१२. धम्मिकसुत्तं
५४. एकं समयं भगवा राजगहे विहरति गिज्झकूटे पब्बते. तेन खो पन समयेन आयस्मा धम्मिको जातिभूमियं आवासिको होति सब्बसो जातिभूमियं सत्तसु आवासेसु. तत्र सुदं आयस्मा धम्मिको आगन्तुके भिक्खू अक्कोसति परिभासति विहिंसति वितुदति रोसेति वाचाय. ते च आगन्तुका भिक्खू आयस्मता धम्मिकेन अक्कोसियमाना परिभासियमाना विहेसियमाना वितुदियमाना रोसियमाना वाचाय पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति [न सण्ठहन्ति (सी.)], रिञ्चन्ति आवासं.
अथ खो जातिभूमकानं [जातिभूमिकानं (स्या. पी. क.)] उपासकानं एतदहोसि – ‘‘मयं खो भिक्खुसङ्घं पच्चुपट्ठिता चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेन. अथ च पन आगन्तुका भिक्खू पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवासं. को नु खो हेतु को पच्चयो येन आगन्तुका भिक्खू पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवास’’न्ति? अथ खो जातिभूमकानं उपासकानं एतदहोसि – ‘‘अयं खो आयस्मा धम्मिको आगन्तुके भिक्खू अक्कोसति परिभासति विहिंसति वितुदति रोसेति वाचाय. ते च आगन्तुका भिक्खू आयस्मता धम्मिकेन अक्कोसियमाना परिभासियमाना विहेसियमाना वितुदियमाना रोसियमाना वाचाय पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवासं. यंनून मयं आयस्मन्तं धम्मिकं पब्बाजेय्यामा’’ति.
अथ खो जातिभूमका उपासका येन आयस्मा धम्मिको तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं धम्मिकं एतदवोचुं – ‘‘पक्कमतु, भन्ते, आयस्मा धम्मिको इमम्हा आवासा; अलं ते इध वासेना’’ति. अथ खो आयस्मा धम्मिको तम्हा आवासा अञ्ञं आवासं अगमासि. तत्रपि सुदं आयस्मा धम्मिको आगन्तुके भिक्खू अक्कोसति परिभासति विहिंसति वितुदति रोसेति वाचाय. ते च आगन्तुका भिक्खू आयस्मता धम्मिकेन अक्कोसियमाना परिभासियमाना विहेसियमाना वितुदियमाना रोसियमाना वाचाय पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवासं.
अथ खो जातिभूमकानं उपासकानं एतदहोसि – ‘‘मयं खो भिक्खुसङ्घं पच्चुपट्ठिता चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेन. अथ च पन आगन्तुका भिक्खू पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवासं. को नु खो हेतु को पच्चयो येन आगन्तुका भिक्खू पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवास’’न्ति? अथ खो जातिभूमकानं उपासकानं एतदहोसि – ‘‘अयं खो आयस्मा धम्मिको आगन्तुके भिक्खू अक्कोसति परिभासति विहिंसति वितुदति रोसेति वाचाय. ते च आगन्तुका भिक्खू आयस्मता धम्मिकेन अक्कोसियमाना परिभासियमाना विहेसियमाना वितुदियमाना रोसियमाना वाचाय पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवासं. यंनून मयं आयस्मन्तं धम्मिकं पब्बाजेय्यामा’’ति.
अथ खो जातिभूमका उपासका येनायस्मा धम्मिको तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं धम्मिकं एतदवोचुं – ‘‘पक्कमतु, भन्ते, आयस्मा धम्मिको इमम्हापि आवासा; अलं ते इध वासेना’’ति. अथ खो आयस्मा धम्मिको तम्हापि आवासा अञ्ञं आवासं अगमासि. तत्रपि सुदं आयस्मा धम्मिको आगन्तुके भिक्खू अक्कोसति परिभासति विहिंसति वितुदति रोसेति वाचाय. ते च आगन्तुका भिक्खू आयस्मता धम्मिकेन अक्कोसियमाना परिभासियमाना विहेसियमाना वितुदियमाना रोसियमाना वाचाय पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवासं.
