२. दुतियो कण्डो (स्यादि)

१. द्वे द्वे-कानेकेसु नामस्मा सि यो, अं यो, ना हि, स नं, स्मा हि, स नं, स्मिं सु.

एतेसं द्वे द्वे होन्ति एकानेकत्थेसु वत्तमानतो नामस्मा. मुनि मुनयो, मुनिं मुनयो, मुनिना मुनीहि, मुनिस्स मुनीनं, मुनिस्मा मुनीहि, मुनिस्स मुनीनं, मुनिस्मिं मुनीसु, एवं कुमारी कुमारियो, कञ्ञा कञ्ञायोति. एतानि सत्त दुकानि सत्त विभत्तियो विभागो विभतीति कत्वा, एत्थ सिअमिती-कारा-कारा ‘‘किमं सिसु’’ २,२०० ति संकेतत्था.

२. कम्मे दुतिया.

करीयति कत्तु किरियाया-भिसम्बन्धीयतीति कम्मं, तस्मिं दुतियाविभत्ति होतं. कटं करोति, ओदनं पचति, आदिच्चं पस्सति.

‘ओदनो पच्चती’ति ओदनसद्दतो कम्मता नप्पतीयते, किञ्चरहि? आख्याततो. ‘कटं करोति विपुलं दस्सनीय’न्ति अत्थेव गुणयुत्तस्स कम्मता, इच्छितेपि कम्मत्ताव दुतिया सिद्धा गावुं पयो दोहति, गोमन्तं गावं याचति, गावमवरुन्धति वजं, माणवकं मग्गं पुच्छति, गोमन्तं गावं भिक्खते, रुक्खमवचिनाति फलानि, सिस्सं धम्मं ब्रूते, सिस्सं धम्ममनुसासतीति. एवं अनिच्छितेपि अहिं लङ्घयति, विसं भक्खेति. यंनेविच्छितं नापि अनिच्छितं, तत्थापि दुतिया सिद्धा. गामं गच्छन्तो रुक्खमूलमुपसप्पति.

पथविं अधिसेस्सति, गाममधितिट्ठति, रुक्खमज्झासतेतिअधिसीठासानंपयोगे-धिकरणे कम्मवचनिच्छा, वत्तिच्छातो हि कारकानि होन्ति. तं यथा-वलाहका विज्जोतते, वलाहकस्स विज्जोतते, वलाहको विज्जोतते, वलाहके विज्जोतते, वलाहकेन विज्जोततेति. एवमभिनिविसस्स वा धम्ममभिनिविसते धम्मे वा.

तथा उपन्वज्झावसस्साभोजन निवुत्तिवचनस्स गाममुपवसति, ग, ममनुवसति, पब्बतमधिवसति, घरमावसति. अभोजननिवुत्ति वचनस्साति किं? गामे उपवसति, भोजननिवुत्तिं करोतीति अत्थो. तप्पानाचारेपि कम्मत्ताव दुतिया सिया नदिम्पिवति, गामं चरति, एवं ‘सचे मं आलपिस्सती’तिआदीसुपि. विहिताव पतिधयोगे दुतिया – ‘पटिभन्तु तं चुन्द बोज्झङ्गा’ति. तं पति बोज्झङ्गा भासन्तूति अत्थो, यदातु धातुनायुत्तो पति, तदा तेना-योगा सम्बन्धे छट्ठीव ‘तस्स नप्पटिभाती’ति. अक्खे दिब्बति, अक्खेहि दिब्बति, अक्खेसु दिब्बतीति कम्मकरणाधिकरणवचनिच्छा.

३. कालद्धानमच्चन्तसंयोगे.

किरिया, गुण, दब्बेहि साकल्लेन कालद्धानं सम्बन्धो अच्चन्तसंयोगो. तस्मिं विञ्ञायमाने कालसद्देहि अद्धअद्देहि च दुतिया होति. मासमधीते, मासं कल्याणि, मासं गुळधाना, कोसमधीते, कोसं कुटिला नदी, कोसं पब्बतो. अचन्तसंयोगेति किं? मासस्स द्वीहमधीते, कोसस्सेकदेसे पब्बतो.

पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा, एकं समयं भगवा, इमं रत्तिं चत्तारो महाराजाति एवमादीसु कालवाची हि अच्चन्तसंयोगत्ताव दुतिया सिद्धा. विभत्तिविपल्लासेनपि वा बहुलंविधाना.

फलप्पत्तियं किरियापरिसमत्त्यपवग्गो, तस्मिं विञ्ञायमाने कालद्धानं किरियायाच्चन्तसंयोगे ततियाभिमता, सापि करणत्ताव सिद्धा ‘मासेनानुवाको-धीतो, कोसेनानुवाको-धीतो’ति. अनपवग्गेतु असाधकतमत्ताकरणत्ताभावे दुतियाव ‘मासमधीतो-नुवाको, न चाने न गहितो’ति.

कारकमज्झे ये कालद्धानवाचिनो, ततो सत्तमीपञ्चमियो अभिमता ‘अज्ज भुत्वा देवदत्तो द्विहे भुञ्जिस्सति, द्वीहा भुञ्जिस्सति, अत्रट्ठो-यमिस्सासो कोसे लक्खं विज्झति, कोसा लक्खं विज्झती’ति, तापीह सकसककारकवचनिच्छायेव सिद्धा.

४. गति बोधाहार सद्दत्थाकम्मक भज्जादीनं पयोज्जे.

गमनत्थानं बोधत्थानं आहारत्थानं सद्दत्थानमकम्मकानं भज्जादीनञ्च पयोज्जे कत्तरि दुतिया होति. सामत्थिया च पयोजकब्यापारेन कम्मतावस्स होतीति पतीयते. गमयति माणवकं गामं, यापयति माणवकं गामं, बोधयति माणवकं धम्मं, वेदयति माणवकं धम्मं, भोजयति माण-वकं मोदकं, आसयति माणवकं मोदकं, अज्झापयति माणवकं वेदं, पाठयति माणवकं वेदं, आसयति देवदत्तं, साययति देवदत्तं, अञ्ञं भज्जापेति, अञ्ञं कोट्टापेति, अञ्ञं सन्थरापेति. एतेसमेवाति किं? पाचेति ओदनं देवदत्तेन यञ्ञदत्तो. पयोज्जेति किं? गच्छति देवदत्तो. यदा चरहि गमयति देवदत्तं यञ्ञदत्तो, तमपरो पयोजेति, तदा गमयति देवदत्तं यञ्ञदत्तेनेति भवितब्बं … गमयतिस्सा-गमनत्थत्ता.

५. हरादीनं वा.

हरादीनं पयोज्जे कत्तरि दुतिया होति वा. हारेति भारं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा, अज्झोहारेति सत्तुं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा, कारेति कटं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा दस्सयते जनं राजं जनेनेति वा, अभिवादयते गुरुं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा.

६. न खादादीनं.

खादादीनं पयोज्जे कत्तरि दुतिया न होति. खादयति देवदत्तेन, आदयति देवदत्तेन, अव्ह, पयति देवदत्तेन, सद्दाययति देवदत्तेन, कन्दयति देवदत्तेन, नाययति देवदत्तेन.

(१) वहिस्सानियन्तुके. वाहयति भारं देवदत्तेन अनियन्तुकेति किं? वाह-यति भारं बलीबद्दे.

(२) भक्खिस्साहिं सायं. भक्खयति मोदके देवदत्तेन. अहिंसायन्ति किं? भक्खयति बलीबद्दे सस्सं.

७. झादीहि युत्ता.

धीआदीहि युत्ततो दुतिया होति. धिरत्थु मं पूतिकायं, अन्तरा च राजगहं अन्तरा च नालन्दं, समाधानमन्तरेन, मुचलिन्दमभितो सरमिच्चादि, छट्ठियापवादो-यं.

८. लक्खणित्थम्भूतविच्छास्वभिना.

लक्खणादीस्वत्थेस्वभिना युत्तम्हा दुतिया महाति. रुक्खमभि विज्जोतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरमभि, रुक्खं रुक्खमभितिट्ठति.

९. पतिपरीहि भागे च.

पतिपरीहि युत्तम्हा लक्खणादीसु भागे चत्थे दुतिया होति. रुक्खं पति विज्जोतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरं पति, रुक्खं रुक्खं पति तिट्ठति, यदेत्थ मं पति सिया. रुक्खं परि विज्जोतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरं परि, रुक्खं रुक्खं परि तिट्ठति, यदेत्थ मं परि सिया.

