७. सत्तमो कण्डो (ण्वादि)

‘‘बहुलं’’ (१.५८) ‘‘क्रियत्था’’ति (५.१४) च सब्बत्थ वत्थते.

१. चर दर कर रह जन सन तल साद साध कसास चटाय वाहि णु.

चर-गतिभक्खणेसु, दर-दरणे, कर-करणे, रह-चागे, जन-जनने, सन-सम्भत्तियं, तल-पतिट्ठायं, साद-अस्सादने, साध-संसिद्धियं, कस-विलेखने, अस-खेपने, चट-भेदने, अय-इति गमनत्थो दण्डको धातु, वा-गतिगन्धनेसु, एतेहि क्रियत्थेहि बहुलं णु होति. ‘‘अस्सा णानुबन्धे’’ति (५.८४) उपन्तस्स अस्स आ, चरति हदये मनुञ्ञभावेनाति चारु=सोभनं. दरीयतीति दार=कट्ठं. करोतीति कारु=सिप्पी, मघ वा, विसुकम्मो च. रहति चन्दादीनं सोभाविसेसं नासेतीति राहु=असुरिन्दो. जायति गमनागमनं अनेनातिजानु=जङ्घोरूनं सन्धि. सनेति अत्तनि भत्तिं उप्पादेतीति सानु=गिरिप्पदेसो. तलन्ति पतिट्ठहन्ति एत्थ दन्ताति तालु=वदनेकदेसो. सा दीयति अस्सादीयतीति सादु=मधुरं. साधेति अत्तपरहितन्ति साधु=सज्जनो. कसीयतीति कासु=आवाटो, असति सीघभावेन पवत्ततीति आसु=सीघं. चटति भिन्दति अमनुञ्ञभावन्ति चाटु=मनुञ्ञो. अयन्ति पवत्तन्ति सत्ता एतेनाति आयु=जीवितं. ‘‘अस्सा णापिम्हि युक’’ इति (५.९१) युक- वाति गच्छतीति वायु-वातो.

२. भर मर चर तर अर गर हन तन मन भम कित धन बंह कम्बम्ब चक्ख भिक्ख संकिन्दन्द यज पटाणास वस पस पंस बन्धा उ.

भर-भरणे, मर-पाणचागे, चर-गतिभक्खणेसु, तर तरणे, अर-गमने, गर घर-सेचने, गिराति वा निपातना अकारो, हन-हिं सायं, तन-वित्तारे, मन-ञाणे, भम-अनवट्ठाने, कित-निवासे, धन-सद्दे, बंह ब्रह ब्रूह-वुद्धियं, कम्ब-संवरणे, अम्ब-सद्दे, चक्ख इक्ख दस्सने, भिक्ख-याचने, संकसङ्कायं, इन्द-परमिस्सरिये, अन्द-बन्धने, यज-देवपूजायं, अट पट-गमनथा, अण-सद्दत्थो, अस-खेपने, वस-निवासे, पसबाधने, पंस-नासने, बन्ध-बन्धने, एतेहि क्रियत्थेहि उ होति. भरतीति भर=भत्ता. मरति रूपकायेन सहेवाति मरु=देवो, निज्जलदेसो च. चरीयति भक्खीयतीति चरु=हब्यपा को. तरन्ति अनेनाति तरु=रुक्खो. अरति सूनभावेन उद्धं गच्छतीति अरु=वणो. गरति सिञ्चति, गिरति वमति वा सिस्सेसु सिनेहन्ति गरु=आचरियो. हनति ओदनादीसु वण्णविसेसं नासेतीति हनु=वदनेकदेसो. तनोति संसार दुक्खन्ति तनु-सरीरं. मञ्ञति सत्तानं हिताहितन्ति मनु=पजापति. भमति चलतीति भमु=नयनो पतिट्ठानं. केतति उद्धं गच्छति, उपरि निवसतीति वा केतु=धजो. धनति सद्दं करोतीति धनु=चापो. बंह इति निद्देसा उम्हि निच्चं निग्गहीतलोपो, बंहति वुद्धिं गच्छतीति बहु=अनप्पकं. कम्बति संवरं करोतीथि कम्बु=वलयो, सङ्खो च. अम्बति नादंकरोतीति अम्बु=वारि. चक्खति रूपन्ति चक्खु=नयनं. भिक्खतीति भिक्खु=समणो. संकिरतीति संकु=सूलं. इन्दति नक्खत्तानं परमिस्सरियं पवत्तेतीति इन्दु=चन्दो. अन्दन्ति बन्धन्ति सत्ता एतायाति अन्दु=सङ्खलिका. यजन्ति अनेनाति यजु=वेदो. पटति ब्यत्तभावं गच्छतीति पटु=विचक्खणो. अणति सुखुमभावेन पवत्ततीति अणु=सुखुमो, वीहिभेदो च. असन्ति पवत्तन्ति सत्ता एतेहीति असवो=पाणा. सुखं वसन्त्यनेनाति वसु=धनं. पसीयति बाधीयति सामिकेहीति पसु. चतुप्पदो. पंसति सोभाविसेसं नासेतीति पंसु=रेणु. बन्धीयति सिनेहभावेनाति बन्धु=ञाति.

३. बन्धा ऊ वधो च.

बन्ध-बन्धने तिमस्मा ऊ होति, बन्धस्स वधादेसो च. पञ्चहि कामगुणेहि अत्तनि सत्थे बन्धतीति वधू-सुणिसा, इत्थीच.

४. जम्बादयो.

