पण्डितकण्ड

३. नीति सारो मनुस्सानं, मित्तो आचरियोपि च;

माता पिता च नीतिमा, सुतवा गन्थकारको.

४. अलसस्स कुतो सिप्पं, असिप्पस्स कुतो धनं;

अधनस्स कुतो मित्तं, अमित्तस्स कुतो सुखं;

असुखस्स कुतो पुञ्ञं, अपुञ्ञस्स कुतो वरं.

५. सुचिन्तितचिन्ती चेव, सुभासितभासीपि च;

सुकतकम्मकारी च, पण्डितो साधुमानुसो.

६. कविहेरञ्ञका कत्वा, उत्तत्तं सत्थकञ्चनं;

भूसनं गज्जपज्जादिं, करोन्ति च मनोहरं.

७. बहुं लहुञ्च गहणं, सम्मूपधारणम्पि च;

गहित असम्मुस्सनं, एतं सुविञ्ञुलक्खणं.

८. अजरामरंव पञ्ञो, विज्जमत्थञ्च चिन्तये;

गहितो इव केसेसु, मच्चुना धम्ममाचरे.

९. सिप्पसमं धनं नत्थि, सिप्पं चोरा न गण्हरे;

इध लोके सिप्पं मित्तं, परलोके सुखावहं.

१०. भुञ्जनत्थं कथनत्थं, मुखं होतीति नो वदे;

यं वातं वा मुखारुळ्हं, वचनं पण्डितो नरो.

११. दुम्मेधेहि पसंसा च, विञ्ञूहि गरहा च या;

गरहाव सेय्यो विञ्ञूहि, यञ्चे बालप्पसंसना.

१२. अचिन्तिये साट्ठकथे, पण्डितो जिनभासिते;

उपदेसं सदा गण्हे, गरुं सम्मा उपट्ठहं.

तस्मा साट्ठकथे धीरो, गम्भीरे जिनभासिते;

उपदेसं सदा गण्हे, गरुं सम्मा उपट्ठहं.

१३. गरूपदेसहीनो हि, अत्थसारं न विन्दति;

अत्थसारविहीनो सो, सद्धम्मा परिहायति.

१४. गरूपदेसलाभी च, अत्थसारसमायुतो;

सद्धम्मं परिपालेन्तो, सद्धम्मस्मा न हायति.

१५. सब्बदब्बेसु विज्जेव, दब्बमाहु अनुत्तरं;

अहारत्ता अनग्घत्ता, अक्खयत्ता च सब्बदा.

१६. अप्पकेनपि मेधावी, पाभतेन विचक्खणो;

समुट्ठापेति अत्तानं, अणुं अग्गिंव सन्धमं.

१७. पण्डिते च गुणा सब्बे, मूळ्हे दोसा हि केवलं;

तस्मा मूळ्हसहस्सेसु, पञ्ञो एको विसेसियते.

१८. बाला इस्सन्ति दुम्मेधा, गुणी निद्दोसकारिनो;

गरुको पण्डितो एतस-मिस्सं तेह्यविद्वा समो.

१९. मनुञ्ञमेव भासेय्य, नामनुञ्ञं कुदाचनं;

मनुञ्ञं भासमानस्स, गरुं भारं उदद्धरि;

धनञ्च नं अलाभेसि, तेन चत्तमनो अहु.

२०. विज्जा ददाति विनयं, विनया याति पत्ततं;

पत्तत्ता धनं पप्पोति, धना धम्मं ततो सुखं.

२१. ये वुड्ढमपचयन्ति, नरा धम्मस्स कोविदा;

दिट्ठेव धम्मे पासंसा, सम्पराये च सुग्गतिं.

२२. मातरिव परदारेसु, परदब्बेसु लेद्दुंव;

अत्तनीव सब्बभूतेसु, यो पस्सति सो पण्डितो.

२३. आसीसेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

अनवज्जेसु कम्मेसु, पसंसितेसु साधुभि.

आसीसेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

पस्सामि वोहं अत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहु.

२४. वायमेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

पुञ्ञक्रियवत्थूसु, पसंसितेसु विञ्ञुभि.

