छितपत्थि तेन अट्ठङ्गसमन्नागतेन सरेन सद्देन उपेतो सम्पन्नो समन्नागतोति वुत्तं होति.
एत्थ च किञ्चापि सरोपेतन्ति सामञ्ञवसेन वुत्तं, भगवतो सरो पन विसट्ठो च, विञ्ञेय्यो, मञ्जु, सवनीयो, बिन्दु, अविसारी, गम्भीरो, निन्नादि चाति विसेसेन अट्ठङ्गसमन्नागतोति अत्थो दट्ठब्बो. वुत्तञ्हि मज्झिम पण्णासे ब्रह्मायुसुत्ते ‘‘अट्ठङ्गसमन्नागतो खो पनस्स गोतमस्स मुखतो घोसो निच्छरति विसट्ठो च, विञ्ञेय्यो च, मञ्जु च, सवनीयो च, बिन्दु च, अविसारी च, गम्भीरो च, निन्नादि च. यथापरिसं खो पन सो भवं गोतमो सरेन विञ्ञापेति, न चस्स बहिद्धा परिसाय घोसो न निच्छरती’’ति.
तस्साट्ठकथायं पन विसट्ठोति सिनिद्धो अपलिबुद्धो. विञ्ञेय्योति विञ्ञापनीयो पाकटो. विसट्ठत्तायेव चेस विञ्ञेय्यो होति. मञ्जूति मधुरो. सवनीयोति सोतसुखो, मधुरत्तायेव चेस सवनीयो होति. बिन्दूति सम्पिण्डितो. अविसारीति अविसटो. बिन्दुत्तायेव चेस अविसारी होति. गम्भीरोति गम्भीरसमुट्ठितो. निन्नादीति निन्नदवा. गम्भीरत्तायेव चेस निन्नादि होति. यथापरिसन्ति चक्कवाळपरियन्तापि एकबद्धं परिसं विञ्ञापेति. बहिद्धाति अङ्गुलिमत्तम्पि परिसतो बहिद्धा न गच्छति. कस्मा. सो एवरूपो मधुरसरो अकारणा मा नस्सीति. इति भगवतो घोसो परिसाय मत्तकेनेव चरतीति वण्णितोति. अभिधानप्पदीपिकायञ्च वुत्ता सङ्गहगाथा –
‘‘विसट्ठमञ्जुविञ्ञेय्या, सवनीयाविसारिनो;
बिन्दुगम्भीरनिन्नादि, त्येवमट्ठङ्गिको सरो’’ति.
यथा हि ब्रह्मुनो सरो पित्तसेम्हेहि अपलिबुद्धत्ता विसुद्धो मधुरो होति. यथा च सीहब्यग्घादीहि वाळमिगेहि अनुबन्धा धावन्ता खुद्दकमिगा करवीकसकुणस्स विकूजमानं सद्दं सुत्वा सरस्स मधुरत्ता मरणभयं हित्वा अधावित्वा उक्खित्तपादं अनिक्खिपित्वा तिट्ठन्ता सुणन्ति, एवं करवीकस्स सद्दो धम्मताभावेन मधुरो पियो मनापो होति. एवं भगवता कतं कम्मं वत्थुं सोधेति, वत्थुस्स सुद्धत्ता पित्तसेम्हेहि च अपलिबुद्धत्ता भगवतो नाभितो समुट्ठहन्तो सरोपि अट्ठङ्गसमन्नागतो सुविसुद्धो अतिमधुरो अतिपियो अतिमनापो होति. सा पनेसा हीनूपमा होति, भगवतो हि सरो तेहि सद्देहि सतभागेन सहस्सभागेन अतिमधुरो अतिपियो अतिमनापो होति, तथा हि धम्मासो करञ्ञो असन्धिमित्ता देवी करवीकसकुणस्स मधुरसद्दं सुत्वा चिन्तेसि ‘‘इमस्स तिरच्छानस्स मधुरो सद्दो, को नाम सब्बञ्ञुतञाणसिरिं पत्तस्स भगवतो अतिमधुरो सद्दो’’ति, पीतिं उप्पादेत्वा तं पीतिं अविजहित्वा सत्तहि जङ्घसतेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठाति, तस्मा भगवतो मधुरवरसरोपेतन्ति थोमेतीति.
अमितगुणगणाधारन्ति अपरिमिणितब्बसीलादिगुणसमूहानं पतिट्ठानभूतं. एत्थ च समितोति परिमिणितब्बोति मितो, माधातु परिमाणे त, न मितो अमितो. गुणोति सीलादयो धम्मा. ते हि गुणेन्ति तंसमङ्गीपुग्गलं पकासेन्तीति गुणाति वुच्चन्ति. गुणधातु पकासने अ. मणिसारमञ्जूसाटीकायं पन ‘‘गुणन्ति अत्तनो आधारं पाकटं करोन्तीति गुणा’’ति वुत्तं.
सद्दनीतिधातुमालायञ्च ‘‘गुण आमन्तने, गुणोति सीलादयो धम्मा, केनट्ठेन ते गुणा, गोणापियति आमन्तापियति अत्तनि पतिट्ठितो पुग्गलो दट्ठुं सोतुं पूजितुञ्च इच्छन्तेहि जनेहीति गुणो. एत्थ किञ्चापि सीलादि धम्मानं आमन्तापनं नत्थि, तथापि तंहेतु आमन्तनं निमन्तनञ्च तेयेव करोन्ति नामाति एवं वुत्तं. अञ्ञे पन गुञ्जन्ते अब्ययन्ते इति गुणाति अत्थं वदन्ति. तदनुरूपं पन धातुसद्दंन पस्साम. गुण आमन्तने इच्चेव पस्साम. विचारेत्वा गहेतब्ब’’न्ति वुत्तं. अमितो गुणो अमितगुणो, तेसं गणो समूहो अमितगुणगणो, तेसं. आधारति तिट्ठति एत्थाति अमितगुणगणाधारो, जिनो लब्भति. सो पन समुद्दोदकं नाळिपत्तेन अपरिमितं विय केनचि अपरिमितानं सीलादिगुणसमूहानं आधारो पतिट्ठानभूतोति अत्थो.