अथ खो जातिभूमकानं उपासकानं एतदहोसि – ‘‘मयं खो भिक्खुसङ्घं पच्चुपट्ठिता चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेन. अथ च पन आगन्तुका भिक्खू पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवासं. को नु खो हेतु को पच्चयो येन आगन्तुका भिक्खू पक्कमन्ति, न सण्ठन्ति, रिञ्चन्ति आवास’’न्ति? अथ खो जातिभूमकानं उपासकानं एतदहोसि – ‘‘अयं खो आयस्मा धम्मिको आगन्तुके भिक्खू अक्कोसति…पे…. यंनून मयं आयस्मन्तं धम्मिकं पब्बाजेय्याम सब्बसो जातिभूमियं सत्तहि आवासेही’’ति. अथ खो जातिभूमका उपासका येनायस्मा धम्मिको तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं धम्मिकं एतदवोचुं – ‘‘पक्कमतु, भन्ते, आयस्मा धम्मिको सब्बसो जातिभूमियं सत्तहि आवासेही’’ति. अथ खो आयस्मतो धम्मिकस्स एतदहोसि – ‘‘पब्बाजितो खोम्हि जातिभूमकेहि उपासकेहि सब्बसो जातिभूमियं सत्तहि आवासेहि. कहं नु खो दानि गच्छामी’’ति? अथ खो आयस्मतो धम्मिकस्स एतदहोसि – ‘‘यंनूनाहं येन भगवा तेनुपसङ्कमेय्य’’न्ति.
अथ खो आयस्मा धम्मिको पत्तचीवरमादाय येन राजगहं तेन पक्कामि. अनुपुब्बेन येन राजगहं गिज्झकूटो पब्बतो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो आयस्मन्तं धम्मिकं भगवा एतदवोच – ‘‘हन्द कुतो नु त्वं, ब्राह्मण धम्मिक, आगच्छसी’’ति? ‘‘पब्बाजितो अहं, भन्ते, जातिभूमकेहि उपासकेहि सब्बसो जातिभूमियं सत्तहि आवासेही’’ति. ‘‘अलं, ब्राह्मण धम्मिक, किं ते इमिना, यं तं ततो ततो पब्बाजेन्ति, सो त्वं ततो ततो पब्बाजितो ममेव सन्तिके आगच्छसि’’.
‘‘भूतपुब्बं, ब्राह्मण धम्मिक, सामुद्दिका वाणिजा तीरदस्सिं सकुणं गहेत्वा नावाय समुद्दं अज्झोगाहन्ति. ते अतीरदक्खिणिया [अतीरदस्सनिया (स्या.), अतीरदस्सिया (क.)] नावाय तीरदस्सिं सकुणं मुञ्चन्ति. सो गच्छतेव पुरत्थिमं दिसं, गच्छति पच्छिमं दिसं, गच्छति उत्तरं दिसं, गच्छति दक्खिणं दिसं, गच्छति उद्धं, गच्छति अनुदिसं. सचे सो समन्ता तीरं पस्सति, तथागतकोव [तथागतो (क.) दी. नि. १.४९७ पस्सितब्बं] होति. सचे पन सो समन्ता तीरं न पस्सति तमेव नावं पच्चागच्छति. एवमेवं खो, ब्राह्मण धम्मिक, यं तं ततो ततो पब्बाजेन्ति सो त्वं ततो ततो पब्बाजितो ममेव सन्तिके आगच्छसि.