२५. लोके उस्साहवन्तानं, जनानं किमसाधियं;

सागरेपि महासेतुं, कपियूथेहि बन्धति.

२६. किं कुलेन विसालेन, गुणहीनो तु यो नरो;

अकुलिनोपि सत्थञ्ञो, देवताहिपि पुज्जते.

२७. उक्कट्ठे सूरमिच्छन्ति, मन्तीसु अकुतूहलं;

पियञ्च अन्नपानम्हि, अत्थे जाते च पण्डितं.

२८. रूपयोब्बन्नसम्पन्ना, विसालकुलसम्भवा;

विज्जाहीना न सोभन्ते, निग्गन्धा इव किं सुका.

२९. वुत्यं विसदञाणस्स, ञातो अत्थो तरस्सन;

सूरप्पभाय आदासो, छायं दिस्से न माकरे.

३०. अवेय्याकरणो त्वन्धो, बधिरो कोसवज्जितो;

साहिच्चरहितो पङ्गु, मूगो तक्कविवज्जितो.

३१. धीरो च विविधानञ्ञू, परेसं विवरानुगू;

सब्बामित्ते वसीकत्वा, कोसियोव सुखी सिया.

३२. महातेजोपि तेजोयं, मत्तिकं न मुदुं करे;

आपो आपेसि मुदुकं, साधुवाचाव कक्खळं.

३३. कोत्थो पुत्तेन जातेन, यो न विदू न धम्मिको;

काणेन चक्खुना किं वा, चक्खु पीळेव केवलं.

३४. मुदुनाव रिपुं जेति, मुदुना जेति दारुणं;

नो न सिद्धं मुदु किञ्चि, ततो च मुदुना जये.

३५. सजातो येन जातेन, याति वंसो समुन्नतिं;

परिवत्तिनिसंसारे, मतो को वा न जायते.

३६. दाने तपसि सूरे च, यस्स न पत्थितो यसो;

विज्जाय मत्थलाभे च, केवलं अधिकोवसो.

३७. वरो एको गुणी पुत्तो, न च मूळ्हसतान्यपि;

एको चन्दो तमो हनति, न च तारागणो तथा.

३८. पुञ्ञतित्थकतो येन, तपो क्वापि सुदुक्करो;

तस्स पुत्तो भवे वस्सो, समिद्धो धम्मिको सुद्धे.

३९. लालये पञ्चवस्सानि, दसवस्सानि तालये;

पत्तेतु सोळसे वस्से, पुत्तं मित्तंव आचरे.

४०. लालने बहवो दोसा, तालने बहवो गुणा;

तस्मा पुत्तञ्च सिस्सञ्च, तालये न तु लालये.

४१. मागधा पाकता चेव, सक्कतवोहारोपि च;

एतेसु कोविदो पञ्ञो, धीरो पाळिं विसोधये.

४२. सक्कतं पाकतञ्चेव-पभंसो च पिसाचिकी;

मागधी सोरसेनीव, छ भासा परिकित्तिता.

४३. चन्दनं सीतलं लोके, चन्दिका सीतला ततो;

चन्दन चन्दिकातोपि, वाक्यं साधु सुभासितं.

४४. पत्तकालोदितं अप्पं, वाक्यं सुभासितं भवे;

खुदितस्स कदन्नम्पि, भुत्तं सादुरसं सिया.

४५. सत्थकापि बहूवाचा, नादरा बहुभाणिनो;

सोपकारमुदासिना, ननु दिट्ठं नदीजलं.

४६. पासाणछत्तं गरुकं, ततो देवानाचिक्खना;

ततो वुड्ढानमोवादो, ततो बुद्धस्स सासनं.

४७. तूलं सल्लहुकं लोके, ततो चपलजातिको;

ततोनोसावको ततो, यति धम्मपमादको.

४८. पण्डितस्स पसंसाय, दण्डो बालेन दीयते;

पण्डितो पण्डितेनेव, वण्णितोव सुवण्णितो.

४९. सतेसु जायते सूरो, सहस्सेसु च पण्डितो;

वुत्ता सतसहस्सेसु, दाता भवति वा न वा.