दसबलन्ति अञ्ञेहि असाधारणं तथागतदसबलसम्पन्नं. एत्थ हि बलन्ति केहिचि विरुद्धेहि कारणे हि बलन्ति न कम्पेन्ति थिरन्तीति बलं, दस बलानि यस्स सोति दसबलो, बुद्धो. तं पन दुविधं होति तथा गतस्स दसबलं कायदसबलञ्च, ञाणदसबलञ्चाति. तेसु हि कायबलं हत्थिकुलानुसारेन वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –
‘‘काळा वकञ्च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं;
गन्ध मङ्गलहेमञ्च, उपोसथं छद्दन्तिमे दसा’’ति.
इमानि हि दस हत्थिकुलानि. तत्थ काळावकन्ति पकतिहत्थिकुलं दट्ठब्बं. यं दसन्नं पुरिसानं कायबलं, तं एकस्स काळावकहत्थिनो. यं दसन्नं काळावकानं बलं, तं एकस्स गङ्गेय्यस्स. यं दसन्नं गङ्गेय्यानं, तं एकस्स पण्डरस्स. यं दसन्नं पण्डरानं, तं एकस्स तम्बस्स. यं दसन्नं तम्बानं, तं एकस्स पिङ्गलस्स. यं दसन्नं पिङ्गलानं, तं एकस्स गन्धहत्थिनो. यं दसन्नं गन्धहत्थीनं, तं एकस्स मङ्गलस्स. यं दसन्नं मङ्गलानं, तं एकस्स हेमवतस्स. यं दसन्नं हेमवतानं, तं उपोसथस्स. यं दसन्नं उपोसथानं, तं एकस्स छद्दन्तस्स. यं दसन्नं छद्दन्तानं, तं एकस्स तथागतस्स, नारायनसङ्घातबलन्तिपि इदमेव वुच्चति. तदेतं पकतिहत्थीनं गणनाय हत्थिकोटिसहस्सानं. पुरिसगणनाय दसन्नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं होति. इदं तथागतस्स कायबलं होति. इदं पन तासु तासु पाळीसु न आगतं. अट्ठकथासुयेव आगतं. तेन वुत्तं दसक निपात अङ्गुत्तरटीकायं ‘‘दस बलञाणं पन पाळियं आगतमेव. न कायबलं विय अट्ठ कथारूळ्हमेवाति अधिप्पायो’’ति. एत्थ च नारायन सङ्घात बलन्ति एत्थ नारा वुच्चन्ति रस्मियो, ता बहू नानाविधा इतो उप्पज्जन्तीति नारायनं, वजिरं. तस्मा नारायनसङ्घात बलन्ति वजिरसङ्घातबलन्ति अत्थोति.
ञाणदसबलं पन विभङ्गपाळियञ्च मूलपण्णासे महा सीहनादसुत्ते दसकनिपातअङ्गुत्तरपाळियञ्च वित्थारेन आगतमेव. सुखग्गहणत्थं पन सङ्खेपेन दस्सयिस्सामि. सेय्यथिदं. ठानाट्ठानञाणञ्च, कम्मसमादानानं विपाकञाणं, सब्बत्थगामिनिपटिपदाञाणं, अनेकधातु नानाधातु लोक ञाणं, सत्तानं नानाधिमुत्तिकतं ञाणं, परसत्तानं परपुग्गलानं इन्द्रियपरोपरियत्तिञाणं, झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं संकिलेसं वोदानं वुट्ठानं ञाणं, पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं, सत्तानं चुतूपपातं ञाणं, आसवानं खयञाणञ्चाति. अयं पन कमो अभिधम्मविभङ्गपाळियं आगतक्कमो.
चुतूपपातञाणट्ठाने पन मूलपण्णासपाळियं महासीहनादसुत्ते च दसकनिपातअङ्गुत्तरपाळियं दिब्बचक्खुञाणं आगतं. अत्थतो पन दिब्बचक्खुञाणेन चुतूपपातस्स पस्सितत्ता सदिसमेवाति. तत्थ हि ठानाट्ठानञाणन्ति कारणाकारणं यथाभूतं जाननञाणं. कारणञ्हि यस्मा तत्थ फलं तिट्ठति तदायत्तवुत्तिताय उप्पज्जति चेव पवत्तति च, तस्मा ठानन्ति वुच्चति. कम्मसमादानानं विपाकञाणन्ति समादियित्वा कतानं अतीतानागत पच्चुप्पन्नानं कुसलाकुसलकम्मानं सुगतिदुग्गतिपटिसन्धिसङ्खातं विपाकं निब्बानफलञ्च यथाभूतं पजाननञाणं. सब्बत्थ गामिनिपटिपदं ञाणन्ति सब्बगतिगामिनिञ्च पटिपदं मग्गं यथाभूतं पजाननञाणं. तत्थ च पटिपदन्ति पटिपज्जति पापुणाति एतेनाति पटिपदं, मग्गं. गतिगामिनिन्ति निरयादिपञ्चगतिगामिनिं. अगतिगामिनिन्ति निब्बानगामिनिं. वुत्तञ्हि ‘‘निब्बानञ्चाहं सारिपुत्त पजानामि निब्बानगामिनिञ्च पटिपद’’न्ति.
अनेकधातुनानाधातुलोकं ञाणन्ति एत्थ अनेक धातूति चक्खुधातुआदीहि कामधातूहि वा बहुधातुं. नानाधातूति तासंयेव धातूनं विलक्खणत्ता विसदिस सभावत्ता नानाप्पकारधातुं. लोकन्ति खन्धायतन धातुलोकं. ञाणन्ति यथाभूतं पजाननञाणं. सत्तानं अधिमुत्तिकतं ञाणन्ति सत्तानं हीनादीहि अधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभावं यथाभूतं पजाननञाणं. परसत्तानं परपुग्गलानं इन्द्रियपरोपरियत्तिञाणन्ति एत्थ परसत्तानन्ति पधानसत्तानं. परपुग्गलानन्ति ततो परेसं हीनसत्तानं. एकत्थमेव वा एतं पदद्वयं वेनेय्यवसेन द्वेधा वुत्तं. इन्द्रियपरोपरियत्तिञाणन्ति सद्धादीनं इन्द्रियानं परभावं वड्ढञ्च अपरभावं हानिञ्च यथाभूतं पजाननञाणं.
झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं संकिलेसं वोदानं वुट्ठानं ञाणन्ति एत्थ झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनन्ति पठमादीनं चतुन्नं झानानं, रूपी रूपानि पस्सतीतिआदीनं अट्ठन्नं विमोक्खानं, सवितक्कसविचारादीनं तिण्णं समाधीनं, पठमज्झान समापत्तिआदीनञ्च नवन्नं अनुपुब्बसमापत्तीनं. संकिलेसन्ति हानभागियधम्मं. वोदानन्ति विसेसभागियधम्मं. वुट्ठानन्ति येन कारणेन झानादीहि वुट्ठहन्ति, तं कारणं. ञाणन्ति यथाभूतं पजाननञाणं. पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणन्ति पुब्बे निवुत्थक्खन्धानुस्सरणसङ्खातं पजाननञाणं. सत्तानं चुतूपपातं ञाणन्ति सत्तानं चुतिञ्च उपपातञ्च पजाननं दिब्बचक्खुञाणं. आसवानं खयञाणन्ति कामासवादीनं खयसङ्खातं आसवनिरोधं निब्बानं यथाभूतं पजानन ञाणन्ति. इमानि पन ञाणानि अञ्ञेहि असाधारणानि तथागतस्स दसबलञाणानीति दट्ठब्बानि.
होन्ति चेत्थ –
‘‘ठानाट्ठानं विपाकञ्च, ञाणं पटिपदं ञाणं;
अनेकधातुलोकञ्च, सत्तानं अधिमुत्तिकं. [सा पनेसा सेतवविपुलागाथाति दट्ठब्बा;]
इन्द्रियपरापरञ्च, झानादिनं संकिलेसं;
वोदानं वुट्ठानं ञाणं, पुब्बेनिवासानुस्सतिं;
सत्तानं चुतूपपातं, आसवक्खयं ञाणन्ति;
दसिमानि बुद्धस्स चा, साधारणानि ञाणानी’’ति. [सा पनेसा सामञ्ञगाथाति दट्ठब्बा;]
ननु दसबलञाणं नाम पाटियेक्कं नत्थि, सब्बञ्ञुतञाणमेव होति, अथ कस्मा तं ञाणं दसभेदेन वुत्तन्ति. वुच्चते. अञ्ञमेव हि दसबलञाणं, अञ्ञं सब्बञ्ञुतञाणं, दसबलञ्हि सकसककिच्चमेव जानाति. सब्बञ्ञुतञाणं पन तम्पि ततो अवसेसम्पि पजानाति. दसबलञाणेसु हि पठमं कारणाकारणमेव जानाति. दुतियं कम्मन्तर विपाकन्तरमेव. ततियं कम्मपरिच्छेदमेव. चतुत्थं धातु नानत्तकारणमेव. पञ्चमं सत्तानं अज्झासयाधिमुत्तिमेव. छट्ठं इन्द्रियानं तिक्खमुदुभावमेव. सत्तमं झानादीहि सद्धिं तेसं संकिलेसादिमेव. अट्ठमं पुब्बे निवुत्थखन्धसन्ततिमेव. नवमं सत्तानं चुतिपटिसन्धिमेव. दसमं सच्चपरिच्छेदमेव. सब्बञ्ञुतञाणं पन एतेहि जानितब्बञ्च ततो उत्तरिञ्च पजानाति. एतेसं पन किच्चं न सब्बं करोति. तञ्हि झानं हुत्वा अप्पेतुं न सक्कोति. इद्धि हुत्वा विकुब्बितुं न सक्कोति. मग्गो हुत्वा किलेसे खेपेतुं न सक्कोति. एवं तेसं ञाणद्वयानं विसेसोति. तं पन इध ञाणद्वयं अधिप्पेतन्ति.
अतुलन्ति सीलादीहि गुणेहि केनचि पुग्गलेन असदिसं. अयं पनेत्थ वचनत्थो. तुलनं उम्मानं तुला, तुल सदिस्यं. सद्दनीतियञ्हि ‘‘तुल उम्माने’’ति वुत्तं. अथ वा तुलियति पमियति एतायाति तुला, पकतितुला. तुला वियाति तुला, ञाणं. ताय सम्मितो तुलो. सम्मित तद्धिते अपच्चयो. तुलसदिसञाणेन सम्मितो पुग्गलो. न तुलो अतुलो. कम्मधारयमिस्सकतप्पुरिस समासोयं. सीलादिगुणेहि केनचि पुग्गलेन असदिसो भगवा लब्भति. अथ वा नत्थि तुलो सदिसो पुग्गलो एतस्साति अतुलो, भगवा. अतग्गुणसंविञ्ञाणोयं बहुब्बीहि. सीलादिगुणेहि केनचि असदिसो अग्गपुग्गलोति अत्थो. सदेवके लोके अग्गपुग्गलभावतो. यथाह ‘‘यावता भिक्खवे सत्ता अपदा वा द्विपदा वा चतुप्पदा वा, तथागतो तेसं अग्गमक्खायति, विरागो सेट्ठो धम्मानं द्विपदानञ्च चक्खुमा’’ति. तं अतुलं बुद्धन्ति सम्बन्धो. वन्देति बुद्धस्स नयनसुभगकायङ्गादिगुणं अनुस्सरित्वा तीहि द्वारेहि सक्कच्चं अहं वन्दामीति अत्थो. एत्थ च मिविभत्तिया महाविसयसुत्तेन एकारा देसोति दट्ठब्बो. वन्दना पन तिविधा होति कायवचीमनोवन्दनावसेनाति. यथाह ‘‘तिस्सो इमा भिक्खवे वन्दना. कतमा तिस्सो. कायेन वन्दति, वाचाय वन्दति, मनसा वन्दती’’ति.