१०. अनुना.

लक्खणादीस्वत्थेस्वनुना युत्तम्हा दुतिया होति. रुक्खमनु विज्जोतते विज्जु, सच्चकिरियमनु वुट्ठि पावस्सि, हेतु च लक्खणं भवति, साधु देवदत्तो मातरमनु, रुक्खं रुक्खमनु तिट्ठति, यदेत्थ मं अनु सिया.

११. सहत्थे.

सहत्थे-नुना युत्तम्हा दुतिया होति. पब्बतमनु सेना तिट्ठति.

१२. हीने.

हीनत्थे-नुना युत्तम्हा दुतिया होति. अनु सारिपुत्तं पञ्ञवन्तो.

१३. उपेन.

हीनत्थे उपेन युत्तम्हा दुतिया होति. उप सारिपुत्तं पञ्ञवन्थो.

१४. सत्तम्याधिक्ये.

आधिक्यत्थे उपेन युत्तम्हा सत्तमी होति. उप खारियं दोणो.

१५. सामित्ते-धिना.

सामिभावत्थे-धिना युत्तम्हा सत्तमी होति. अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला, अधि पञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो.

१६. कत्तुकरेणेसु ततिया.

कत्तरि करणे च कारके ततिया होति. पुरिसेन कतं, असिना छिन्दति. पकतिया-भिरूपो, गोत्थेन गोतमो, सुमेधो नाम नामेन, जातिया सत्तवस्सिकोति भूधातुस्स सम्भवा करणे एव ततिया. एवं समेन धावति विसमेन धावति, द्विदोणेन धञ्ञं किणाति, पञ्चकेन पसवो किणातीति.

१७. सहत्थेन.

सहत्थेन योगे ततिया सिया. पुत्तेन सह गतो, पुत्तेन सद्धिं आगतो, ततियापि छट्ठीव अप्पधाने एव भवति.

१८. लक्खणे.

लक्खणे वत्तमानतो ततिया सिया. तिदण्डकेन परिब्बाजकमद्दक्खी, अक्खिना काणो, तेन हि अङ्गेन अङ्गिनो विकारो लक्खीयते.

१९. हेतुम्हि.

तक्किरिया योग्गे ततिया सिया. अन्नेन वसति, विज्जाय यसो.

२०. पञ्चमीणे वा.

इणे हेतुम्हि पञ्चमी होति वा. सतस्मा बद्धो, सतेन वा.

२१. गुणे.

परङ्गभूते हेतुम्हि पञ्चमी होति वा. जळत्ता बद्धो जळत्तेन वा, पञ्ञाय मुत्तो, हुत्वा अभावतोअनिच्चा, सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो.

२२. छट्ठी हेत्वत्थेहि.

हेत्वत्थवाचीहि योगे हेतुम्हि छट्ठी सिया. उदरस्स हेतु, उदरस्स कारणा.

२३. सब्बादितो सब्बा.

हेत्वत्थेहि योगे सब्बादीहि सब्बा विभत्तियो होन्ति. को हेतु, कं हेतुं, केन हेतुना, कस्स हेतुस्स, कस्मा हेतुस्मा, कस्स हेतुस्स, कस्मिं हेतुस्मिं, किं कारणं, केन कारणेन, किं निमित्तं, केन निमित्तेन, किं पयोजनं, केन पयोजनेन इच्चेवमादि. हेत्वत्थेहीत्वेव? केन कतं.

२४. चतुत्थी सम्पदाने.

यस्स सम्मा पदीयते तस्मिं चतुत्थी सिया. सङ्घस्स ददाति. आधारविवक्खायं सत्तमीपि सिया सङ्घे देहि.

२५. तादत्थ्ये.

तस्से-दं तदत्थं, तदत्थभावे जोतनीये नामस्मा चतुत्थी सिया. सीतस्स पटिघाताय, अत्थाय हिताय (सुखाय) देवमनुस्सानं, नालं दारभरणाय, यूपाय दारु, पाकाय वजतीत्वेवमादि.