जम्बूआदयो सद्दाऊपच्चयन्ता निपच्चन्ते, निपातनं अप्पत्तस्स पापनं पत्तस्स पटिसेधो च. जनिस्मा ऊ, बुकागमो, ‘‘मनानं निग्गहीत’’न्ति (५.९६) नस्स निग्गहीतं, ‘‘वग्गे वग्गन्तो’’ति (१.४१) निग्गहीतस्स मो, जायति, जनीयती वा जम्बू=रुक्खो. भमिस्स अमलोपो, भमति कम्पतीति भू=भमु. करोतिस्मा ऊ, तस्स कन्धुञ च, ‘‘पररूपमयकारे ब्यञ्जने’’ति (५.९५) धात्वन्तस्स ब्यञ्जनस्स पररूपत्तं, रुधिरुप्पादं करोतीति कक्कन्धू=बदरी. लम्ब-अवसंसने, आपुब्बो, संयोगादिलोपदीघरस्सा, आलम्बति अवसंसतीति अलाबू=तुम्बि. सर-गति हिंसाचिन्तासु, ऊम्हि अभुक अबुक च, सरति गच्छतीति सरभू=एका महानदी. सरति पाणे हिंसतीति सरबू=खुद्दजन्तुकविसेसो. चमअदने, चमति भक्खति निवापन्ति चमू=सेना. तन-वित्थारे, तनोति संसारदुक्खन्ति तनु=सरीरं, एवमञ्ञेपि पयोगतो दट्ठब्बा.

५. तपुस वि ध कुर पुथ मुदा कु.

तप-सन्तापे, उस-दाहे, विध-वेधने, कुर-सद्दे, पुथ पथ-वित्थारे, मुद-तोसे, एतेहि कु, होति. ककारोनुबन्धो ‘‘न ते कानुबन्धनागमेसू’’ति (५.८५) एओनमभावत्थो. तप इति निद्देसतोव अस्स इत्तं, तापीयतीति तिपु=लोहविसेसो. उसति दाहं करोतीति उसु=सरो. वेधति रंसीहि तिमिरन्ति विधु=चन्दो. कुरति किच्चाकिच्चं वदतीति कुरु=राजा, कुरवो=जनपदो. पुथति महन्थभावेन पत्थिरतीति पुथु=वित्थिण्णो, मोदनं, मुदीयतीति वा मुदु=अथद्धो.

६. सिन्धादयो.

सिन्धु आदयो कुपच्चयन्ता निपच्चन्ते. सन्द-पस्सवने, अस्स इत्तं, धोचान्ता देसो निपातना, सन्दति पस्सवतीति सिन्धु=नदि, वहिसुपन्तस्स दीघादिबत्ते, बाधिस्स वान्तहत्ते च, वहन्त्यनेनाति बाहु, बाधति उपद्दवे वारेती ति वा बाहु=भुजो. रंघ-गमने, निग्गहीतलोपो, रङ्घति पवत्तहि राजधम्मेति रघु=राजा. विद-लाभे, नकारागमो, वस्स बो, विन्दत्यनेन नन्दनन्ति बिन्दु=कणिका. मन-ञाणे, नस्स धो, मञ्ञति ञायति मधुरन्ति मधु=मधुकरीहि कतमधु, रप लप जप जप्प-वचने, अस्सइत्तं, रपति जप्पति मन्तन्ती रिपु=पच्चामित्तो. सस-गति हिं सापाणनेसु, अस्स उत्तं, ससति जीवतीति सुसु=युवा. अर गमने, अस्सउत्त मूत्तञ्च, अरति महन्तभावं गच्छतीति उरु=महा, अरतिनेनाति ऊरु-सत्थि. खण-अवदारणे, आ पुब्बो अनलोपो, आखनतीति आखु=उन्दूरो. तरतरणे, तस्स थो, तरतीति थरु=खग्गावयवो. लंघ-गति सोसनेसु घस्स वा हत्तं, निग्गहीतलोपो च, लङ्घति पवत्तति लघुभावेनाति लघु लहू एकत्था, (भंज-ओमद्दने, प-पुब्बो, जस्स गत्तं, पभञ्जति विसेसेनाति पभङ्गु=भङ्गुरो.) ठा-गतिनिवत्तियं, सुपुब्बो, ठाति पवत्तति सुन्दरभावेनाति सुट्ठु=सोभनं, दुपुब्बो ठाति पवत्तति असुन्दरभावेनाति दुट्ठु=असोभनं. एवमञ्ञेपि विञ्ञेय्या.

७. इ.

क्रियत्था बहुलं इ होति, अभ-खेपने, असीयति खिपीयतीति असि=खग्गो. कस-विलेखने, कसीयते कसि=कसनं. मस-आमसने, मसीयतीति मसि=मेळा. कु-सद्दे ओ अवादेसा, कवति कथेभीति कवि=कब्बकारो. रुसद्दे, रवति गज्जतीति रवि=आदिच्चो. सप्प-गमने, सप्पति पवत्ततीति सप्पि=घतं. गन्थ-गन्थने, ‘‘त थ न रानं ट ठ णला’’ति (१.२५) नथानं णठा, गन्थेतीति गण्ठि=पब्बो, गण्ठिच. राज-दित्तियं, राजति पवत्ततीति राजि=पाळि. कल-सङ्ख्याने, कलीयति परिमीयतीति कलि=पापं. बल-पाणने, बलन्ति जीवन्ति अनेनाति बलि=करो. धन-सद्दे, धनति नदतीति धनि=सद्दो. अच्च अञ्च-पूजायं, अच्चीयति पूजीयतीति अच्चि=जाला. वल वल्ल-संवरणे, वलनं संकोचनं वलि=उदरादीसु पलि, वल्लीयन्ति संवरीयन्ति सत्ता एतायाति वल्लि=लता. विम्हि वली वल्लीतिपि होति, सोयेवत्थो, एवमञ्ञेपि.