तत्थ योनिसो मनसिकारचित्तं पच्चुपट्ठापेत्वा जाणुद्वयकप्परद्वयनलाटसङ्खातानि पञ्च अङ्गानि भूमियं पतिट्ठापेत्वा वन्दनेय्यानं अभिमुखं निपतन्तो कायेन वन्दति नाम. यं सन्धाय ‘‘पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा’’ति अट्ठ कथादीसु वुत्तं. बुद्धगुणपदानि वाचाय पवत्तेन्तो वाचाय वन्दति नाम. विपस्सिस्स नमत्थु, सिखिस्सापि नमत्थु, वेस्स भुस्स नमत्थु, ककुसन्धस्स नमत्थु, कोणागमनस्स नमत्थु, कस्सपस्स नमत्थु, अङ्गीरस्सस्स नमत्थु त्यादीसुपि वाचावन्दनायेव. बुद्धादि गुणानि अनुस्सरन्तो मनसा वन्दति नामाति.
अयं पनेत्थ सङ्खेपयोजना. नयनसुभगकायङ्गं सब्बसत्तानं चक्खुस्स सोभनं गतेन कायङ्गेन समन्नागतं, मधुरवरसरोपेतं पियपेमनीयेन अस्सादि येन उत्तमसद्देन समन्नागतं, अमितगुणगणाधारं अपरिमिणितब्बसीलादिगुणसमूहानं पतिट्ठानभूतं, दसबलं अनञ्ञसाधारणेन तथागतस्स कायञाणदस बलेन समन्नागतं, अतुलं सीलादिगुणेहि केनचि असदिसं बुद्धं तीहि द्वारेहि सक्कच्चं अहं वन्दे वन्दामीति.
दुतियवन्दनगाथावण्णना समत्ता.
३. यो बुद्धो धितिमाञ्ञधारको,
संसारे अनुभोसि कायिकं;
दुक्खं चेतसिकञ्च लोकतो,
तं वन्दे नरदेव मङ्गलं.
३. एवं ततियगाथाय बुद्धस्स वन्दित्वा इदानि समाधि आदीहि चतूहि गुणेहि थोमित्वा वन्दितुकामो यो बुद्धो धितिमाञ्ञधारको तिआदिगाथमाह. अयं पन मसजगण गरुयुत्तत्ता दसक्खरेहि लक्खिता सुद्धविरा जितगाथाति दट्ठब्बा. वुत्तञ्हि वुत्तोदये-म्सा ज्गा सुद्धविरा जितं मतन्ति. तस्सत्थो. यस्सं पटिपादं म्सा मसगणा च ज्गा जगणगरुका च चे सिय्युं, तं वुत्तं सुद्धविराजितन्ति मतं ञातब्बन्ति. धितिमा अञ्ञधारको यो बुद्धो लोकतो संसारे कायिकं दुक्खञ्च चेतसिकं दुक्खञ्च अनुभोसि नरदेवमङ्गलं, तं बुद्धं अहं वन्देति सम्बन्धो.
तत्थ हि योति अनियमनिद्देसो. यो यादिसोति अत्थो. तस्स च अनियमवाचक सब्बनामपदत्ता वचनत्थो न कातब्बो. तस्स पन य ओति पदविभागो कातब्बो. तेसु च यसद्दस्स वाच्चं अनियमो बुद्धदब्बो अप्पधानेन लब्भति, तस्स यादिसयुत्तजच्चनामगोत्तसीलविहारी गोचरसङ्खातं अनियमसामञ्ञाकारत्तगुणमेव पधानेन लब्भति. पठमासिविभत्तिया कारियभूतस्स ओकारस्स वाच्चं पकतूपनिस्सयसङ्खातं कत्तुकारकेकवचनसङ्ख्यं लब्भति. अथ वा सब्बनामभावं याति गच्छतीति यो, अनियमवाचकभावं याति गच्छतीति वा यो, सब्बनाम भावेन याति पवत्ततीति वा यो, सब्बनामभावेन यातब्बो ञातब्बोति वा यो, यातब्बो ञातब्बो एतेन वा अनियमत्थोति यो.
तेनाहु पोराणा –
‘‘नानाकारणं पटिच्च, धातुपच्चयविग्गहं;
चिन्तकानं पभावोव, पधानं होति चिन्तने’’ति.
बुद्धोति पटिविद्धचतुसच्चधम्मो. अयं पनेत्थ वचनत्थो. बुज्झति चत्तारि सच्चानीति बुद्धो, भगवा. सुद्धकत्तुसाधनोयं. बुधधातु त. बोधेता पजायाति वा बुद्धो, हेतु कत्तुसाधनोयं. अञ्ञेसं चत्तारि सच्चानि बोधेतीति अत्थो. अथ वा अनञ्ञबोधितो हुत्वा सवासनाय सम्मोहनिद्दाय बुज्झति जागरोतीति बुद्धो, दिनकरकिरण समागमेन परमरुचिरसिरीसोभग्गप्पत्तिया विकसितमिव पदुमं अग्गमग्गञाणसमागमेन अपरिमितगुणगणालङ्कत सब्बञ्ञुतञाणप्पत्तिया बुज्झति विकसतीति वा बुद्धो, निब्बान सङ्खातं एकायनमग्गं बुज्झति गच्छतीति वा बुद्धो. बुधसद्दो हि ञाणादीसु चतूस्वत्थेसु वत्तति.
तेन वुत्तं –
‘‘ञाणे विकसने चेव, गमने चापि जागरे;
चतूस्वेतेसु अत्थेसु, बुधसद्दो पवत्तती’’ति.
