९. निब्बेधिकसुत्तं

६३. ‘‘निब्बेधिकपरियायं वो, भिक्खवे, धम्मपरियायं देसेस्सामि. तं सुणाथ, साधुकं मनसि करोथ; भासिस्सामी’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं. भगवा एतदवोच –

‘‘कतमो च सो, भिक्खवे, निब्बेधिकपरियायो धम्मपरियायो? कामा, भिक्खवे, वेदितब्बा, कामानं निदानसम्भवो वेदितब्बो, कामानं वेमत्तता वेदितब्बा, कामानं विपाको वेदितब्बो, कामनिरोधो [कामानं निरोधो (क.) एवं वेदनानिरोधो-इच्चादीसुपि] वेदितब्बो, कामनिरोधगामिनी [कामानं निरोधगामिनी (क.) एवं वेदनानिरोधगामिनी-इच्चादीसुपि] पटिपदा वेदितब्बा.

‘‘वेदना, भिक्खवे, वेदितब्बा, वेदनानं निदानसम्भवो वेदितब्बो, वेदनानं वेमत्तता वेदितब्बा, वेदनानं विपाको वेदितब्बो, वेदनानिरोधो वेदितब्बो, वेदनानिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बा.

‘‘सञ्ञा, भिक्खवे, वेदितब्बा, सञ्ञानं निदानसम्भवो वेदितब्बो, सञ्ञानं वेमत्तता वेदितब्बा, सञ्ञानं विपाको वेदितब्बो, सञ्ञानिरोधो वेदितब्बो, सञ्ञानिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बा.

‘‘आसवा, भिक्खवे, वेदितब्बा, आसवानं निदानसम्भवो वेदितब्बो, आसवानं वेमत्तता वेदितब्बा, आसवानं विपाको वेदितब्बो, आसवनिरोधो वेदितब्बो, आसवनिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बा.

‘‘कम्मं, भिक्खवे, वेदितब्बं, कम्मानं निदानसम्भवो वेदितब्बो, कम्मानं वेमत्तता वेदितब्बा, कम्मानं विपाको वेदितब्बो, कम्मनिरोधो वेदितब्बो, कम्मनिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बा.

‘‘‘कामा, भिक्खवे, वेदितब्बा, कामानं निदानसम्भवो वेदितब्बो, कामानं वेमत्तता वेदितब्बा, कामानं विपाको वेदितब्बो, कामनिरोधो वेदितब्बो, कामनिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बा’ति, इति खो पनेतं वुत्तं. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं [म. नि. १.१६६; सं. नि. ४.२६८]? पञ्चिमे, भिक्खवे, कामगुणा – चक्खुविञ्ञेय्या रूपा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया, सोतविञ्ञेय्या सद्दा… घानविञ्ञेय्या गन्धा… जिव्हाविञ्ञेय्या रसा… कायविञ्ञेय्या फोट्ठब्बा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया. अपि च खो, भिक्खवे, नेते कामा कामगुणा नामेते [ते कामगुणा नाम नेते कामा (क.)] अरियस्स विनये वुच्चन्ति –

[कथा. ५१४] ‘‘सङ्कप्परागो पुरिसस्स कामो,

नेते [न ते (स्या.)] कामा यानि चित्रानि लोके;

सङ्कप्परागो पुरिसस्स कामो,

तिट्ठन्ति चित्रानि तथेव लोके;

अथेत्थ धीरा विनयन्ति छन्द’’न्ति.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, कामानं निदानसम्भवो? फस्सो, भिक्खवे, कामानं निदानसम्भवो.

‘‘कतमा च, भिक्खवे, कामानं वेमत्तता? अञ्ञो, भिक्खवे, कामो रूपेसु, अञ्ञो कामो सद्देसु, अञ्ञो कामो गन्धेसु, अञ्ञो कामो रसेसु, अञ्ञो कामो फोट्ठब्बेसु. अयं वुच्चति, भिक्खवे, कामानं वेमत्तता.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, कामानं विपाको? यं खो, भिक्खवे, कामयमानो तज्जं तज्जं अत्तभावं अभिनिब्बत्तेति पुञ्ञभागियं वा अपुञ्ञभागियं वा, अयं वुच्चति, भिक्खवे, कामानं विपाको.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, कामनिरोधो? फस्सनिरोधो [फस्सनिरोधा (स्या.)], भिक्खवे, कामनिरोधो. अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो कामनिरोधगामिनी पटिपदा, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि, सम्मासङ्कप्पो, सम्मावाचा, सम्माकम्मन्तो, सम्माआजीवो, सम्मावायामो, सम्मासति, सम्मासमाधि.

