१०. तपुस्ससुत्तं
४१. एकं समयं भगवा मल्लेसु विहरति उरुवेलकप्पं नाम मल्लानं निगमो. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय उरुवेलकप्पं पिण्डाय पाविसि. उरुवेलकप्पे पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘इधेव ताव त्वं, आनन्द, होहि, यावाहं महावनं अज्झोगाहामि दिवाविहाराया’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि. अथ खो भगवा महावनं अज्झोगाहेत्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले दिवाविहारं निसीदि.
अथ खो तपुस्सो गहपति येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं आनन्दं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो तपुस्सो गहपति आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच –
‘‘मयं, भन्ते आनन्द, गिही कामभोगिनो कामारामा कामरता कामसम्मुदिता. तेसं नो, भन्ते, अम्हाकं गिहीनं कामभोगीनं कामारामानं कामरतानं कामसम्मुदितानं पपातो विय खायति, यदिदं नेक्खम्मं. सुतं मेतं, भन्ते, ‘इमस्मिं धम्मविनये दहरानं दहरानं भिक्खूनं नेक्खम्मे चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’ [पस्सतं (?)]. तयिदं, भन्ते, इमस्मिं धम्मविनये भिक्खूनं बहुना जनेन विसभागो, यदिदं नेक्खम्म’’न्ति.
‘‘अत्थि खो एतं, गहपति, कथापाभतं भगवन्तं दस्सनाय. आयाम, गहपति, येन भगवा तेनुपसङ्कमिस्साम; उपसङ्कमित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेस्साम. यथा नो भगवा ब्याकरिस्सति तथा नं धारेस्सामा’’ति.
‘‘एवं, भन्ते’’ति खो तपुस्सो गहपति आयस्मतो आनन्दस्स पच्चस्सोसि. अथ खो आयस्मा आनन्दो तपुस्सेन गहपतिना सद्धिं येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच –
‘‘अयं, भन्ते, तपुस्सो गहपति एवमाह – ‘मयं, भन्ते आनन्द, गिही कामभोगिनो कामारामा कामरता कामसम्मुदिता, तेसं नो भन्ते, अम्हाकं गिहीनं कामभोगीनं कामारामानं कामरतानं कामसम्मुदितानं पपातो विय खायति, यदिदं नेक्खम्मं’. सुतं मेतं, भन्ते, ‘इमस्मिं धम्मविनये दहरानं दहरानं भिक्खूनं नेक्खम्मे चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तयिदं, भन्ते, इमस्मिं धम्मविनये भिक्खूनं बहुना जनेन विसभागो यदिदं नेक्खम्म’’’न्ति.
‘‘एवमेतं, आनन्द, एवमेतं, आनन्द! मय्हम्पि खो, आनन्द, पुब्बेव सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो एतदहोसि – ‘साधु नेक्खम्मं, साधु पविवेको’ति. तस्स मय्हं, आनन्द, नेक्खम्मे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु को पच्चयो, येन मे नेक्खम्मे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘कामेसु खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च मे अबहुलीकतो, नेक्खम्मे च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे नेक्खम्मे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं कामेसु आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं [बहुलीकरेय्यं (सी. स्या. पी.)], नेक्खम्मे आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे नेक्खम्मे चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन कामेसु आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं, नेक्खम्मे आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, नेक्खम्मे चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. तस्स मय्हं, आनन्द, इमिना विहारेन विहरतो कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो. सेय्यथापि, आनन्द, सुखिनो दुक्खं उप्पज्जेय्य यावदेव आबाधाय; एवमेवस्स मे कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो.
‘‘तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘यंनूनाहं वितक्कविचारानं वूपसमा…पे… दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. तस्स मय्हं, आनन्द, अवितक्के चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु को पच्चयो, येन मे अवितक्के चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘वितक्केसु खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च मे अबहुलीकतो, अवितक्के च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे अवितक्के चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं वितक्केसु आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं, अवितक्के आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे अवितक्के चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन वितक्केसु आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं, अवितक्के आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, अवितक्के चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, वितक्कविचारानं वूपसमा…पे… दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. तस्स मय्हं, आनन्द, इमिना विहारेन विहरतो वितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो. सेय्यथापि, आनन्द, सुखिनो दुक्खं उप्पज्जेय्य यावदेव आबाधाय; एवमेवस्स मे वितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो.