अथ वा सब्बञेय्यधम्मे बुज्झति जानातीति बुद्धो, पारमि भाविताय पञ्ञाय सब्बे सङ्खतासङ्खतधम्मे बुज्झति अबुज्झि बुज्झिस्सतीति वा बुद्धो, सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवाति अधिगतञाणगुणविसेसेहि बुज्झितब्बोति वा बुद्धो, भगवता बुज्झितब्बं ञातब्बन्ति बुद्धं. किं तं, सब्बञ्ञुत ञाणं, तदस्सत्थीति बुद्धो, भगवा. अत्थतो पन पारमिता भावितो सयम्भूञाणेन सह वासनाय विहतविद्धस्त निरवसेसक्लेसो महाकरुणासब्बञ्ञुतञाणादिअपरि मेय्यगुणगणाधारो खन्धसन्तानो बुद्धो. यथाह ‘‘बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो, बलेसु च वसीभाव’’न्ति.
एत्थ च बुद्धो नाम सब्बञ्ञुबुद्ध, पच्चेकबुद्ध, चतुसच्चबुद्ध, सुत बुद्धवसेन चतुब्बिधो होति. तत्थ कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि समतिंसपारमियो पूरेत्वा सम्बोधिप्पत्तो सब्बञ्ञुबुद्धो नाम. कप्पसतसहस्साधिकानि द्वे असङ्ख्येय्यानि पारमियो पूरेत्वा सयम्भूपत्तो पच्चेकबुद्धो नाम. अवसेसा खीणासवा चतुसच्चबुद्धो नाम. बहुस्सुतो सुतबुद्धो नाम. इध पन सब्बञ्ञुबुद्धो अधिप्पेतो.
धितिमाञ्ञधारकोति एत्थ धितिमा अञ्ञधारकोति पदच्छेदो कातब्बो. धितिमाति समाधिवन्तो, सम्पयुत्त धम्मे एकारम्मणे धारेतीति धिति, समाधि. धाधातुति. आकारस्स इकारादेसो. धियति ठपेति एकारम्मणे सम्पयुत्तधम्मेति धिति, चित्तेन योगेनेवेसो एका रम्मणे पतिट्ठापनवसेन चित्तस्स आरम्मणे निच्चलभावेन पतिट्ठापेतीति अत्थो. धिति अस्स अत्थीति धितिमा, बुद्धो. सो हि यथा महामेरु चतूहि दिसाहि भुसं आगतेहि वातेहि न समिञ्जति, एवं पटिपक्खेहि मिच्छावाद वातेहि च इट्ठानिट्ठारम्मणेहि च लाभालाभ यसायस निन्दा पसंस सुखदुक्खसङ्खातेहि लोकधम्मेहि च न समिञ्जति, समाधिवन्तोयेव होतीति वुत्तं होति.
अञ्ञधारकोति अरहत्तफलहारको. विमुत्तिसङ्खातं अरहत्तफलसेतच्छत्तं धारेन्तो वा. जानाति पठम मग्गेन दिट्ठसच्चस्स आमरियादं अनतिक्कमित्वा वाति अञ्ञं, अरहत्तफलं. आपुब्बञाधातु क्वि. आसद्दो मरियादत्थो. संयोगपरत्ता आकारस्स रस्सो, तं धारेतीति अञ्ञधारको. अञ्ञसद्दूपपदधरधातु ण्वु. संसारेति खन्धधातुआयतनानं अब्बोच्छिन्नं पवत्तमाने संसारवट्टे.
वुत्तञ्हि अट्ठकथायं –
‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;
अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति.
खन्धधातुआयतनानं अञ्ञमञ्ञसम्बन्धेन संपुनप्पुनं सरति गच्छति पवत्ततीति संसारो. संपुब्बसरधातु गतिम्हि ण. अथ वा खन्धायतनधातुयो सं अब्बोच्छिन्नं सरन्ति गच्छन्ति पवत्तन्ति एत्थाति संसारोति वचनत्थो कातब्बो, तस्मिं. अनुभोसीति अनुपुनप्पुनं अभुञ्जि, अवेदयीति अत्थो. कायिकन्ति काये सरीरे पवत्तं कायिकं. चेतसिकन्ति चेतसि पवत्तं चेतसिकं. तं पन पदद्वयं दुक्खन्तिपदे विसेसनं. दुक्खन्ति वट्टदुक्खं. दुक्खनं दुक्खं, अथ वा दुक्खयतीति दुक्खं, दुक्खधातु अ. इदं पन निब्बचनं कारितवसेन वुत्तं. यस्स उप्पज्जति, तं दुक्खितं करोतीति वुत्तं होति. लोकतोति सत्तलोकहेतु. लोकियन्ति पवत्तन्ति एत्थ पुञ्ञापुञ्ञानि तब्बिपाको चाति लोको. लोकधातु ण. अथ वा कुसलादीनि लाति गण्हातीति लोको. लाधातु ओकपच्चयो. सत्त लोकोव लब्भति. धितिमा अञ्ञधारको यो बुद्धो संसारवट्टे निमुग्गानं सत्तानमनुदयाय संसारवट्टदुक्खतो पमोचेतुकामो कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि अतिदुक्करानि समतिंसपारमियो पञ्च महा परिच्चागे च करोन्तो सत्तलोकहेतु कायिकं चेतसिकं संसारवट्टदुक्खं अनुभवसीति वुत्तं होति. तन्ति तादिसं बुद्धं. वन्देति वन्दामि.
