१. सीहनादसुत्तं

११. एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा सारिपुत्तो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘वुत्थो मे, भन्ते, सावत्थियं वस्सावासो. इच्छामहं, भन्ते, जनपदचारिकं पक्कमितु’’न्ति. ‘‘यस्सदानि त्वं, सारिपुत्त, कालं मञ्ञसी’’ति. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ खो अञ्ञतरो भिक्खु अचिरपक्कन्ते आयस्मन्ते सारिपुत्ते भगवन्तं एतदवोच – ‘‘आयस्मा मं, भन्ते, सारिपुत्तो आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कन्तो’’ति. अथ खो भगवा अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसि – ‘‘एहि त्वं, भिक्खु, मम वचनेन सारिपुत्तं आमन्तेहि – ‘सत्था तं, आवुसो सारिपुत्त, आमन्तेती’’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो सो भिक्खु भगवतो पटिस्सुत्वा येनायस्मा सारिपुत्तो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं सारिपुत्तं एतदवोच – ‘‘सत्था तं, आवुसो सारिपुत्त, आमन्तेती’’ति. ‘‘एवमावुसो’’ति खो आयस्मा सारिपुत्तो तस्स भिक्खुनो पच्चस्सोसि.

तेन खो पन समयेन आयस्मा च महामोग्गल्लानो [महामोग्गलानो (क.)] आयस्मा च आनन्दो अवापुरणं [अपापुरणं (स्या. क.)] आदाय विहारे आहिण्डन्ति [विहारेन विहारं अन्वाहिण्डन्ति (सी. पी.), विहारं आहिण्डन्ति (स्या.)] – ‘‘अभिक्कमथायस्मन्तो, अभिक्कमथायस्मन्तो! इदानायस्मा सारिपुत्तो भगवतो सम्मुखा सीहनादं नदिस्सती’’ति. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो आयस्मन्तं सारिपुत्तं भगवा एतदवोच – ‘‘इध ते, सारिपुत्त, अञ्ञतरो सब्रह्मचारी खीयनधम्मं आपन्नो – ‘आयस्मा मं, भन्ते, सारिपुत्तो आसज्ज अप्पटिनिस्सज्जचारिकं पक्कन्तो’’’ति.