‘‘यतो खो [यतो च खो (बहूसु)], भिक्खवे, अरियसावको एवं कामे पजानाति, एवं कामानं निदानसम्भवं पजानाति, एवं कामानं वेमत्ततं पजानाति, एवं कामानं विपाकं पजानाति, एवं कामनिरोधं पजानाति, एवं कामनिरोधगामिनिं पटिपदं पजानाति, सो इमं निब्बेधिकं ब्रह्मचरियं पजानाति कामनिरोधं. कामा, भिक्खवे, वेदितब्बा…पे… कामनिरोधगामिनी [सब्बत्थपि एवमेव दिस्सति] पटिपदा वेदितब्बाति, इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘वेदना, भिक्खवे, वेदितब्बा…पे… वेदनानिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बाति, इति खो पनेतं वुत्तं. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तिस्सो इमा, भिक्खवे, वेदना – सुखा वेदना, दुक्खा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, वेदनानं निदानसम्भवो? फस्सो, भिक्खवे, वेदनानं निदानसम्भवो.

‘‘कतमा च, भिक्खवे, वेदनानं वेमत्तता? अत्थि, भिक्खवे, सामिसा सुखा वेदना, अत्थि निरामिसा सुखा वेदना, अत्थि सामिसा दुक्खा वेदना, अत्थि निरामिसा दुक्खा वेदना, अत्थि सामिसा अदुक्खमसुखा वेदना, अत्थि निरामिसा अदुक्खमसुखा वेदना. अयं वुच्चति, भिक्खवे, वेदनानं वेमत्तता.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, वेदनानं विपाको? यं खो, भिक्खवे, वेदियमानो [वेदयमानो (स्या. कं.) अ. नि. ४.२३३] तज्जं तज्जं अत्तभावं अभिनिब्बत्तेति पुञ्ञभागियं वा अपुञ्ञभागियं वा, अयं वुच्चति, भिक्खवे, वेदनानं विपाको.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, वेदनानिरोधो? फस्सनिरोधो [फस्सनिरोधा (स्या. कं. क.)], भिक्खवे, वेदनानिरोधो. अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो वेदनानिरोधगामिनी पटिपदा, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधि.

‘‘यतो खो, भिक्खवे, अरियसावको एवं वेदनं पजानाति, एवं वेदनानं निदानसम्भवं पजानाति, एवं वेदनानं वेमत्ततं पजानाति, एवं वेदनानं विपाकं पजानाति, एवं वेदनानिरोधं पजानाति, एवं वेदनानिरोधगामिनिं पटिपदं पजानाति. सो इमं निब्बेधिकं ब्रह्मचरियं पजानाति वेदनानिरोधं. वेदना, भिक्खवे, वेदितब्बा…पे… वेदनानिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बाति, इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘सञ्ञा, भिक्खवे, वेदितब्बा…पे… सञ्ञानिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बाति, इति खो पनेतं वुत्तं. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? छयिमा, भिक्खवे, सञ्ञा – रूपसञ्ञा, सद्दसञ्ञा, गन्धसञ्ञा, रससञ्ञा, फोट्ठब्बसञ्ञा, धम्मसञ्ञा.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, सञ्ञानं निदानसम्भवो? फस्सो, भिक्खवे, सञ्ञानं निदानसम्भवो.

‘‘कतमा च, भिक्खवे, सञ्ञानं वेमत्तता? अञ्ञा, भिक्खवे, सञ्ञा रूपेसु, अञ्ञा सञ्ञा सद्देसु [अञ्ञा भिक्खवे रूपेसु सञ्ञा अञ्ञा सद्देसु सञ्ञा (क.) एवं सेसेसुपि], अञ्ञा सञ्ञा गन्धेसु, अञ्ञा सञ्ञा रसेसु, अञ्ञा सञ्ञा फोट्ठब्बेसु, अञ्ञा सञ्ञा धम्मेसु. अयं वुच्चति, भिक्खवे, सञ्ञानं वेमत्तता.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, सञ्ञानं विपाको? वोहारवेपक्कं [वोहारवेपक्काहं (स्या. पी.), वोहारपक्काहं (सी.)], भिक्खवे, सञ्ञं [सञ्ञा (स्या. पी.)] वदामि. यथा यथा नं सञ्जानाति तथा तथा वोहरति, एवं सञ्ञी अहोसिन्ति [अहोसीति (क.)]. अयं वुच्चति, भिक्खवे, सञ्ञानं विपाको.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, सञ्ञानिरोधो? फस्सनिरोधो, [फस्सनिरोधा (स्या. क.)] भिक्खवे, सञ्ञानिरोधो. अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो सञ्ञानिरोधगामिनी पटिपदा, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधि.