‘‘तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘यंनूनाहं पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरेय्यं सतो च सम्पजानो सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेय्यं यं तं अरिया आचिक्खन्ति – उपेक्खको सतिमा सुखविहारीति ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. तस्स मय्हं, आनन्द, निप्पीतिके चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु को पच्चयो, येन मे निप्पीतिके चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘पीतिया खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च मे अबहुलीकतो, निप्पीतिके च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे निप्पीतिके चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं पीतिया आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं, निप्पीतिके आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे निप्पीतिके चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन पीतिया आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं, निप्पीतिके आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, निप्पीतिके चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, पीतिया च विरागा…पे… ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. तस्स मय्हं, आनन्द, इमिना विहारेन विहरतो पीतिसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो. सेय्यथापि, आनन्द, सुखिनो दुक्खं उप्पज्जेय्य यावदेव आबाधाय; एवमेवस्स मे पीतिसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो.
‘‘तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘यंनूनाहं सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. तस्स मय्हं, आनन्द, अदुक्खमसुखे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु को पच्चयो, येन मे अदुक्खमसुखे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘उपेक्खासुखे खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च मे अबहुलीकतो, अदुक्खमसुखे च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे अदुक्खमसुखे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं उपेक्खासुखे आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं, अदुक्खमसुखे आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे अदुक्खमसुखे चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन उपेक्खासुखे आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं अदुक्खमसुखे आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, अदुक्खमसुखे चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. तस्स मय्हं, आनन्द, इमिना विहारेन विहरतो उपेक्खासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो. सेय्यथापि, आनन्द, सुखिनो दुक्खं उप्पज्जेय्य यावदेव आबाधाय; एवमेवस्स मे उपेक्खासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो.
‘‘तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘यंनूनाहं सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘‘अनन्तो आकासो’’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. तस्स मय्हं, आनन्द, आकासानञ्चायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु को पच्चयो, येन मे आकासानञ्चायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘रूपेसु खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च अबहुलीकतो, आकासानञ्चायतने च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे आकासानञ्चायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं रूपेसु आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं, आकासानञ्चायतने आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे आकासानञ्चायतने चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन रूपेसु आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं, आकासानञ्चायतने आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, आकासानञ्चायतने चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘अनन्तो आकासो’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरामि. तस्स मय्हं, आनन्द, इमिना विहारेन विहरतो रूपसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो. सेय्यथापि, आनन्द, सुखिनो दुक्खं उप्पज्जेय्य यावदेव आबाधाय; एवमेवस्स मे रूपसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो.
‘‘तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘यंनूनाहं सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘‘अनन्तं विञ्ञाण’’न्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. तस्स मय्हं, आनन्द, विञ्ञाणञ्चायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु को पच्चयो, येन मे विञ्ञाणञ्चायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘आकासानञ्चायतने खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च अबहुलीकतो, विञ्ञाणञ्चायतने च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे विञ्ञाणञ्चायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं आकासानञ्चायतने आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं, विञ्ञाणञ्चायतने आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे विञ्ञाणञ्चायतने चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन आकासानञ्चायतने आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं, विञ्ञाणञ्चायतने आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, विञ्ञाणञ्चायतने चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘अनन्तं विञ्ञाण’न्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरामि. तस्स मय्हं, आनन्द, इमिना विहारेन विहरतो आकासानञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो. सेय्यथापि, आनन्द, सुखिनो दुक्खं उप्पज्जेय्य यावदेव आबाधाय; एवमेवस्स मे आकासानञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो.