कस्स सादुं न रुच्चभि, मा-यस्मन्तानम्पि सङ्घभेदो रुच्चित्थ, खमति सङ्घस्स, भत्तमस्स नच्छादेसीति छट्ठी सम्बन्धवचनिच्छायं, न चेवं विरोधो सिया सदिसरूपत्ता, एवंविधेसु च सम्बन्धस्स सद्दिकानुमतत्ता, कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसीति अत्थमत्ते पठमा.

एवमञ्ञापि विधञ्ञय्या, परतोपि यथागमं.

रञ्ञो सतं धारेति, रञ्ञो छत्तं धारेतीति सम्बन्धे छट्ठी, एवं रञ्ञो सिलाघते, रञ्ञो हनुते, रञ्ञो उपतिट्ठते, रञ्ञो सपते, देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो, तस्स कुज्झ महावीर, यदिहं तस्स पकुप्पेय्यं, दुहयति दिसानं मेघो, यो मित्तानं न दूभति, यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति, क्याहं अय्यानं अपरज्झामि, इस्सयन्ति समणानं तित्थिया, धम्मेन नयमानानं का उसूया रञ्ञो भाग्यमारज्झति, रञ्ञो भाग्यमिक्खते, तेन याचितो अयाचितो वा तस्स गावो पटिसुणाति, गावो आसुणाति, भगवतो पच्चस्सोसुं, होतु पतिगिणाति, होत्वनुगिणाति, आरोचयामि वो पतिवेदयामि वो, धम्मं ते देसेस्सामि, यथा वो भगवा ब्याकरेय्य, अलं ते इध वासेन, किं ते जटाहि दुम्मेध, अरहति मल्लो मल्लस्साति.

जीवितं तिणायपि न मञ्ञमानोति तादत्थ्य चतुत्थी, तिणेन यो अत्थो तदत्थायपीति अत्थो, ‘‘यो च सीतञ्च उण्हञ्च, तिणा भिय्यो न मञ्ञति’’ तिणमिव जीवितं मञ्ञमानोति सविसयाव विभत्तियो. सग्गाय गच्छतीति तादत्थ्ये चतुत्थी, यो हि सग्गं गच्छति तदत्थं तस्स गमनन्ति, कम्मवचनिच्छायन्तु दुतियाव सग्गं गच्छतीति.

आयु भोतो होतु, चिरं जीवितं, भद्दं कल्याणं अत्थं पयोजनं, कुसलं अनामयं, हितं पथ्यं सुखं सातं भोतो होतु, साधु सम्मुति मेतस्स, पुत्तस्साविकरेय्य गुय्हमत्थं, तस्स मे सक्को पातुरहोसि, तस्स पहिणेय्य, भिक्खूनं दुतं पाहेसि, कप्पति समणानं आयोगो, एकस्स द्विन्नं तिण्णं वा पहोति, उपमं ते करिस्सामि, अञ्जलिं ते पग्गण्हामि, तस्स फासु, लोकस्सत्थो, नमो ते पुरिसाजञ्ञ, सोत्थि तस्स, अलं मल्लो मल्लस्स, समत्थो मल्लो मल्लस्स, तस्स हितं, तस्स सुखं, स्वागतं ते महाराजाति सब्बत्थ छट्ठी सम्बन्धे, एवंविधमञ्ञम्पेव विञ्ञेय्यं यथागमं.

२६. पञ्चम्यवधिस्मा.

पदत्थावधिस्मा पञ्चमीविभत्ति होति. गामस्मा आगच्छतु, एवं चोरस्मा भायति, चोरस्मा उत्तसति, ओरस्मा तायति, चोरस्मा रक्खतीति, सचे भायथ दुक्खस्स, पमादे भयदस्सिवा, तसन्ति दण्डस्साति छट्ठी सत्तमियोपि होन्तेव सम्बन्धाधारवचनिच्छायं.

अज्झेना पराजेति, पटिपक्खे पराजेतीति सविसयाव विभत्तियो. सचे केवट्टस्स परज्जिस्सामीति छट्ठीपि होति सम्बन्धवचनिच्छायं. यवेहि गावो वारेति, पापा चित्तं निवारये, काके रक्खति तण्डुलाति सविसयेव पञ्चमी. चित्तं रक्खेथ मेधावीति दुतियाव दिस्सति कम्मत्थे. उपज्झाया अन्तरधायति, उपज्झाया अधिते, कामतो जायते सोकोति सविसये पञ्चमी.