नरदेवमङ्गलन्ति नरदेवानं मङ्गलभूतं. अयं पनेत्थ वचनत्तो. निरयं नेति पापुणातीति नरो, मनुस्सो. निधातु पापुनने अरो. अरियमनुस्सो पन भूतपुब्बगतिक नयेन नरो नामाति. अथ वा सेट्ठभावं नेतीति नरो, उत्तमं पब्बज्जं नेतीति अत्थो. विमानवत्थुअट्ठकथायं पन जेट्ठभावं नेतीति नरो. पुत्तभातुभूतोपि हि पुग्गलो मातुजेट्ठभगिनीनं पितुट्ठाने तिट्ठति, पगेव भत्तुभूतो इतरासन्ति वुत्तं. विसुद्धिमग्गमहाटीकायं पन नरतीति नरो, पुरिसो. यथा हि पठमपकतिभूतो सत्तो इतराय पकतिया सेट्ठट्ठेन पुरिउच्चे ठाने सेति पवत्ततीति पुरिसोति वुच्चति, एवं नयनट्ठेन नरोति वुच्चति. पुत्तभातु भूतोपि हि पुग्गलो मातुजेट्ठभगिनीनं पितुठाने तिट्ठति. पगेव इतरा इतरासन्ति वुत्तं. तस्मा इध पन नरन्ति सामञ्ञेन वुत्तम्पि विसेसेन पुरिसनरन्ति विञ्ञायति पधाननयेन गहणस्स युत्तत्ता. दिब्बन्ति कामगुण झानाभिञ्ञाचित्तिस्सरियादीहि कीळन्तीति देवा. दिवुधातु ण. अथ वा सरीरालङ्कारजुतिया दिब्बन्तीति देवा. देवा च नाम तिविधा होन्ति सम्मुतिदेवा, उपपत्तिदेवा, विसुद्धिदेवा चाति. तत्थ महासम्मतकालतो पट्ठाय लोकेन देवाति सम्मतत्ता राजानो देवियो राजकुमारा च सम्मुतिदेवा नाम. देवलोके उपपन्ना उपपत्तिदेवा नाम. बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवा विसुद्धिदेवा नाम. इध पन उपपत्तिदेवा अधिप्पेता.
मङ्गलन्ति मङ्गलभूतं. तन्तिपदे विसेसनं. मङ्गन्ति वड्ढेन्ति सब्बसम्पत्तीहि सत्तानं एतेनाति मङ्गलो, बुद्धो. मङ्गल धातु वड्ढने अलो. अथ वा मङ्गं वुच्चति पापं, तं वेनेय्यानं देसनाय लुनाति छिन्दतीति मङ्गलो, बुद्धो. मङ्गसद्दूपपदलुधातु क्वि. नरा च देवा च नरदेवा, तेसं मङ्गलो नरदेवमङ्गलो, बुद्धो. सो पन मनुस्सदेवब्रह्मानं पूजनीयत्ता च सङ्खे, चक्कं, पुण्णकुम्भो, गरा, सिरी, सेतच्छत्तं, अङ्कुसो, धजं, सोवत्तिकञ्चाति अट्ठहि लोकियमङ्गलेहि सेट्ठत्ता उत्तमत्ता च मङ्गलो नामाति वुच्चति, तस्मा बुद्धस्स नरदेवमङ्गलन्ति थोमेतीति अधिप्पायोति.
अयं पनेत्थ सङ्खेपयोजना. धितिमा समाधिवन्तो अञ्ञधारको अरहत्तफलधारको अरहत्तफलसे तच्छत्तं धारेन्तो वा, यो यादिसो बुद्धो, संसारे संसारवट्टे, कायिकं काये पवत्तं दुक्खञ्च वट्टदुक्खञ्च चेतसि पवत्तं दुक्खञ्च वट्टदुक्खञ्च, लोकतो लोकहेतु, अनुभोसि पुनप्पुनं अभवसि अवेदयि, नरदेवमङ्गलं नरदेवानं मङ्गलभूतं, तं तादिसं बुद्धं अहं वन्दे वन्दामीति.
ततियवन्दनगाथावण्णना समत्ता.
४. बात्तिंसतिलक्खणचित्रदेहं,
देहज्जुतिनिग्गतपज्जलन्तं;
पञ्ञाधितिसीलगुणोघविन्दं,
वन्दे मुनिमन्तिमजातियुत्तं.
४. एवं ततियगाथाय बुद्धस्स नत्वा इदानि बात्तिंसतिलक्खणचित्रदेहन्त्यादीहि छहि गुणेहि थोमित्वा मुनिनो वन्दितुकामो बात्तिंसति लक्खण चित्र देह न्त्यादिगाथमाह. अयं पन त ज ज गण गरुद्वय युत्तत्ता एकादसक्खरेहि लक्खिता उपट्ठिता गाथाति दट्ठब्बा. वुत्तञ्हि वुत्तोदये त्जा ज्गा गरुनायमुपट्ठिता सा’’ति. तस्सत्थो. यस्सं पटिपादं त्जा तजगणा च ज्गाजगणगरू च गरुना पादन्तगरुना चे युत्ता, सा अयं गाथा उपट्ठिता नामाति. एत्थ च एक गरुके सतिपि द्विगरुकेपि लक्खणसमानत्ता उपट्ठिता गाथा नामाति दट्ठब्बा. तत्थ बात्तिंसति लक्खण चित्र देहन्ति द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि विचित्रं सरीरवन्तं. एत्थ च द्वीहि अधिकं तिंसं बात्तिंसति. द्विसद्दस्स बादेसो. लक्खियति लक्खितब्बं बुद्धसरीरं एतेनाति लक्खणं. दिहति उपचयति वड्ढति वा एत्थ कुसला कुसलन्ति देहं, सरीरं. दिहधातु उपचये वड्ढने वा ण. बात्तिंसति महापुरिसलक्खणेहि चित्रं विचित्रं देहं सरीरं यस्स सोति बात्तिंसतिलक्खणचित्रदेहो, मुनि लब्भति.
