१०. नन्दमातासुत्तं

५३. एवं मे सुतं – एकं समयं आयस्मा च सारिपुत्तो आयस्मा च महामोग्गल्लानो दक्खिणागिरिस्मिं चारिकं चरन्ति महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं. तेन खो पन समयेन वेळुकण्डकी [वेळुकण्डकी (स्या.) अ. नि. ६.३७; २.१३४; सं. नि. २.१७३ पस्सितब्बं] नन्दमाता उपासिका रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय पारायनं [चूळनि. पारायनवग्ग, वत्थुगाथा] सरेन भासति.

तेन खो पन समयेन वेस्सवणो महाराजा उत्तराय दिसाय दक्खिणं दिसं गच्छति केनचिदेव करणीयेन. अस्सोसि खो वेस्सवणो महाराजा नन्दमाताय उपासिकाय पारायनं सरेन भासन्तिया, सुत्वा कथापरियोसानं आगमयमानो अट्ठासि.

अथ खो नन्दमाता उपासिका पारायनं सरेन भासित्वा तुण्ही अहोसि. अथ खो वेस्सवणो महाराजा नन्दमाताय उपासिकाय कथापरियोसानं विदित्वा अब्भानुमोदि – ‘‘साधु भगिनि, साधु भगिनी’’ति! ‘‘को पनेसो, भद्रमुखा’’ति? ‘‘अहं ते, भगिनि, भाता वेस्सवणो, महाराजा’’ति. ‘‘साधु, भद्रमुख, तेन हि यो मे अयं धम्मपरियायो भणितो इदं ते होतु आतिथेय्य’’न्ति. ‘‘साधु, भगिनि, एतञ्चेव मे होतु आतिथेय्यं. स्वेव [स्वे च (सी.)] सारिपुत्तमोग्गल्लानप्पमुखो भिक्खुसङ्घो अकतपातरासो वेळुकण्डकं आगमिस्सति, तञ्च भिक्खुसङ्घं परिविसित्वा मम दक्खिणं आदिसेय्यासि. एतञ्चेव [एवञ्च (सी. स्या.), एतञ्च (?)] मे भविस्सति आतिथेय्य’’न्ति.

अथ खो नन्दमाता उपासिका तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके निवेसने पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेसि. अथ खो सारिपुत्तमोग्गल्लानप्पमुखो भिक्खुसङ्घो अकतपातरासो येन वेळुकण्डको तदवसरि. अथ खो नन्दमाता उपासिका अञ्ञतरं पुरिसं आमन्तेसि – ‘‘एहि त्वं, अम्भो पुरिस, आरामं गन्त्वा भिक्खुसङ्घस्स कालं आरोचेहि – ‘कालो, भन्ते, अय्याय नन्दमातुया निवेसने निट्ठितं भत्त’’’न्ति. ‘‘एवं, अय्ये’’ति खो सो पुरिसो नन्दमाताय उपासिकाय पटिस्सुत्वा आरामं गन्त्वा भिक्खुसङ्घस्स कालं आरोचेसि – ‘‘कालो, भन्ते, अय्याय नन्दमातुया निवेसने निट्ठितं भत्त’’न्ति. अथ खो सारिपुत्तमोग्गल्लानप्पमुखो भिक्खुसङ्घो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन नन्दमाताय उपासिकाय निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो नन्दमाता उपासिका सारिपुत्तमोग्गल्लानप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेसि सम्पवारेसि.

अथ खो नन्दमाता उपासिका आयस्मन्तं सारिपुत्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो नन्दमातरं उपासिकं आयस्मा सारिपुत्तो एतदवोच – ‘‘को पन ते, नन्दमाते, भिक्खुसङ्घस्स अब्भागमनं आरोचेसी’’ति?

‘‘इधाहं, भन्ते, रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय पारायनं सरेन भासित्वा तुण्ही अहोसिं. अथ खो, भन्ते, वेस्सवणो महाराजा मम कथापरियोसानं विदित्वा अब्भानुमोदि – ‘साधु, भगिनि, साधु, भगिनी’ति! ‘को पनेसो, भद्रमुखा’ति? ‘अहं ते, भगिनि, भाता वेस्सवणो, महाराजा’ति. ‘साधु, भद्रमुख, तेन हि यो मे अयं धम्मपरियायो भणितो इदं ते होतु आतिथेय्य’न्ति. ‘साधु, भगिनि, एतञ्चेव मे होतु आतिथेय्यं. स्वेव सारिपुत्तमोग्गल्लानप्पमुखो भिक्खुसङ्घो अकतपातरासो वेळुकण्डकं आगमिस्सति, तञ्च भिक्खुसङ्घं परिविसित्वा मम दक्खिणं आदिसेय्यासि. एतञ्चेव [एतञ्च (सी.), एवञ्च (स्या.)] मे भविस्सति आतिथेय्य’न्ति. यदिदं [यमिदं (म. नि. १.३६३)], भन्ते, दाने [पुञ्ञं हि तं (सी.), पुञ्ञं पुञ्ञमहितं (स्या.), पुञ्ञं वा पुञ्ञमहं वा (पी.), पुञ्ञं वा पुञ्ञमही वा (क.)] पुञ्ञञ्च पुञ्ञमही च तं [पुञ्ञं हि तं (सी.), पुञ्ञं पुञ्ञमहितं (स्या.), पुञ्ञं वा पुञ्ञमहं वा (पी.), पुञ्ञं वा पुञ्ञमही वा (क.)] वेस्सवणस्स महाराजस्स सुखाय होतू’’ति.