८. दझादयो.

दधिआदयो सद्दा इपच्चयन्ता निपच्चन्ते. धा-धारणे, द्विभावो निपातना, घतमादधातीति दधि=गोर सविसेसो. अंह-गमने, निग्गहीतलोपो, अंहति गच्छतीति अहि=सप्पो. कम्प चलने, संयोगादिलोपो, कम्पति चलतीति कपि=वानरो. मन-ञाणे, अस्स उत्तं, मनति जानातीति मुनि=समणो. नस्स णत्तं, मनति महग्घभावं गच्छतीती मणि=रतनं. इक्ख चक्ख-दस्सने, इस्स अत्तं इक्खति अनेनाति अक्खि=नयनं. कमपविक्खेपे, अस्स इत्तं, कमति यातीति किमि=खुद्दजन्तुकविसेसो. तर तरणे, तित्तिरादेसो, तुरितो तरति यातीति तित्तिरि=पक्खिविसेसो. कीळ-विहारे, ईस्स एत्तं, कीळनं केळि=कीळा. उसिस्मा इस्स खलुञ, उसति दहती उक्खलि=भाजनं, एवमञ्ञेपि.

९. युवण्णुपन्ता कि.

इवण्णुपन्तेहि च उवण्णुपन्तेहि च क्रियत्थेहि बहुलं कि होति. ककारो-नुबन्धो, इस सिस-इच्छायं, सिवं इच्छतीति इसि=तपस्सी. गिर-निगिरणे, गिरति पसवति छविमंससारभूतं भेसज्जादिन्ति गिरि=सेलो. सुच-सोचने. सोचनं सुचि=सोचेय्यं, रुच-अभिलासे रुचन्ति एतायाति रुचि=आभिलासो, एवमञ्ञेपि.

१०. वप वर वस रस नभ हर हन पणा इण.

वप-बीजनिक्खेपे, वर-वरणसम्भत्तीसु, वस-निवासे, रस-अस्सादने, नभ-हिंसायं, हर हरणे, हन हिंसायं, पण-ब्यवहारथुतिसु, एतेहि इण होति. वपन्ति एतायाति वापि=जलासयो. वारेन्ति एतेनाति वारि=जलं. वसन्ति एतायाति वासि=तच्छक भण्डं. रसीयति अस्सादनवसेन समो सरीयतीति रासि=समूहो. नभति हिंसतीति नाभि=सरीरावयवो. हारेतीति हारि=मनुञ्ञं. ‘‘हनस्स घातो णानुबन्धे’’ (५.९९) ति हनस्स घातो, हनन्ति एतेनाति घाति=पहरणं, पणति वोहरतीति पाणि, पणति वोहरति एतेनाति वा पाणि=करो.

११. भूगमा ईण.

भू-सत्तायं, अम गम-गमने एतेहि ईण होति भविस्सति काले. भविस्सतीति भावी=भविस्समानो. गमिस्सतीति गामी=गमिस्सामानो.

१२. तन्दलक्खा ई.

तन्द-आलसिये, लक्ख-दस्सनङ्केसु, एतेहि ई होति. तन्दनं तन्दी=आलस्यं, लक्खीयन्ति सत्ता एतायाति लक्खी=सिरी.

१३. गमा रो.

गमिस्मा रो होति. ‘‘रानुबन्धेन्तसरादिस्सा’’ति (४.१३२) अमलोपो, गच्छतीति गो=पसु.

(इति सरपच्चयविधानं).

१४. इ भी का करार वक सक वाहि को.

इ-अज्झेन गतीसु, भी-भये, का गा-सद्दे, कर-करणे, अर-गमने, कुक वक-आदाने, सक-सत्तियं, वा-गतिबन्धनेसु, एतेहि कपच्चयो होति. एति पवत्ततीति एतो=असहायो. भायन्ति एतस्माति भेको=मण्डूको. कायति सद्दं करोतीति काको=वायसो. करोति वण्णकन्ति कक्को=वण्णविसेसो, पिसितदब्बञ्च. अरति यातीति अक्को=सूरो, विटपिविसेसो च. वकति ओदनं आददातीति वक्कं=देहकोट्ठासविसेसो, सक्कतीति सक्को-देविन्दो, समत्थो च. वाति बन्धति एतेनाति वाको=वक्कलं.

१५. ञुकादयो.