तत्थेव-न्तरधायि सु, नटस्स सुणोति, पदुमं तत्थ जायेथाति सत्तमीछट्ठियोपि होन्तेव सविसये. हिमवन्ता पभवति गङ्गा, पाणातिपाता विरमस्सु खिप्पं, अञ्ञो देवदत्ता, भिन्नो देवदत्ताति सविसयेव पञ्चमी. एवं आरा सो आसवक्खया, इतरो देवदत्ता, उद्धं पादतला अधो केसमत्थका, पुब्बो गामा, पुब्बेव सम्बोधा, ततो परं, ततो अपरेन समयेन, ततुत्तरिन्ति. सम्बन्धवचनिच्छायं छट्ठीपि पुरतो गामस्स, दक्खिणतो गामस्स, उपरि पब्बतस्स, हेट्ठा पासादस्साति. पासादमारुय्ह पेक्खति पासादा पेक्खति, आसने उपविसित्वा पेक्खति आसना पेक्खतीति अवधिवचनिच्छायं पञ्चमी.

पुच्छानाख्यानेसु कुतो भवं? पातटलिपुत्तस्माति. तथा देसकालमानेपि पाटलिपुत्तस्मा राजगहं सत्त योजनानि, सत्तसु योजनेसूति वा. एवं इतो तिण्णं मासान-मच्चयेनाति, किच्छालद्धन्ति गुणे पञ्चमी. किच्छेन मे अधिगतन्ति हेतुम्हि करणे वा ततिया. एवं थोका मुत्तो, थोकेन मुत्तोति. थोकं चलतीति किरियाविसेसने कम्मनि दुतिया.

दूरन्ति कत्थयोगेपि सविसयेव पञ्चमीछट्ठियो सियुं, दूरं गामस्मा, अन्तिकं गामस्मा, दूरं गामस्स, अन्तिकं गामस्साति, दूरन्ति कत्थेहि तु सब्बाव सविसये सियुं बाधकाभावा दूरो गामो, अन्तिको गामोत्वेवमादि.

केचि पनाहु ‘असत्तवचनहेतेहि पाटिपदिकत्थे दुतियाततियापञ्चमीसत्तमियो, सत्तवचनेहि तु सब्बाव सविसये’ति, ते पनञ्ञेहेव पटिक्खित्ता. दूरं मग्गो, अन्तिकं मग्गोति किरियाविसेसनं… भूधातुस्स गम्ममानत्ता. विसुद्धो लोभनीयेहि धम्मेहि, परिमुत्तो सो दुक्खस्मा विविच्चेव कामेहि, गम्भीरतो च पुथुलतो च योजनं, आयामेन योजनं, ततो पभुति, यतो सरामि अत्तानन्ति सविसयेव विभत्तियो.

२७. अपपरीहि वज्जने.

वज्जने वत्तमानेहि अपपरीहि योगे पञ्चमी होति. अप सालाय आयन्ति वाणिजा, परि सालाय आयन्ति वाणिजा, सालं वज्जेत्वाति अत्थो. वज्जनेति किं? रुक्खं परिविज्जोतते विज्जु. आपाटलिपुत्तस्मा वस्सि देवोति मरियादा-भिविधीस्ववधि विसयेव पञ्चमी, विना पाटलिपुत्तेन सह वेति विसेसो, एवं याव पाटलिपुत्तस्मा वस्सि देवोति.

२८. पटिनिधिपटिदानेसु पतिना.

पटिनिधिम्हि पटिदाने च वत्तमानेन पतिना योगे नामस्मा पञ्चमी विभत्ति होति. बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो, घतमस्स तेसस्मा पति ददाति, पटिनिधिपटिदानेसूति किं? रुक्खं पति विज्जोतते.

२९. रिते दुतिया च.

रितेसद्देन योगे नामस्मा दुतिया होति पञ्चमी च. रिते सद्धम्मं, रिते सद्धम्मा.

३०. विना-ञ्ञत्र ततिया च.