‘‘यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, पथवियं सुचिम्पि निक्खिपन्ति असुचिम्पि निक्खिपन्ति गूथगतम्पि निक्खिपन्ति मुत्तगतम्पि निक्खिपन्ति खेळगतम्पि निक्खिपन्ति पुब्बगतम्पि निक्खिपन्ति लोहितगतम्पि निक्खिपन्ति, न च तेन पथवी अट्टीयति वा हरायति वा जिगुच्छति वा; एवमेवं खो अहं, भन्ते, पथवीसमेन चेतसा विहरामि विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, आपस्मिं सुचिम्पि धोवन्ति असुचिम्पि धोवन्ति गूथगतम्पि… मुत्तगतम्पि… खेळगतम्पि… पुब्बगतम्पि… लोहितगतम्पि धोवन्ति, न च तेन आपो अट्टीयति वा हरायति वा जिगुच्छति वा; एवमेवं खो अहं, भन्ते, आपोसमेन चेतसा विहरामि विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, तेजो सुचिम्पि डहति असुचिम्पि डहति गूथगतम्पि… मुत्तगतम्पि… खेळगतम्पि… पुब्बगतम्पि… लोहितगतम्पि डहति, न च तेन तेजो अट्टीयति वा हरायति वा जिगुच्छति वा; एवमेवं खो अहं, भन्ते, तेजोसमेन चेतसा विहरामि विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, वायो सुचिम्पि उपवायति असुचिम्पि उपवायति गूथगतम्पि… मुत्तगतम्पि… खेळगतम्पि… पुब्बगतम्पि… लोहितगतम्पि उपवायति, न च तेन वायो अट्टीयति वा हरायति वा जिगुच्छति वा; एवमेवं खो अहं, भन्ते, वायोसमेन चेतसा विहरामि विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, रजोहरणं सुचिम्पि पुञ्छति असुचिम्पि पुञ्छति गूथगतम्पि… मुत्तगतम्पि… खेळगतम्पि… पुब्बगतम्पि… लोहितगतम्पि पुञ्छति, न च तेन रजोहरणं अट्टीयति वा हरायति वा जिगुच्छति वा; एवमेवं खो अहं, भन्ते, रजोहरणसमेन चेतसा विहरामि विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, चण्डालकुमारको वा चण्डालकुमारिका वा कळोपिहत्थो नन्तकवासी गामं वा निगमं वा पविसन्तो नीचचित्तंयेव उपट्ठपेत्वा पविसति; एवमेवं खो अहं, भन्ते, चण्डालकुमारकचण्डालकुमारिकासमेन चेतसा विहरामि विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, उसभो छिन्नविसाणो सूरतो सुदन्तो सुविनीतो रथियाय रथियं सिङ्घाटकेन सिङ्घाटकं अन्वाहिण्डन्तो न किञ्चि हिंसति पादेन वा विसाणेन वा; एवमेवं खो अहं, भन्ते, उसभछिन्नविसाणसमेन चेतसा विहरामि विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, इत्थी वा पुरिसो वा दहरो युवा मण्डनकजातिको सीसंन्हातो अहिकुणपेन वा कुक्कुरकुणपेन वा मनुस्सकुणपेन वा कण्ठे आसत्तेन अट्टीयेय्य हरायेय्य जिगुच्छेय्य; एवमेवं खो अहं, भन्ते, इमिना पूतिकायेन अट्टीयामि हरायामि जिगुच्छामि. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्य.

‘‘सेय्यथापि, भन्ते, पुरिसो मेदकथालिकं परिहरेय्य छिद्दावछिद्दं उग्घरन्तं पग्घरन्तं; एवमेवं खो अहं, भन्ते, इमं कायं परिहरामि छिद्दावछिद्दं उग्घरन्तं पग्घरन्तं. यस्स नून, भन्ते, काये कायगतासति अनुपट्ठिता अस्स, सो इध अञ्ञतरं सब्रह्मचारिं आसज्ज अप्पटिनिस्सज्ज चारिकं पक्कमेय्या’’ति.

अथ खो सो भिक्खु उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अच्चयो मं, भन्ते, अच्चगमा यथाबालं यथामूळ्हं यथाअकुसलं, यो अहं आयस्मन्तं सारिपुत्तं असता तुच्छा मुसा अभूतेन अब्भाचिक्खिं. तस्स मे, भन्ते, भगवा अच्चयं अच्चयतो पटिग्गण्हतु आयतिं संवराया’’ति. ‘‘तग्घ तं [त्वं (सी. पी.)], भिक्खु, अच्चयो अच्चगमा यथाबालं यथामूळ्हं यथाअकुसलं, यो त्वं सारिपुत्तं असता तुच्छा मुसा अभूतेन अब्भाचिक्खि. यतो च खो त्वं, भिक्खु, अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरोसि, तं ते मयं पटिग्गण्हाम. वुड्ढिहेसा, भिक्खु, अरियस्स विनये यो अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरोति आयतिं संवरं आपज्जती’’ति.

अथ खो भगवा आयस्मन्तं सारिपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘खम, सारिपुत्त, इमस्स मोघपुरिसस्स, पुरा तस्स तत्थेव सत्तधा मुद्धा फलती’’ति [फलिस्सतीति (क. सी. स्या. पी. क.) अट्ठकथासु पन ‘‘फलतीति’’ इत्वेव दिस्सति]. ‘‘खमामहं, भन्ते, तस्स आयस्मतो सचे मं सो आयस्मा एवमाह – ‘खमतु च मे सो आयस्मा’’’ति. पठमं.