ञुकादयो कपच्चयन्ता निपच्चन्ते. ऊह-वितक्के, हलोपो निपातना ऊहीयति विचिनीयतीति ऊका-ओकोदनी. उन्द किलेदने, संयोगादि लोपो, अक च. उन्दति द्रवं करोतीति उदकं=जलं. भी-भये, एत्ताभावो, भायन्ति एतस्माति भीको=भीरु. सक-सत्तियं, उपन्तस्सि, सक्कोति धारेतुन्ति सिक्का=उपकरणविसेसो. हा-चागे, हीयति साधूहि जहीयतीति हाको=कोधो. सम्ब-मण्डने, कस्स उञ, सम्बति उदकं मण्डेतीति सम्बुको=जलजन्तुविसेभो. पुथ पथ-वित्थारे, ओत्ताभावो, कस्स उञ, पुथति पत्थरति अत्तनो बालभावन्ति पुथुको=बालो. सुच-सोके, सोचन्ति एतेनाति सुक्कं=सम्भवो, सेतञ्च. चि-चये, उपपुब्बो, एत्ताभावो, उपचिनन्तीति उपचिका=वम्मिक कारा. कम्प-चलने, कम्पिस्स पं, कम्पति चलतीति पङ्को=कद्दमो. उस-दाहे, उसतीति उक्का=जाला. कस्स मुञ, उसति दहतीभि उम्मुकं=अलातं. वम-उग्गिरणे, कस्स मिञ, वमीयतीति वम्मिको=उपचिकाकतो चयो, मस-आमसने, सस्स त्थङ, मसीयति पेमेनाति मत्थकं=सीसं, एवमञ्ञेपि.

१६. भीत्वा नको.

भी-भये तीमस्मा आनको होति. भायन्ति एतस्माकि भयानको=भयजनको.

१७. सिङ्घा आणिकाटका.

सिङ्घ-घायनेतीमस्मा आणिक आटका होन्ति. ‘‘इत्थियमत्वा’’ति ९३.२६० आ, सिङ्घयति पस्सवतीति सिङ्घाणिका=नासास्सवो. सिङ्घति एकीभावं यातीति सिङ्घाटकं=वीथिचतुक्कं.

१८. करादित्वको.

कर-करणे, सर-गतिहिंसाचिन्तासु, नर-नये, तरतरणे, वर-वरण सम्भत्तीसु, जन-जनने, कर-दित्ति गतिकन्तीसु, कट-मन्दने, कुर-सद्दे, थु-अभित्थवे, एवमादीहि अको होति. करीयतीति करको=कमण्डलु. करोतीति करका=वस्सोपला. सरति उदकमेत्थाति सरको=पानभाजनं. नरन्ति पापुणन्ति सत्ता एत्थाति नरको=निरयो. तरन्त्यनेनाति तरको=तरणं. वारेतीतिवरको=वरणो, धञ्ञविसेसो च. जनेतीति जनको=पिता. कनति दिब्बतीति कनकं=सुवण्णं. कटति मद्दति रिपवोति कटकं=नगरं. कुरतीति कोरको=कलिका. थवीयतीति थवको-गुच्छो.

१९. बल पतेह्याको.

बल-पाणने, पत पथ-गमने, एतेहि आको होति. बलति जीवतीति बलाका=पक्खिविसेसो. पतति यातीति पताका=धजो.

२०. सामाकादयो.

सामाकआदयो आकन्ता निपच्चन्ते. सा-तनु करणावसानेसु, सास्स मुक, साति देहं त नुं करोतीति सामाको=तिणधञ्ञं. पा-पाने, इनङ, पिवति रत्तन्ति पिनाको=महिस्सरधनु. गु-सद्दे, ‘‘युवण्णान मियङुवङ सरे’’ति (५.१३६) उवङ, गवति नदति एतेनाति गुवको=पूगफलं. अट पट-गमनत्था, पटति यातीति पटाका=वेजयन्ती. सल पिल पल हुल-गमनत्था, सलति यातीति सलाका=वेज्जोपकरणदब्बं. विद-ञाणे, विदति जानातीति विदाको=विद्वा. पणब्यवहारथुतीसु अस्स इत्तं, ऊक च, पणीयति वोहरीयतीति पिञ्ञाको=तिलकक्को, एवमञ्ञेपि.

२१. विच्छालगममुसा किको.

विच्छा-गमने, अल=बन्धने, अम गम-गमने, मुस-थेय्ये, एतेहि किको होति. विच्छति यातीति विच्छिको=कीटो. अलति बन्धति एतेनाति अलिकं=असच्चं. गच्छतीति गमिको=गन्ता. मुसाति निद्देसा दीघो, मुसति थेनेतीति मूसिको=उन्दूरो.

२२. किंकणिकादयो.

किंकणिकादयो सद्दा किकन्ता निपच्चन्ते. कणइति दण्डको धातु सद्दत्थो, कस्स द्वित्तं, अस्स इत्तं, निग्गहीतागमो च, कणति सद्दं करोती किंकणिका=घण्डिका. मुद-तोसे, दस्स द्वित्तं, मुदन्ति एतमयाति मुद्दिका=अङ्गुलियावेट्ठनं, फलविसेसो अ. महीयति पूजीयतीति महिका=हिमं. कल-सङ्ख्याने, कलीयति परिमीतयतीति कलिका=कोरको. सप्प-गमने, अस्स इत्तं. सप्पति गच्छतीति सिप्पिका=जलजन्तुविसेसो, एवमञ्ञेपि.

२३. इसा कीको.

इस सिंस-इच्छायं, इच्चस्मा कीको होति. इच्छीयतीति इसीका=तूलनिस्सयो.

२४. कमपदा णुको.

कम-इच्छायं, पद-गमने, एतेहि णुको होति. ‘‘णिणापीन’’न्ति (५.१६०) योगविभागा णिलोपो. कामेतीति कामुको=कामयिता. पज्जति याति एतायाति पादुका=पादोपकरणं.

२५. मण्डसला णूको.

मण्ड-भूसने, सल-गमनत्थो दण्डको धातु, एतेहि णूको होति. मण्डेति जलं भूसेतीति मण्डूको=भेको, सलति गोचरत्त मुपयातीति सालूकं=उप्पलकण्डो.