विना-ञ्ञत्रसद्देहि योगे नामस्मा ततिया च होति दुतिया पञ्चमियो च. विना वातेन, विना वातं, विना वातस्मा, अञ्ञत्र एकेन पिण्डपातनीहारकेन, अञ्ञत्र धम्मं, अञ्ञत्र धम्मा.

३१. पुथनानाहि.

एतेहि योगे ततिया होति पञ्चमी च. पुथगेव जनेन, पुथगेव जनस्मा, जनेन नाना, जनस्मा नाना.

३२. सत्तम्याधारे.

किरियाधार भूत कत्तु कम्मानं धारणेन यो किरियायाधारो तस्मिं कारके नामस्मा सत्तमी होति. कटे निसीदति (देवदत्तो), थालियं ओदनं पचति, आकासे सकुना, भिलेसु तेलं, गङ्गायं वजो.

३३. निमित्ते.

निमित्तत्थे सत्तमी होति. अजिनम्हि हञ्ञते दीपि, मुसावादे पाचित्थियं.

३४. यब्भावोभावलक्खणं.

यस्स भावो भावन्तरस्स लक्खणं भवति, ततो सत्तमी होति. गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतो. भावोति किं? यो जटाहि सो भुञ्जति. भावलक्खणन्ति किं? यो भुञ्जति सो देवदत्तो, ‘‘अकाले वस्सति तस्स, ताले तस्स न वस्सती’’ति विसयसत्तमी.

३५. छट्ठी चानादरे.

यस्स भावो भावन्तरस्स लक्खणं भवति, ततो छट्ठी भवति सत्तमी च अनादरे गम्यमाने. ‘‘आकोटयन्तो सो नेति, सिविराजस्स पेक्खतो’’, ‘‘मच्चु गच्छति आदाय, पेक्खमाने महाजने’’.

गुन्नं सामीति सम्बन्धे छट्ठी, गोसु सामीति विसयसत्तमी, एवं गुन्नमिस्सरो, गोस्विस्सरो, गुन्नं अधिपति, गोसु अधिपति, गुन्नं दायादो, गोसु दाहादो, दुन्नं सक्खि, गोसु सक्खि, गुन्नं पतिभू, गोसु पतिभू, गुन्नं पसूतो, गोसु पसूतो, कुसला नच्चगीतस्स, कुसला नच्चगीते, आयुत्तो कटकरणस्स, आयुत्तो कटकरणेति.

तथाधारवचनिच्छायं सत्तमी, भिक्खूसु अभिवादेन्ति, मुद्धनि धुम्बित्वा, बाहासु गहेत्वा, हत्थेसु पिण्डाय चरन्ति, पथेसु गच्छन्ति, कदलीसु गजे रक्खन्तीति. ञाणस्मिं पसन्नोति विसयसत्तमी, ञाणेन पसन्नोति करणे ततिया, एवं ञाणस्मिं उस्सुक्को ञाणेन उस्सुक्कोति.

३६. यतो निद्धारणं.

जातिगुणकिरियाहि समुदायतेकदेसस्स पुथक्करणं निद्धारणं. यतो तं करीयति, ततो छट्ठीसत्तमियो होन्ति. सालयो सूकधञ्ञानं पथ्यतमा, सालयो सूकधञ्ञेसु पथ्यतमा, कण्हा गावीनं सम्पन्नखीरतमा, कण्हा गावीसु सम्पन्नखीरतमा, गच्छतं धावन्तो सीघतमो, गच्छन्तेसु धावन्तो सीघतमो. सीलमेव सुता सेय्योति अवधिम्हियेव पञ्चमी.

३७. पठमात्थमत्ते.

नामस्साभिधेय्यमत्ते पठमाविभत्ति होति. रुक्खो. इत्थि पुमा नपुंसकन्ति लिङ्गम्पि सद्दत्थोव, तथा दोणो खारी आळ्हकन्ति परिमाणम्पि सद्दत्थोव, एको द्वे बहवोति सङ्ख्यापि सद्दत्थोव.

३८. आमन्तणे.

सतो सद्देनाभिमुखीकरणमामन्तणं. तस्मिं विसये पठमा विभत्ति होति. भोपुरिस, भोक्कत्थि, भो नपुंसक.

३९. छट्ठी सम्बन्धे.