५०. विद्वत्तञ्च राजत्तञ्च, नेव तुल्यं कदाचिपि;

सदेसे पूजितो राजा, विद्वा सब्बत्थ पूजितो.

५१. सतं दीघायुकं सब्ब-सत्तानं सुखकारणं;

असतं पन सब्बेसं, दुक्खहेतु न संसयो.

५२. पण्डिते सुजने सन्ते, सब्बेपि सुजना जना;

जातेकस्मिं सारगन्धे, सब्बे गन्धमया दुमा.

५३. अत्ताव यदि विनीतो, निजस्सिता महाजना;

विनीतं यन्ति सब्बेपि, को तं नासेय्य पण्डितो.

५४. सरीरस्स गुणानञ्च, दूरमच्चन्तमन्तरं;

सरीरं खणविद्धंसी, कप्पन्तट्ठायिनो गुणा.

५५. अम्बुं पिवन्ति नो नज्जो, रुक्खो खादति नो फलं;

मेघो क्वचिपि नो सस्सं, परत्थाय सतं धनं.

५६. सच्चं पुनपि सच्चन्ति, भुजमुक्खिप्प मुच्चते;

सकत्थो नत्थि नत्थेव, परस्सत्थ मकुब्बतो.

५७. सतं फरुसवाचाहि, न याति विकतिं मनो;

तिणुक्काहि न सक्काव, तापेतुं सागरे जलं.

५८. सेलो यथा एकघनो, वातेन न समीरति;

एवं निन्दापसंसासु, न समिञ्जन्ति पण्डिता.

५९. धम्मत्थकाममोक्खानं, यस्सेकोपि न विज्जति;

अजगलथनस्सेव, तस्स जाति निरत्थका.

६०. न कम्ममपि चिन्तेत्वा, चजे उय्योगमत्तनो;

अनुय्योगेन तेलानि, तिलेहि न सक्का लद्धुं.

६१. यथा ह्येकेन चक्केन, न रथस्स पति भवे;

एवं पुरिसकारेन, विना कम्मं न सिज्झति.

६२. उय्यामेन हि सिज्झन्ति, कारियानि न मनोरथं;

न हि सुत्तस्स सीहस्स, पविसन्ति मिगामुखे.

६३. मातापितु कताभ्यासो, गुणितमेति बालको;

न गब्भजातिमत्तेन, पुत्तो भवति पण्डितो.

६४. माता सत्तु पिता वेरी, येन बालो न पाठितो;

न सोभते सभामज्झे, हंसमज्झे बको यथा.

६५. काचो कञ्चनसंसग्गो, धत्ते मरकतिं जुतिं;

तथा सब्भिसन्निधाना, मूळ्हो याति पवीणतं.

६६. तस्मा अक्खरकोसल्लं, सम्मादेय्य हितत्थिको;

उपट्ठहं गरुं सम्मा, उट्ठानादीहि पञ्चहि.

६७. उट्ठाना उपट्ठाना, च, सुस्सूसा पारिचरीया;

सक्कच्चं सिप्पुग्गहणा, गरुं आराधये बुधो.

६८. काब्यसत्थ विनोदेन, कालो गच्छति धीमतं;

ब्यसनेन च मूळ्हानं, निदाय कलहेन वा.

६९. छ दोसा पुरिसेनेह, हातब्बा भूतिमिच्छता;

निद्दातन्दी भयं कोधो, आलस्यं दीघसुत्तता.

निद्दासीली सभासीली, अनुट्ठाता च यो नरो;

अलसो कोधपञ्ञाणो, तं पराभवतो मुखं.

७०. निग्गुणेसुपि सत्तेसु, दया कुब्बन्ति साधवो;

न हि संहरते जुतिं, चन्दो चण्डालवेस्मे.

७१. यत्र विद्वज्जनो नत्थि, सीलाघ्यो तत्र अप्पधिपि;

निरत्थपादमे देसे, एरण्डोपि दुमायते.

७२. ठानभट्ठा न सोभन्ते, दन्ता केसा नखा नरा;

इतिविञ्ञाय मतिमा, सट्ठानं न परिच्चजे.

७३. परोपदेसे पण्डिच्चं, सब्बेसं सुकरञ्हि खो;