२६. उलूकादयो.

उलूकादयो सद्दा णूकन्ता निपच्चन्ते. उल-गवेसने, ओत्ताभावो निपातना, उलति गवेसतीति उलूको=कोसियो. मन=ञाणे, नस्स धत्तं, मञ्ञतीति मधूको=रुक्खो. जल-दित्तियं, जलतीति जलूका=लोहितपो, एवमञ्ञेपि.

२७. कसा सको.

कस-विलेखनेतीमस्मा सको होति. कसतीति कस्सको=कसिकम्मकारो.

२८. करा तिको.

करोतिस्मा तिको होति. करोन्ति कीळं एत्थाति कत्तिको=बाहुलो.

२९. इसा ठकन.

इस सिंस-इच्छायं, इच्चस्मा ठकन होति. इच्छीयतीति इट्ठका=मत्तिकाविकारो.

३०. समा खो.

सम-उपसमखेदेसु, एतस्मा खो होति. समेति उपसमेतीति सङ्खो=कम्बु.

३१. मुखा दयो.

मुख आदयो खन्ता निपच्चन्ते. मु-बन्धने, ओत्ताभावो निपातना, मुनन्ति बन्धन्ति एतेनाति मुखं=लपनं. सि-सेवायं, एत्ता भावो निपातना, सयन्ति एत्थ ऊका कुसुम-दयो चाति सिखा=चूळा. विपुब्बस्स सिस्स, विसतिस्स वा, विसेसेन सयन्ति एत्थ, पविसन्तीति विसिखा=रच्छा. कन-दीत्ति गति कन्तीसु, निपुब्बो, अनभागलोपो, कनति दिब्बतीति निक्खो=सुवण्णविकारो. मयइति गमनत्थो दण्डको धातु, खस्स ऊञ, मयति यातीति मयूखो-किरणो. लू-छेदने, ओत्थाभावो, लुनाति छिन्दति सोभन्ति लूखो=असिनिद्धो. अर-गमने, अरन्ति यन्ति एतेनाति अक्खो=सकटावयवा, पासको च. यस-पयतने, यस्सति पयतति बलिमाहरणत्थायाति यक्खो=अमनुस्सो, रुह-जनने, रुहति जायतीति रुक्खो=पादपो, उस-दाहे, उसति दहति कामग्गिनाति उक्खो=बलीबद्दो. सह-मरिसने ‘हलोपो, सहति अत्तनि कतापराधं खमतीति सखा=सहायो, एवमञ्ञेपि.

३२. अज वज मुद गद गमा गक.

अज वज-गमने, मुद-तोसे, गद-वचने, अम गम-गमने, एतेहि गक होति. अजति गच्छति सेट्ठभावन्ति अग्गो-सेट्ठो. वजति समूहत्तं गच्छतीति वग्गो=समूहो. मुदन्ति एतेनाति मुग्गो=धञ्ञविसेसो. गदतीति गग्गो=इसि. ‘‘मनानं निग्गहीत’’न्ति (५.९६) मस्स निग्गहीतं, गच्छतीति गङ्गा=सुरापगा.

३३. सिङ्गादयो.

सिङ्गआदयो सद्दा गकअन्ता निपच्चन्ते. सी-सये, निग्गहीतागमो, रस्सत्तञ्च, सयति पवत्तति मत्थकेति सिङ्गं=विसाणं. फुर-चलने, लिमुङ, फुरति चलतीति पुलिङ्गो=जलितङ्गा रावयवो. चल-कम्पने, उपुब्बो, चलस्स चालिं, उच्चलति कम्पतीति उच्चालिङ्गो=सुक्ककीटो, कल-सद्दे, इमुक, कलति अभिनादं करोति बहुरज्जताया ति कलिङ्गो=दक्खिणापथो. भम-अनवट्ठाने, अस्स इत्तं, भमतीति भिङ्गो=भमरो. पट अट-गमने, पटिस्स अमुक, अक च. पटति पतन्तो गच्छतीति पटङ्गो, पटगो=सलभो, एवमञ्ञेपि.

३४. अगा गि.

अग-कुटिलगमनेतीमस्मा गि होति. अगति कुटिलो हुत्वा गच्छतीति अग्गि=पावको.

३५. यावला गु.

या-पापुणने, वल वल्ल-संवरणे, एतेहि गु होति. यातीति यागु=पेय्या. वलीयति संवरीयतीति वग्गु=मनुञ्ञो.

३६. फेग्गादयो.

फेग्गु आदयो गुअन्ता निपच्चन्ते. फल-निप्फत्तियं, अस्स एत्तं, फलति निट्ठानं गच्छतीति फेग्गु=असारो. भर-भरणे, रलोपो. भरतीति भगु=इसि. हि-गतीयं, निग्गहीतागमो, हिनो ति पवत्ततीति हिङ्गु=रामठजं. कम-इच्छायं, कामीयतीति कङ्गु=धञ्ञविसेसो, एवमञ्ञेपि.

३७. जना घो.

जन-जननेतीमस्मा घो होति. ‘‘मनानं निग्गहीत’’न्ति (५.९६) नस्स निग्गहीतं, जायति गमनमेतायाति जङ्घा=पाण्यङ्गविसेसो.

३८. मेघादयो.