किरियाकारकसञ्जातो अस्सेदम्भावहेतुको सम्बन्धो नाम. तस्मिं छट्ठी विभत्ति होति. रञ्ञो पुरिसो, सरति रज्जस्साति सम्बन्धे छट्ठी, रज्जसम्बन्धिनिं सतिं करोतीति अत्थो, कम्मवचनिच्छारन्तु दुतियाव सरति रज्जं. तथा रजकस्स वत्थं ददाति, पहरतो पिट्ठिं ददाति, बालो पूरति पापस्स, अमच्चे तात जानाहि, धीरे अत्थस्स कोविदे, दिवसस्स तिक्खत्तुं, सकिं पक्खस्स, पूरं हिरञ्ञसुवण्णस्स कुम्भन्त्वेवमादि.

कितकप्पयोगे कक्तुकम्मेसु बहुलं सम्बन्धवचनिच्छायं छट्ठी, साधु सम्मतो बहुजनस्स, सुप्पटिविद्धा बुद्धानं धम्मधातु, धम्मस्स गुत्तो मेधावी, अमतं तेसं परिभुत्तं, तस्स भवन्ति वत्तारो, अविसंवादको लोकस्स, अलज्जीनं निस्साय, चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादोत्वेवमादि.

कत्तुकम्मवचनिच्छायन्तु ततिया दुतियायो च, सञ्चत्तो पितरा अहं, सरसि त्वं एवरूपिं वाचं भासिता, भगवन्तं दस्सनायत्वेवमादि.

४०. तुल्यत्थेन वा ततिया.

तुल्यत्थेन योगे छट्ठी होति ततिया वा, तुल्यो पितु, तुल्यो पितरा, सदिसो पितु, सदिसो पितरा, इह कथं ततिया न होति? अज्जुनस्स तुला नत्थि, केसवस्सुपमा न चेति, नेते तुल्यत्था, किञ्जरहि तुल्यानमोपम्मत्था.

४१. अतो योनं टाटे.

अकारन्थतो नामस्मा योनं टाटे होन्ति यथाक्कमं, टकारा सब्बदेसत्था, बुद्धा बुद्धे, अतोति किं? कञ्ञायो, इत्थियो, वधुयो, इध कस्मा न भवति अग्गयो. अविधानसामत्थिया.

४२. निनं वा.

अकारन्ततो नामस्मा निनं टाटे वा होन्ति यथाक्कमं. रूपा, रूपे, रूपानि, अतोत्वेव अट्ठीनि.

४३. स्मास्मिंनं.

अकारन्ततो नामस्मा स्मास्मिन्नं टाटे वा होन्ति यथाक्कमं. बुद्धा बुद्धस्मा, बुद्धे बुद्धस्मिं, अतोत्वेव अग्गिस्मा अग्गिस्मिं.

४४. सस्साय चतुत्थिया.

अकारन्ततो परस्स सस्स चतुत्थिया आयो होति वा. बुद्धाय बुद्धस्स, भिय्यो तादत्थ्येयेवायमायो दिस्सते, क्वचिदेवञ्ञत्थ, अतोत्वेव इसिस्स, चतुत्थियाति किं? बुद्धस्स मुखं, अत्तत्थन्ति अत्थसद्देन समासो.

सब्बादितोपि स्मास्मिंसानं टाटेआया होन्तेव… निरुत्तिकारानुमतत्ता बुद्धवचने सन्दस्सनवतो च, तत्रोदमुदाहरणं ‘अस्मा लोका परम्हा च, उभया धंसते नरो’, ‘त्याहं मन्ते परत्थद्धो’, ‘यायेव खो पनत्थाय आगच्छेय्याथो तमेवत्थं साधुकं मनसिकरेय्याथो’ति.

४५. घपतेकस्मिं नादीनं यया.

घपतो नादीनमेकस्मिं यया होनि यथाक्कमं. कञ्ञाय, रत्तिया, इत्थिया, धेनुया, वधुया, एकस्मिन्ति किं? कञ्ञाहि, रत्तीहि.

४६. स्सा वा तेतिमामूहि.