‘‘यतो खो, भिक्खवे, अरियसावको एवं सञ्ञं पजानाति, एवं सञ्ञानं निदानसम्भवं पजानाति, एवं सञ्ञानं वेमत्ततं पजानाति, एवं सञ्ञानं विपाकं पजानाति, एवं सञ्ञानिरोधं पजानाति, एवं सञ्ञानिरोधगामिनिं पटिपदं पजानाति, सो इमं निब्बेधिकं ब्रह्मचरियं पजानाति सञ्ञानिरोधं. सञ्ञा, भिक्खवे, वेदितब्बा…पे… सञ्ञानिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बाति. इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘आसवा, भिक्खवे, वेदितब्बा…पे… आसवनिरोधगामिनी [सब्बत्थपि एवमेव दिस्सति] पटिपदा वेदितब्बाति, इति खो पनेतं वुत्तं. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तयोमे, भिक्खवे, आसवा – कामासवो, भवासवो, अविज्जासवो.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, आसवानं निदानसम्भवो? अविज्जा, भिक्खवे, आसवानं निदानसम्भवो.

‘‘कतमा च, भिक्खवे, आसवानं वेमत्तता? अत्थि, भिक्खवे, आसवा निरयगमनीया [निरयगामिनिया (सी. क.)], अत्थि आसवा तिरच्छानयोनिगमनीया, अत्थि आसवा पेत्तिविसयगमनीया, अत्थि आसवा मनुस्सलोकगमनीया, अत्थि आसवा देवलोकगमनीया. अयं वुच्चति, भिक्खवे, आसवानं वेमत्तता.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, आसवानं विपाको? यं खो, भिक्खवे, अविज्जागतो तज्जं तज्जं अत्तभावं अभिनिब्बत्तेति पुञ्ञभागियं वा अपुञ्ञभागियं वा, अयं वुच्चति, भिक्खवे, आसवानं विपाको.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, आसवनिरोधो? अविज्जानिरोधो, भिक्खवे, आसवनिरोधो. अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो आसवनिरोधगामिनी [सब्बत्थपि एवमेव दिस्सति] पटिपदा, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधि.

‘‘यतो खो, भिक्खवे, अरियसावको एवं आसवे पजानाति, एवं आसवानं निदानसम्भवं पजानाति, एवं आसवानं वेमत्ततं पजानाति, एवं आसवानं विपाकं पजानाति, एवं आसवानं निरोधं पजानाति, एवं आसवानं निरोधगामिनिं पटिपदं पजानाति, सो इमं निब्बेधिकं ब्रह्मचरियं पजानाति आसवनिरोधं. आसवा, भिक्खवे, वेदितब्बा…पे… आसवनिरोधगामिनी [सब्बत्थपि एवमेव दिस्सति] पटिपदा वेदितब्बाति. इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘कम्मं, भिक्खवे, वेदितब्बं…पे… कम्मनिरोधगामिनी [सब्बत्थपि एवमेव दिस्सति] पटिपदा वेदितब्बाति, इति खो पनेतं वुत्तं. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? [कथा. ५३९] चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामि. चेतयित्वा कम्मं करोति – कायेन वाचाय मनसा.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, कम्मानं निदानसम्भवो? फस्सो, भिक्खवे, कम्मानं निदानसम्भवो.