मेघआदयो घन्ता निपच्चन्ते. मिह-सेचने, हलोपो, मेहति सिञ्चतीति मेघो=अम्बुदो. मुह-मुच्छायं, हलोपो, मुय्हन्ति सत्ता एत्थाति मोघो=तुच्छो. सी-सये, एत्ताभावो, सेति लहु हुत्वा पवत्ततीति सीघं=आसु. अह-भस्मीकरणे, निपुब्बो, हलोपदीघा, निदहतीति निदाघो=गिम्हो. महीस्स हलोपो, महीयति पूजीयतीति मघा=नक्खत्तं, एवमञ्ञेपि.

(इति कवग्गपच्चयविधानं).

३९. चुसरवरा चो.

चु-चवने, सर-गति हिंसा चिन्तासु, वर-वरण सम्भत्तीसु, एयेहि चो होति. चवति रुक्खाति चोचं=उपभुत्तफल- विसेसो. सरति आयतिं दुक्खं हिंसतीति सच्चं=अवितथं. वारेति सुखन्ति वच्चं=गूथो.

४०. मरा चुईची च.

मर-पाणचागे तीमस्मा चुईची होन्ति चो च. मरणं मच्चु=मरणं. मारेति अन्धकारं विनासेतीति मरीचि=रंसि, मिगतण्हिका च. मरतीति मच्चो=सत्तो.

४१. कुस पसा छिक.

कुस-अक्कोसे, पस-बाधने, एतेहि छिक होति. कुसीयति अक्कोसीयतीति कुच्छि=उदरं. पसीयति बाधीयति एत्थाति पच्छि=भाजनविसेसो.

४२. कस उसा छुक.

कस-विलेखने, उस-दाहे, एतेहि छुक होति. कसन्ति विलेखन्ति एत्थाति कच्छु=पामं. उसति दहति सन्तापन्ति उच्छु=रसालो.

४३. अस मस वद कुच कचा छो.

अस-खिपने, मस-आमसने, वद-वचने, कुच-संकोचने, कच-बन्धने, एतेहि छो होति. असति छिपतीति अच्छो=भल्लूको. मसति जलन्ति मच्छो=मीनो. वदतीति वच्छो=नेलको. कुचीयति संकोचीयतीति कोच्छो=भद्दपीट्ठं. कचीयति बन्धीयतीति कच्छो=तनुपदेसो, अनूपो च.

४४. गुच्छादयो.

गुच्छआदयो छन्ता निपच्चन्ते. गुप-गोपने, ओत्ताभावो, गोपीयतीति गुच्छो=थवको. तुस-तुट्ठिम्ही, तुसन्ति एतेनाति तुच्छं=मुसा. पुस-पोसने, पोसन्ति तनुमनेनाति पुच्छो=वालधि, एवमञ्ञेपि.

४५. अरा जु ञट च.

अर-गमनेतीमस्मा जु होति, अरिस्स उट च. टकारो सब्बादेसत्थो, अरति अकुटिलभावेन पवत्ततीति उजु=अवङ्को.

४६. रज्जादयो.

रज्जुआदयो जुअन्ता निपच्चन्ते. रुध-आवरणे, उस्स अत्तं, रुन्धन्ति एतेनाति रुज्जु-योत्तं. मन-ञाणे, अमञ्ञित्थाति मञ्जु=मञ्जुलं, एवमञ्ञेपि.

४७. गिधा झक.

गिध-अभिकङ्खायमिच्चस्मा झक होति. गेधतीति गिज्झो=पक्खिविसेसो.

४८. वञ्झादयो.

वञ्च्यादयो झक अन्ता निपच्चन्ते. वन-याचने, वनोति अत्तानं अनुभवितुं याचतीति वञ्झो=अफलरुक्खो, वञ्झा=अपसवा इत्थी, अस्स इत्तं विञ्झो=पब्बतो, संज-सङ्गे, निग्गहीतलोपो, सञ्जियतीति सज्झं=रजतं, एवमञ्ञेपि.

४९. कमयजा ञो.

कम-इच्छायं, यज-देवपूजासङ्गतिकरणदानेसु, एतेहि ञो होति, मस्स निग्गहीतवग्गन्ता, कामीयतीति कञ्ञा=कुमारी. जस्स पररूपत्तं, यजन्त्यनेनाति यञ्ञो=यागो.

५०. पुञ्ञं.

पुनाति पुणतिस्मा वा ञोओत्ताभावो च निपच्चन्ते. पुनाति, पुणति सुन्दरत्तं करोतीति वा पुञ्ञं=कुसलं.

५१. अर हाञ्ञो हास्स हिर च.

अर-गमने, वा-चागे, एतेहि अञ्ञो होति, हास्स हिरञ्चादेसो. अरीयते गम्यतेति अरञ्ञं=वनं. जहाति सत्तानं हीनत्तन्ति हिरञ्ञं=धनं, सुवण्णञ्च.

(इति चवग्गपच्चयविधानं).

५२. किर तरा कीटो.

किर-विकिरणे, तर-तरणे, एतेहि, कीटो होति. सोभेतुमेत्थ रतनानि विकिरीयन्तीति किरीटं=मकुटं. तरइति निद्देसा अस्स इत्तं, तरन्ति यन्ति सुरूपत्त मनेनाति तिरीटं=वेट्ठनं.

५३. सकादीह्यटो.

सक-सत्तियं, कस-गमने, कर-करणे, मक्क इति सुत्तियो धातु, देव-देवने, कम-इच्छायं, एवमादिहि अटो होति. सण्णोति भारं वहितुन्ति सकटो=यानं. अकसि निरोजत्तं अगमीति कसटं=निरोजं. करोति अमनापन्ति करटो=काको. मक्कति चलतीति मक्कटो=वानरो. देवीयति पूजीयतीति देवटो=इसि. कमति इच्छति आरोहत्थन्ति कमटो=वामनो.