घपसञ्ञेहि तेतिमामूहि नादीनमेकस्मिंस्सा वा होति, तस्सा कतं, तस्सा दीयते, तस्सा निस्सटं, तस्सा परिग्गहो, तस्सा पतिट्ठितं, ताय वा, एवं एतिस्सा एताय, इमिस्सा इमाय, अमुस्सा अमुया, एतेहीति किं? सब्बाय, नादीनं त्वेव? सा, घपतोत्वेव? ताहि अमूहि.

४७. नंम्हि नुक द्वादीनं सत्तरसन्नं.

द्वादीनं सत्तरसन्नं सङ्ख्यानं नुक होति नंम्हि विभत्तम्हि, द्विन्नं चतुन्नं, पञ्चन्नं, एवं याव अट्ठारसन्नं, उकारो उच्चारणत्थो, ककारो अन्तावयवत्थो, तेन नंम्हि न दीघो.

४८. बसुकतिन्नं.

नंम्हि बहुनो कतिस्स च नुक होति, बहुन्नं, कतिन्नं.

४९. ण्णंण्णन्नं तितो झा.

झसञ्ञा तितो नंवचनस्स ण्णंण्णन्नं होति, तिण्णं, तिण्णन्नं, झाति किं तिस्सन्नं.

५०. उभिन्नं.

उभा नंवचनस्स इन्नं होति, उभिन्नं.

५१. सुञ सस्स.

नामस्मा सस्स सुञ होति, बुद्धस्स, द्विसकारपाठेन सिद्धे लाघवत्थमिदं.

५२. स्संस्सास्सायेस्वितरे कञ्ञेभिमानमि.

स्समादीस्वितरादीनमि होति, इतरिस्सं, इतरिस्सा, एकिस्सं, एकिस्सा, अञ्ञिस्सं, अञ्ञिस्सा, एतिस्सं, एतिस्सा, एतिस्साय, इमिस्सं, इमिस्सा, इमिस्साय, एस्विति किं? इतराय, एसन्ति किं? सब्बस्सं, सब्बस्सा.

५३. ताय वा.

स्समादीसु तस्सा वा इ होति, तिस्सं तस्सं, तिस्सा तस्सा, तिस्साय तस्साय, स्संस्सास्सायेस्वित्वेव? ताय.

५४. तेतिमातो सस्स स्साय.

ताएताइमातो सस्स स्सायो होति वा. तस्साय ताय, एतिस्साय एताय, इमिस्साय इमाय.

५५. रत्यादीहि टो स्मिनो.

रत्यादीहि स्मिनो टो होति वा, रत्तो रत्तियं, आदो आदिस्मिं.

५६. सुहिसुभस्सो.

उभस्स सुहिस्वो होति. उभोसु, उभोहि.

५७. ल्तुपितादिनमा सिम्हि.

ल्तुप्पच्चयन्तानं पितादीनं च आ होति सिम्हि. कत्ता, पिता. पितु, मातु, भावु, मीतु, दुहितु, जामातु, नत्तु, होतु, पोतु.

५८. गे अ च.

ल्तुपितादीनं अ होति गे आ च, भो कत्त, भो कत्ता, भो पित, भो पिता.

५९. अयुनं वा दीघो.

अ इ उ इच्चेसं वा दीघो होति गे परे तिलिङ्गे. भो पुरिसा, भो पुरिस, भो अग्गी, भो अग्गि, भो भिक्खू, भो भिक्खू.

६०. घब्रह्मादिते.

घतो ब्रह्मादितो च गस्से वा होति. भोति कञ्ञे, भोति कञ्ञा, भो ब्रह्मे, भो ब्रह्म, भो खत्ते, भो खत्त, भो इसे, भो इसि, भो सखे, भो सख. सखि सखीति इत्थियं सिद्धमेव. आकतिगणो-यं, एवमञ्ञत्रापि.

६१. नम्मादीहि.

अम्मादीहि गस्से न होति. भोति अम्मा, भोति अन्ना, भोति अम्बा.

६२. रस्सो वा.

अम्मादीनं गे रस्सो होति वा. भोति अम्म, भोति अम्मा.

६३. घो स्सं, स्सा, स्सायं तिंसु.

स्समादीसु घो रस्सो होति. तस्सं, तस्सा, तस्साय, तं, सभतिं, एस्विति किं? ताय, सभाय.