‘‘तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘यंनूनाहं सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म नत्थि किञ्चीति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. तस्स मय्हं, आनन्द, आकिञ्चञ्ञायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु को पच्चयो, येन मे आकिञ्चञ्ञायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘विञ्ञाणञ्चायतने खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च मे अबहुलीकतो, आकिञ्चञ्ञायतने च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे आकिञ्चञ्ञायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं विञ्ञाणञ्चायतने आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं, आकिञ्चञ्ञायतने आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे आकिञ्चञ्ञायतने चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन विञ्ञाणञ्चायतने आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं, आकिञ्चञ्ञायतने आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, आकिञ्चञ्ञायतने चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरामि. तस्स मय्हं, आनन्द, इमिना विहारेन विहरतो विञ्ञाणञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो. सेय्यथापि, आनन्द, सुखिनो दुक्खं उप्पज्जेय्य यावदेव आबाधाय; एवमेवस्स मे विञ्ञाणञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो.
‘‘तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘यंनूनाहं सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. तस्स मय्हं, आनन्द, नेवसञ्ञानासञ्ञायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु को पच्चयो, येन मे नेवसञ्ञानासञ्ञायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘आकिञ्चञ्ञायतने खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च मे अबहुलीकतो, नेवसञ्ञानासञ्ञायतने च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे नेवसञ्ञानासञ्ञायतने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं आकिञ्चञ्ञायतने आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतने आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे नेवसञ्ञानासञ्ञायतने चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन आकिञ्चञ्ञायतने आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतने आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, नेवसञ्ञानासञ्ञायतने चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरामि. तस्स मय्हं, आनन्द, इमिना विहारेन विहरतो आकिञ्चञ्ञायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो. सेय्यथापि, आनन्द, सुखिनो दुक्खं उप्पज्जेय्य यावदेव आबाधाय; एवमेवस्स मे आकिञ्चञ्ञायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति. स्वस्स मे होति आबाधो.
‘‘तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘यंनूनाहं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. तस्स मय्हं, आनन्द, सञ्ञावेदयितनिरोधे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘को नु खो हेतु, को पच्चयो, येन मे सञ्ञावेदयितनिरोधे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’? तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतने खो मे आदीनवो अदिट्ठो, सो च मे अबहुलीकतो, सञ्ञावेदयितनिरोधे च आनिसंसो अनधिगतो, सो च मे अनासेवितो. तस्मा मे सञ्ञावेदयितनिरोधे चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति न विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो’. तस्स मय्हं, आनन्द, एतदहोसि – ‘सचे खो अहं नेवसञ्ञानासञ्ञायतने आदीनवं दिस्वा तं बहुलं करेय्यं, सञ्ञावेदयितनिरोधे आनिसंसं अधिगम्म तमासेवेय्यं, ठानं खो पनेतं विज्जति यं मे सञ्ञावेदयितनिरोधे चित्तं पक्खन्देय्य पसीदेय्य सन्तिट्ठेय्य विमुच्चेय्य एतं सन्तन्ति पस्सतो’. सो खो अहं, आनन्द, अपरेन समयेन नेवसञ्ञानासञ्ञायतने आदीनवं दिस्वा तं बहुलमकासिं, सञ्ञावेदयितनिरोधे आनिसंसं अधिगम्म तमासेविं. तस्स मय्हं, आनन्द, सञ्ञावेदयितनिरोधे चित्तं पक्खन्दति पसीदति सन्तिट्ठति विमुच्चति एतं सन्तन्ति पस्सतो. सो खो अहं, आनन्द, सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरामि, पञ्ञाय च मे दिस्वा आसवा परिक्खयं अगमंसु.
‘‘यावकीवञ्चाहं, आनन्द, इमा नव अनुपुब्बविहारसमापत्तियो न एवं अनुलोमपटिलोमं समापज्जिम्पि वुट्ठहिम्पि, नेव तावाहं, आनन्द, सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय ‘अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो’ति पच्चञ्ञासिं. यतो च खो अहं, आनन्द, इमा नव अनुपुब्बविहारसमापत्तियो एवं अनुलोमपटिलोमं समापज्जिम्पि वुट्ठहिम्पि, अथाहं, आनन्द, सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय ‘अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो’ति पच्चञ्ञासिं. ञाणञ्च पन मे दस्सनं उदपादि – ‘अकुप्पा मे चेतोविमुत्ति [विमुत्ति (क. सी. क.)], अयमन्तिमा जाति, नत्थि दानि पुनब्भवो’’’ति. दसमं.
महावग्गो चतुत्थो.