‘‘कतमा च, भिक्खवे, कम्मानं वेमत्तता? अत्थि, भिक्खवे, कम्मं निरयवेदनीयं, अत्थि कम्मं तिरच्छानयोनिवेदनीयं, अत्थि कम्मं पेत्तिविसयवेदनीयं, अत्थि कम्मं मनुस्सलोकवेदनीयं, अत्थि कम्मं देवलोकवेदनीयं. अयं वुच्चति, भिक्खवे, कम्मानं वेमत्तता.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, कम्मानं विपाको? तिविधाहं [इमाहं (क.)], भिक्खवे, कम्मानं विपाकं वदामि – दिट्ठेव [दिट्ठे वा (सी.)] धम्मे, उपपज्जे वा [उपपज्जं वा (क. सी., अ. नि. १०.२१७), उपपज्ज वा (?), म. नि. ३.३०३ पाळिया तदत्थवण्णनाय च संसद्देतब्बं], अपरे वा परियाये. अयं वुच्चति, भिक्खवे, कम्मानं विपाको.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, कम्मनिरोधो? फस्सनिरोधो, [फस्सनिरोधा (क. सी. स्या. क.)] भिक्खवे, कम्मनिरोधो. अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो कम्मनिरोधगामिनी [सब्बत्थपि एवमेव दिस्सति] पटिपदा, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधि.

‘‘यतो खो, भिक्खवे, अरियसावको एवं कम्मं पजानाति, एवं कम्मानं निदानसम्भवं पजानाति, एवं कम्मानं वेमत्ततं पजानाति, एवं कम्मानं विपाकं पजानाति, एवं कम्मनिरोधं पजानाति, एवं कम्मनिरोधगामिनिं पटिपदं पजानाति, सो इमं निब्बेधिकं ब्रह्मचरियं पजानाति कम्मनिरोधं. कम्मं, भिक्खवे, वेदितब्बं…पे… कम्मनिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बाति, इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘दुक्खं, भिक्खवे, वेदितब्बं, दुक्खस्स निदानसम्भवो वेदितब्बो, दुक्खस्स वेमत्तता वेदितब्बा, दुक्खस्स विपाको वेदितब्बो, दुक्खनिरोधो वेदितब्बो, दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बाति. इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? जातिपि दुक्खा, जरापि दुक्खा, ब्याधिपि दुक्खो [ब्याधिपि दुक्खा (स्या. पी. क.)], मरणम्पि दुक्खं, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासापि दुक्खा, यम्पिच्छं न लभति तम्पि दुक्खं, संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा [पञ्चुपादानक्खन्धापि (क.)] दुक्खा.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, दुक्खस्स निदानसम्भवो? तण्हा, भिक्खवे, दुक्खस्स निदानसम्भवो.

‘‘कतमा च, भिक्खवे, दुक्खस्स वेमत्तता? अत्थि, भिक्खवे, दुक्खं अधिमत्तं, अत्थि परित्तं, अत्थि दन्धविरागि, अत्थि खिप्पविरागि. अयं वुच्चति, भिक्खवे, दुक्खस्स वेमत्तता.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, दुक्खस्स विपाको? इध, भिक्खवे, एकच्चो येन दुक्खेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो [परियादिण्णचित्तो (क.)] सोचति किलमति परिदेवति, उरत्ताळिं कन्दति, सम्मोहं आपज्जति, येन वा पन दुक्खेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो बहिद्धा परियेट्ठिं आपज्जति – ‘को [सो न (क.)] एकपदं द्विपदं जानाति [पजानाति (क.)] इमस्स दुक्खस्स निरोधाया’ति? सम्मोहवेपक्कं वाहं, भिक्खवे, दुक्खं वदामि परियेट्ठिवेपक्कं वा. अयं वुच्चति, भिक्खवे, दुक्खस्स विपाको.

‘‘कतमो च, भिक्खवे, दुक्खनिरोधो? तण्हानिरोधो, [तण्हानिरोधा (क. सी. स्या. क.)] भिक्खवे, दुक्खनिरोधो. अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो दुक्खस्स निरोधगामिनी पटिपदा, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधि.

‘‘यतो खो, भिक्खवे, अरियसावको एवं दुक्खं पजानाति, एवं दुक्खस्स निदानसम्भवं पजानाति, एवं दुक्खस्स वेमत्ततं पजानाति, एवं दुक्खस्स विपाकं पजानाति, एवं दुक्खनिरोधं पजानाति, एवं दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं पजानाति, सो इमं निब्बेधिकं ब्रह्मचरियं पजानाति दुक्खनिरोधं. दुक्खं, भिक्खवे, वेदितब्बं, दुक्खस्स निदानसम्भवो वेदितब्बो, दुक्खस्स वेमत्तता वेदितब्बा, दुक्खस्स विपाको वेदितब्बो, दुक्खनिरोधो वेदितब्बो, दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा वेदितब्बाति. इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘अयं खो सो, भिक्खवे, निब्बेधिकपरियायो धम्मपरियायो’’ति. नवमं.