५४. मकुटावाट कवाट कुक्कुटा.

एते सद्दा निपच्चन्ते. मंकिस्मा उटो, निग्गहीतलोपो च, मंकेति सोभेतीति मकुटं=किरीटं. अवतिस्मा आटण, अव्यते खञ्ञतेति आवाटो=कासु. कु-सद्देतीमस्मा आटो, ओअवादेसा यथायोगं, कवति रवतीति कवाटं=द्वारपिधानं. कुक वक-आदानेतीमस्मा कुटक, कुकति गोचरमाददातीति कुक्कुटो=तम्बचूळो.

५५. कमुस कुस कसा ठो.

कम-इच्छायं, उस-दाहे, कुस-अक्कोसे, कस-गमने, एतेहिठो होति, निग्गहीतवग्गन्ता, ओदनादीनि कामेतीति कण्ठो=गलो. ओक्कपररूपादीनि, ओदनादीसु उण्हेन उसीयती ति ओट्ठो=दन्तच्छदो, करभो च. कुसीयति अक्कोसीयतीति कोट्ठो=धञ्ञनिलयो. कसति याति विनासन्ति कट्ठं=दारु.

५६. कुट्ठादयो.

कुट्ठआदयो सद्दा ठन्ता निपच्चन्ते. कुसिस्मा ठो, ओत्ताभावो च, कुसीयति अक्कोसीयतीति कुट्ठं=छविरोगो. कुण-सद्दे, पररूपाभावो ओत्ताभावो च, कुणति नदतीति कुण्ठो=अतिखिणो, कुणीयति अक्कोसीयतीति कुण्ठो= छिन्नहत्थपादादिको. दंसिस्स दा, दंसति एतायाति दाठा=दन्तविसेसो. कमिस्स अक च. कामीयाति दीनेतीति कमठो=भिक्खाभाजनं, वामनो, कुम्मो च. फस्सिस्स फुटो, फस्सीयतीति फुट्ठो=फस्सो, एवमञ्ञेपि.

५७. वर करा अण्डो.

वर-वरणे, कर-करणे, एतेहि अण्डो होति. अत्तनि पेफं वारयतीति वरण्डो=मुखरोगो. करीयतीति करण्डो=भण्डविसेसो.

५८. मनन्ता डो.

मकार नकारन्तेहि क्रियत्थेहि बहुलं डप्पच्चयो होति. सम-उपसमे, समनं सण्डं=समूहो. कम-पदविक्खेपे, कमति यातीति कण्डो=सरो, परिच्छेदो च, दम-दमने, दमन्त्व्यनेनाति दण्डो=निग्गहो. अम गम-गमने, अमन्ति उप्पज्जन्ति एत्थाति अण्डो=पक्खिपसवो, कोसो च. गच्छति सूनभावन्ति गण्डो=ब्याधि, वदनेकदेसो च. रमु-कीळायं, रमन्ति एत्थाति रुण्डा=विधवा. मन-ञाणे, मञ्ञन्ति एतेनाति मण्डो=ओदनादिनिस्सावो. खन खण=अवदारणे, खञ्ञतीति खण्डो=उच्छुविकार विसेसो. लम-हिंसायं, लमति हिंसति सुचिभावन्ति लण्डो=वच्चं, एवमञ्ञेपि.

५९. कुण्डा दयो.

कुण्डआदयो डन्ता निपच्चन्ते. कम मन तनानं अस्स उत्तं, कामीयतीति कुण्डं=भाजनं. मञ्ञति हिताहितन्ति मुण्डो= छिन्नकेसो. तनोति एतेनाति तुण्डं=लपनं. ईर-खेपे, एरंआदेसो. ईरति कम्पतीति एरण्डो=ब्यग्घपुच्छो, सि-सेवायं, सिस्स खमुक, सुगन्धं सेवतीति सिखण्डो=चूळा, एवमञ्ञेपि.

६०. तिज कस तस दक्खा किणो जस्स खो च.

तिज-निसाने, कस-गमने, तस-पिपासायं, दक्ख-वुद्धियं, एतेहि किणो होति, जस्स खो च, तेजयित्थाति तिखिणं=निसितं. कसति पवत्ततीति कसिणं=असेसं. तसनं तसिणा=तण्हा. दक्खति वुद्धिं गच्छति एतायाति दक्खीणा=कुसलं.

६१. वीआदितो णि.

वी-तन्तसन्ताने, सि-सेवासं, सू-पस्सवने, दु-गमने, की-दब्बविनीमये, सा-तनुकरणावसानेसु, एवमादीहि णि होति. वीयतीति वेणि=केसकलापो. सेवनं सेणि=सजातीनं कारूनं समूहो. निपुब्बो, निसेवीयतीति निसेणि=सोपानं. सवति पस्सवतीति सोणि=कटि. दवति वहतीति दोणि=कट्ठम्बुवाहनी, नावा च. नदादिपाठा विम्हि सोणी दोणी तिपि होति. कयनं, कीयते एतायाति वा केणि=कयो साति दुक्खं तनुं करोतीति साणि=तिरोकरणी, एवमञ्ञेपि.

६२. गहादीह्यणि.