इदं पनेत्थ द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणसरूपस्स सङ्खेप दस्सनं. सुप्पतिट्ठितपादो च, आयतपण्हि, दीघङ्गुलि, मुदुत लुणहत्थपादो, जालहत्थपादो, उस्सङ्खपादो, एणिजङ्घो, ठितकोव अनोनमन्तो उभोहि पाणितलेहि जाणु कानि परिमसति परिमज्जति, कोसोहितवत्थगुय्हो, सुवण्ण वण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो, सुखुमच्छवी, एकेकलोमो, उद्धग्गलोमो, ब्रह्मुजुगत्तो, सत्तुस्सदो, सीहपुब्बद्ध कायो, चितन्तरंसो, निग्रोधपरिमण्डलो, समवट्टक्खन्धो, रसग्गरसी, सीहहनु, चत्तालीसदन्तो, समदन्तो, अविरळदन्तो, सुसुक्कदाठो, पहूतजिव्हो, ब्रह्मस्सरो करवीकभाणि, अतिनीलनेत्तो, गोपखुमो, उण्णा भमु कन्तरे जातो, उण्हीससीसो चाति द्वत्तिंसविधानि होन्ति महापुरिसलक्खणानि.
तेन वुत्तं पाथेय्यवग्गे लक्खणसुत्ते ‘‘कतमानि तानि भिक्खवे द्वत्तिंसमहापुरिसस्स महापुरिसलक्खणानि, येहि समन्नागतस्स महापुरिसस्स द्वे गतियो भवन्ति, अनञ्ञा. सचे अगारं अज्झावसति राजा होति चक्कवत्ति…पे… सचे खोपन अगारस्मा अनगारियं पब्बजति, अरहं होति सम्मा सम्बुद्धो लोके विवटच्छदो १. इध भिक्खवे महा पुरिसो सुप्पतिट्ठितपादो होति. यम्पि भिक्खवे महा पुरिसो सुप्पतिट्ठितपादो होति. इदम्पि भिक्खवे महा पुरिसस्स महापुरिसलक्खणं भवति २. पुन चपरं भिक्खवे महापुरिसस्स हेट्ठापादतलेसु चक्कानि जातानि होन्ति सहस्सारानि सनेमिकानि सनाभिकानि सब्बा कारपरिपूरानि. इदम्पि भिक्खवे महापुरिसस्स महापुरिस लक्खणं भवति ३. पुन चपरं भिक्खवे महापुरिसो आयतपण्ही होति ४. दीघङ्गुली होति ५. मुदुतलुण हत्थपादो होति ६. जालहत्थपादो होति ७. उस्सङ्खपादो होति ८. एणिजङ्घो होति ९. ठितकोव अनोनमन्तो उभोहि पाणितलेहि जाणुकानि परिमसति परिमज्जति १०. कोसोहितवत्थगुय्हो होति ११. सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो १२. सुखुमच्छवी होति सुखुमत्ता छविया रजोजल्लं काये न उपलिम्पति १३. एकेकलोमो होति, एकेकानि लोमानि लोमकूपेसु जातानि १४. उद्धग्गलोमो होति. उद्धग्गानि लोमानि जातानि नीलानि अञ्जनवण्णानि कुण्डला वत्तानि पदक्खिणावत्तकजातानि १५. ब्रह्मुजुगत्तो होति १६. सत्तुस्सदो होति १७. सीहपुब्बद्ध कायो होति १८. चितन्तरंसो होति १९. निग्रोधपरिमण्डलो होति, यावतक्वस्स ब्यामो, ताव तक्वस्स कायो २०. समवट्टक्खन्धो होति २१. रसग्ग सग्गी होति २२. सीहहनु होति २३. चत्तालीसदन्तो होति २४. समदन्तो होति २५. अविरळदन्तो होति २६. सुसुक्कदाठो होति २७. पहूतजिव्हो होति २८. ब्रह्मस्सरो होति करवीकभाणि २९. अतिनीलनेत्तो होति ३०. गोपखुमो होति ३१. उण्णा भमुकन्तरे जाता होति ओदाता मुदुतूल सन्निभा. यम्पि भिक्खवे महापुरिसस्स उण्णा भमुकन्तरे जाता होति ओदाता मुदुतूलसन्निभा. इदम्पि भिक्खवे महापुरिसस्स महापुरिसलक्खणं भवति ३२. पुन चपरं भिक्खवे महापुरिसो उण्हीससीसो होति. यम्पि भिक्खवे महापुरिसो उण्हीससीसो होति. इदम्पि भिक्खवे महापुरिसस्स महापुरिसलक्खणं भवति. इमानि खो तानि भिक्खवे द्वत्तिंसमहापुरिसस्स महापुरिस लक्खणानी’’ति. एतेसं पन द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणानं अत्थो पच्छा आविभविस्सतीति.
देहज्जुतिनिग्गतपज्जलन्तन्ति भगवतो रूपकायतो निक्खन्तेहि छब्बण्णरंसीसङ्खातेहि ओभासेहि परिसमन्ततो विज्जोतवन्तं. जवति दिब्बतीति जुति. जुधातुति. निगच्छति निच्छरतीति निग्गता, रस्मि. निपुब्बगमुधातु त. पकारेन जलते दिब्बते पज्जलन्तं. एत्थ च देहनिग्गतजुतीति वत्तब्बे छन्दानुरक्खणत्थं पदविपरियायेन देहज्जुतिनिग्गतन्ति वुत्तं. तस्मा देहतो निग्गता जुतीति समासो दट्ठब्बो. देहतो रूपकायतो निग्गतेहि निच्छरेहि जुतीहि रंसीहि पज्जलन्तं यस्स सोति देहज्जुति निग्गतपज्जलन्तो, मुनि लब्भति. मुनिनो हि पुरत्थिमकायतो छब्बण्णरस्मियो उट्ठहित्वा असीतिहत्थट्ठानं अग्ग हेसि. पच्छिमकायतो दक्खिणहत्थतो वामहत्थतो छब्बण्णा रस्मियो उट्ठहित्वा असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. उपरि केसन्ततो पट्ठाय सब्बकेसवत्तेहि मोरगीववण्णा रस्मि उट्ठहित्वा गगनतले असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. हेट्ठापादतलेहि पवाळवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा घनपथवियं असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि, एवं समन्ता असीतिहत्थमत्तं ठानं छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विज्जोतमाना विप्फन्दमाना कञ्चनदण्डदीपिकाहि निच्छरित्वा आकासं पक्खन्दजाला विय चतुद्दीपिक महामेघतो निक्खन्तविज्जुलता विय विधाविंसूति वुत्तं होति. तस्मा देहज्जुतिनिग्गतपज्जलन्तन्ति थोमेतीति.