‘‘अच्छरियं, नन्दमाते, अब्भुतं, नन्दमाते! यत्र हि नाम वेस्सवणेन महाराजेन एवंमहिद्धिकेन एवंमहेसक्खेन देवपुत्तेन सम्मुखा सल्लपिस्ससी’’ति.

‘‘न खो मे, भन्ते, एसेव अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. अत्थि मे अञ्ञोपि अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. इध मे, भन्ते, नन्दो नाम एकपुत्तको पियो मनापो. तं राजानो किस्मिञ्चिदेव पकरणे ओकस्स पसय्ह जीविता वोरोपेसुं. तस्मिं खो पनाहं, भन्ते, दारके गहिते वा गय्हमाने वा वधे वा वज्झमाने वा हते वा हञ्ञमाने वा नाभिजानामि चित्तस्स अञ्ञथत्त’’न्ति. ‘‘अच्छरियं, नन्दमाते, अब्भुतं नन्दमाते! यत्र हि नाम चित्तुप्पादम्पि [चित्तुप्पादमत्तम्पि (स्या.)] परिसोधेस्ससी’’ति.

‘‘न खो मे, भन्ते, एसेव अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. अत्थि मे अञ्ञोपि अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. इध मे, भन्ते, सामिको कालङ्कतो अञ्ञतरं यक्खयोनिं उपपन्नो. सो मे तेनेव पुरिमेन अत्तभावेन उद्दस्सेसि. न खो पनाहं, भन्ते, अभिजानामि ततोनिदानं चित्तस्स अञ्ञथत्त’’न्ति. ‘‘अच्छरियं, नन्दमाते, अब्भुतं, नन्दमाते! यत्र हि नाम चित्तुप्पादम्पि परिसोधेस्ससी’’ति.

‘‘न खो मे, भन्ते, एसेव अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. अत्थि मे अञ्ञोपि अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. यतोहं, भन्ते, सामिकस्स दहरस्सेव दहरा आनीता नाभिजानामि सामिकं मनसापि अतिचरिता [अतिचरितुं (स्या.), अतिचारित्तं (क.)], कुतो पन कायेना’’ति! ‘‘अच्छरियं, नन्दमाते, अब्भुतं, नन्दमाते! यत्र हि नाम चित्तुप्पादम्पि परिसोधेस्ससी’’ति.

‘‘न खो मे, भन्ते, एसेव अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. अत्थि मे अञ्ञोपि अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. यदाहं, भन्ते, उपासिका पटिदेसिता नाभिजानामि किञ्चि सिक्खापदं सञ्चिच्च वीतिक्कमिता’’ति. ‘‘अच्छरियं, नन्दमाते, अब्भुतं, नन्दमाते’’ति!

‘‘न खो मे, भन्ते, एसेव अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. अत्थि मे अञ्ञोपि अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. इधाहं, भन्ते, यावदेव [यावदेव (सी. स्या.) सं. नि. २.१५२ पाळि च अट्ठकथाटीका च पस्सितब्बा] आकङ्खामि विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं विवेकजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. पीतिया च विरागा उपेक्खिका च विहरामि सता च सम्पजाना सुखञ्च काये पटिसंवेदेमि, यं तं अरिया आचिक्खन्ति – ‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’ति ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरामी’’ति. ‘‘अच्छरियं, नन्दमाते, अब्भुतं, नन्दमाते’’ति!

‘‘न खो मे, भन्ते, एसेव अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. अत्थि मे अञ्ञोपि अच्छरियो अब्भुतो धम्मो. यानिमानि, भन्ते, भगवता देसितानि पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि नाहं तेसं किञ्चि अत्तनि अप्पहीनं समनुपस्सामी’’ति. ‘‘अच्छरियं, नन्दमाते, अब्भुतं, नन्दमाते’’ति!

अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो नन्दमातरं उपासिकं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामीति. दसमं.

महायञ्ञवग्गो पञ्चमो.