गह-उपादाने, अर-गमने, धर-धारणे, सर-गतियिंसा चिन्तासु, तर-तरणे, एवमादीहि अणिप्पच्चयो होति. गण्हातीति गहणि=असितादिपाचको अग्गि. अरीयति गमीयतीति अरणि=अग्गिमन्थनकट्ठं. धारेतीति धरणि=मही. सरीयति गमीयतीति भरणि=मग्गो. तरन्त्यनेनाति तरणि=नावा, सूरियो च.

६३. रीवीभाहि णु.

री-पस्सवने, वी वा-गमने, भा-दित्तियं, एतेहिणु होति. रीयति पस्सवतीति रेणु=रजो. वेति पवत्ततीति वेणु=वेळु. भाति दिब्बतीति भाणु=रंसि.

६४. खाण्वा दयो.

खाणुआदयो णुअन्ता निपच्चन्ते. खण खन-अवदारणे, णस्स आ, खञ्ञति अवदारीयतीति खाणु=छिन्नसाखो रुक्खो. जन-जनने, नस्स वा आत्तं, जायति गमन मनेनाति जाणु, जण्णु=जङ्घोरूनं सन्धि. हर-हरणे, एक, हरीयतीति हरेणु=गन्धदब्ब, एवमञ्ञेपि.

६५. क्वादितो णो.

कु-सद्दे, सु-सवने, दु-गमने, वर-वरणे, कर-करणे, पण-ब्यवहारथुतिसु, ता-पालने, ली-निलीयने, एवमादीहि णो होति. कवति नदति एत्थाति कोणो=अस्सि, वीणादिवादनदण्डो च. सुणोतीति सोणो=सुनखो, नरो च. दवति पवत्ततीति दोणो=परिमाणविसेसो. विरूपत्त वारेतीति वण्णो=नीलादि. सवनं करोतीति कण्णो=सवनं. पणीयति वोहरीयतीति पण्णो=पलासो. लायतीति ताणं=रक्खा. निलीयन्ति एत्थाति लेणं=निलीयनट्ठानं.

६६. सुवीहि णक.

सु-सवने, वी-तन्तसन्ताने, एतेहि णक होति. सुणोतीति सुणो=सुनखो. वीयतीति वीणा=वल्लकी.

६७. तिणादयो.

तिणआदयो णकन्ता निपच्चन्ते. तिज-तेजने, जलोपो, तेजेति एतेनाति तिणं=बीरणादि. ली लिह साद क्लेदानं लो लवा, लीयति रसतो सब्बत्थ अल्लीयतीति लोणं लवणं, लेहीयतीति लोणं लवणं, सादीयतीति लोणं लवणं, क्लेदयतीति लोणं लवणं, गमिस्स ओ, गच्छतीति गोणो=गो. हर-हरणे, णस्सञ्जि, हरीयतीति हरिणो=मिगो. ईर-कम्पने, रस्सत्तं, णस्स ञिच, अत्तनो लूखभावे सम्पत्ते ईरति कम्पतीति इरिणं=ऊसरं. थु-अभित्थवे, दीघो, अभित्थवीयतीति थूणं=नगरं, थूणो=घरत्थम्भो, एवमञ्ञेपि.

६८. रवण वरण पूरणा दयो.

रवण वरण पूरणा दयो अणप्पच्चयेन सिद्धा. रवतीति रवणो=कोकिलो. वारेतीति वरणो=पाकारो. पूरीयते अनेनाति पूरणो=परिपूरी.

(इति टवग्गपच्चयविधानं).

६९. पावसा अति.

पा-रक्खणे, वस-निवासे, एतेति अति होति. पुब्बसरलोपो, पाति रक्खतीति पति=सामी, वसन्ति एत्थाति वसति=गेहं.

७०. धा हि सि तन जन जर गम सचा तु.

धा-धारणे, हि-गतियं, तन-वित्थारे, जन-जनने, जर-वयो-हानियं, अम गम-गमने, सच-समवाये, एतेहि तु होति. धारेतीति धातु=गेरुकादि. हिनोति पवत्ताति फलं एतेनाति हेतु=कारणं, सेवीयति जनेहीति सेतु=बन्धति (पद्धति). तञ्ञतेति तन्तु=सुत्तं. जनीयते कम्मकिलेसेहीति जन्तु, जायति कम्मकिलेहीति वा जन्तु=सत्तो. जीरतीति जत्तु=अंससन्धि. गच्छतीति गन्तु=गमिको, सचति समेतीति सत्तु=यवादिचुण्णं.

७१. अरिस्सुट च.

अर-गमनेतीमस्मा तु होति, अरिस्स उट आदेसोच. अरति पवत्ततीति उतु=हेमन्तादि,

७२. पित्वादयो.

पितुआदयो सद्दा तुअन्ता निपच्चन्ते. पा-रक्खणे, आस्स इत्तं, पाति रक्खतीति पिता=जनको. पातिस्सेवादिस्स मो, पायेतीति माता=जननी. भा-दित्तियं, भातीति भाता=सोदरियो. धा-धारणे, आस्स ईत्तं, धारीयतीति धीता=पुत्ती. दुह-पपूरणे, ओत्ताभावो, तुस्स ञ्छिच. दुहति पसवे पपूरेतीति दुहिता=पुत्ती. जन-जनने, अस्स आत्तं, मा चान्तादेसो. पपुत्ते जनेतीति जामाता=दुहितुपति. नह-बन्धने, नहीयति बन्धीयति पेमेनाति नत्ता-पपुत्तो. हु-हवने, हवति पूजेतीति होता=यञ्ञको. पू-पवने, पुनाति आयतिं भवं पवित्तं करोतीति पोता=सोयेव.