पञ्ञाधिति सील गुणोघविन्दन्ति एत्थ पञ्ञाति सब्बञ्ञुत ञाणं. धितीति झानमग्गफलसम्पयुत्तसमाधि. सीलन्ति पच्चेक बुद्धारियसावकेहि असाधारणं सुविसुद्धं चतुपारिसुद्धिसीलं. ओघन्ति समूहं. विन्दन्ति लद्धं. पकारेन यथासभावं सब्बञेय्यधम्मं वा जानाति पटिविज्झतीति पञ्ञा. सब्बञ्ञुत ञाणं. पपुब्बञाधातु अ. सा पनेसा पजाननलक्खणा पटिवेधलक्खणा ओभासनलक्खणा च, विसयोभास रसा, असम्मोहपच्चुपट्ठाना, समाधिपदट्ठाना. धितिसद्दस्स वचनत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. सीलतीति सीलं. कायवचीकम्मानि सम्मा दहति सम्मा ठपेतीति अत्थो. अथ वा सीलति समाधियति कायकम्मादीनं सुसिल्य भावेन न विप्पकिरतीति सीलं, सीलन्ति समादहन्ति चित्तं एतेनाति वा सीलं, चतुपारिसुद्धिसीलं. सीलधातु अ. इदं पन पतिट्ठापनलक्खणं, दुस्सिल्यविद्धंसनरसं अनवज्जरसं वा, सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, हिरिओत्तप्पपदट्ठानं. गुणसद्दस्स वचनत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. उहनति समूहं करोति एत्थ अवयवन्ति ओघो, समूहो. उपुब्बहनधातु ण. उस्स ओ. हनस्स घो. अभिधानप्पदीपिकाटीकायं पन ‘‘अवयवं ब्यपियति गच्छतीति ओघो’’ति वुत्तं. विन्दनंलभनं विन्दं, विन्दियित्थ लब्भित्थाति वा विन्दं, पञ्ञा च धिति च सीलञ्च तं गुणञ्चाति पञ्ञाधितिसीलगुणा, तेसं ओघो समूहोति तथा, तं विन्दं लभनं यस्साति पञ्ञाधितिसीलगुणोघविन्दो, मुनि. अथ वा विन्दं लभितब्बं पञ्ञाधितिसीलगुणोघं येनाति पञ्ञाधितिसीलगुणोघविन्दो. ततियाबहुब्बीहि समासोयं. विन्दानं लभितब्बानं पञ्ञाधितिसील सङ्खातानं गुणानं समूहो अत्थीति अत्थो. तं.
वन्देति अहं वन्दामि. मुनिन्ति बुद्धं. मुनाति जानाति परिच्छिन्दति वा हिताहितन्ति मुनि, बुद्धो. मुनधातु ञाणे इ. अथ वा मुनाति जानाति उभो अत्थेति मुनि, खन्धादि लोके तुलं आरोपेत्वा मिनन्तो विय इमे अज्झत्तिका खन्धा इमे बाहिरातिआदिना नयेन इधलोकत्थञ्च परलोकत्थञ्च भगवा जानातीति अत्थो. सो पनेस अगारियमुनि, अनागारियमुनि, सेखमुनि, असेखमुनि, पच्चेकमुनि, मुनिमुनि चाति अनेकविधो. तत्थ अगारियमुनीति गिहिपि आगतफलो विञ्ञातसासनो. अनागारियमुनीति तथारूपोव पब्बजितो. सेखमुनीति सत्त सेक्खा. असेखमुनीति खीणासवो. पच्चेकमुनीति पच्चेकबुद्धो. मुनिमुनीति सम्मासम्बुद्धो. तेसु पन इध मुनिमुनि अधिप्पेतो, तं मुनिं. अन्तिमजातियुत्तन्ति अन्तिमेन चरिमभवेन युत्तं. अवसानं अमति गच्छतीति अन्तं. अमधातु त. मस्स नो. अन्ते भवो अन्तिमो, चरिमभवो. जाननं निब्बत्तनं जाति, खन्धानं पवत्ति. कम्मेन जनियति निब्बत्तियतीति वा जाति. उपपत्तिभवो लब्भति. जानिधातुति. धात्वन्त लोपो. अन्तिमजातिया युत्तोति अन्तिमजातियुत्तो, मुनि. आयतिञ्हि तीसु भवेसु पटिसन्धिजनकानं सब्ब किलेसानं बोधिपल्लङ्केयेव अग्गमग्गेन समुच्छिन्दितत्ता भगवतो अनागते पुनब्भवो नत्थि, तस्मा अयं अरियजाति पच्छिमत्तभावयुत्तोति वुत्तं होति.
तेन वुत्तं धम्मचक्कपवत्तनसुत्ते –
‘‘ञाणञ्च मेदस्सनं उदपादि, अकुप्पामे विमुत्ति, अयमन्तिमा जाति, नत्थिदानि पुनब्भवो’’ति.
अयं पनेत्थ सङ्खेपयोजना. बात्तिंसतिलक्खणचित्रं देहं द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि विचित्रं रूपकायवन्तं, देहज्जुतिनिग्गत पज्जलन्तं रूपकायतो निग्गतेहि छब्बण्णरं सीहि परिसमन्ततो विज्जोतवन्तं, पञ्ञाधितिसीलगुणो घविन्दं पञ्ञाधितिसीलसङ्खतानं गुणानं समूहं लभनवन्तं, विन्दितब्बानं पञ्ञाधितिसीलसङ्खातानं गुणानं समूहवन्तं वा, अन्तिमजातियुत्तं चरिमभवेन चरिमत्तभावेन वा युत्तं मुनिं बुद्धं अहं तीहि द्वारेहि सक्कच्चं वन्दे वन्दामीति.
चतुत्थवन्दनगाथावण्णना समत्ता.