‘‘भूतपुब्बं, ब्राह्मण धम्मिक, रञ्ञो कोरब्यस्स सुप्पतिट्ठो नाम निग्रोधराजा अहोसि पञ्चसाखो सीतच्छायो मनोरमो. सुप्पतिट्ठस्स खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, निग्रोधराजस्स द्वादसयोजनानि अभिनिवेसो अहोसि, पञ्च योजनानि मूलसन्तानकानं. सुप्पतिट्ठस्स खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, निग्रोधराजस्स ताव महन्तानि फलानि अहेसुं; सेय्यथापि नाम आळ्हकथालिका. एवमस्स सादूनि फलानि अहेसुं; सेय्यथापि नाम खुद्दं मधुं अनेलकं. सुप्पतिट्ठस्स खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, निग्रोधराजस्स एकं खन्धं राजा परिभुञ्जति सद्धिं इत्थागारेन, एकं खन्धं बलकायो परिभुञ्जति, एकं खन्धं नेगमजानपदा परिभुञ्जन्ति, एकं खन्धं समणब्राह्मणा परिभुञ्जन्ति, एकं खन्धं मिगा [मिगपक्खिनो (सी. स्या. पी.)] परिभुञ्जन्ति. सुप्पतिट्ठस्स खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, निग्रोधराजस्स न कोचि फलानि रक्खति, न च सुदं [न च पुन (क.)] अञ्ञमञ्ञस्स फलानि हिंसन्ति.
‘‘अथ खो, ब्राह्मण धम्मिक, अञ्ञतरो पुरिसो सुप्पतिट्ठस्स निग्रोधराजस्स यावदत्थं फलानि भक्खित्वा साखं भञ्जित्वा पक्कामि. अथ खो, ब्राह्मण धम्मिक, सुप्पतिट्ठे निग्रोधराजे अधिवत्थाय देवताय एतदहोसि – ‘अच्छरियं वत, भो, अब्भुतं वत, भो! याव पापो मनुस्सो [याव पापमनुस्सो (स्या.), यावता पापमनुस्सो (क.)], यत्र हि नाम सुप्पतिट्ठस्स निग्रोधराजस्स यावदत्थं फलानि भक्खित्वा साखं भञ्जित्वा पक्कमिस्सति, यंनून सुप्पतिट्ठो निग्रोधराजा आयतिं फलं न ददेय्या’ति. अथ खो, ब्राह्मण धम्मिक, सुप्पतिट्ठो निग्रोधराजा आयतिं फलं न अदासि.
‘‘अथ खो, ब्राह्मण धम्मिक, राजा कोरब्यो येन सक्को देवानमिन्दो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा सक्कं देवानमिन्दं एतदवोच – ‘यग्घे, मारिस, जानेय्यासि सुप्पतिट्ठो निग्रोधराजा फलं न देती’ति? अथ खो, ब्राह्मण धम्मिक, सक्को देवानमिन्दो तथारूपं इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खासि [अभिसङ्खारेसि (स्या. क.)], यथा भुसा वातवुट्ठि आगन्त्वा सुप्पतिट्ठं निग्रोधराजं पवत्तेसि [पातेसि (सी. पी.)] उम्मूलमकासि. अथ खो, ब्राह्मण धम्मिक, सुप्पतिट्ठे निग्रोधराजे अधिवत्था देवता दुक्खी दुम्मना अस्सुमुखी रुदमाना एकमन्तं अट्ठासि.
‘‘अथ खो, ब्राह्मण धम्मिक, सक्को देवानमिन्दो येन सुप्पतिट्ठे निग्रोधराजे अधिवत्था देवता तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा सुप्पतिट्ठे निग्रोधराजे अधिवत्थं देवतं एतदवोच – ‘किं नु त्वं, देवते, दुक्खी दुम्मना अस्सुमुखी रुदमाना एकमन्तं ठिता’ति? ‘तथा हि पन मे, मारिस, भुसा वातवुट्ठि आगन्त्वा भवनं पवत्तेसि उम्मूलमकासी’ति. ‘अपि नु त्वं, देवते, रुक्खधम्मे ठिताय भुसा वातवुट्ठि आगन्त्वा भवनं पवत्तेसि उम्मूलमकासी’ति? ‘कथं पन, मारिस, रुक्खो रुक्खधम्मे ठितो होती’ति? ‘इध, देवते, रुक्खस्स मूलं मूलत्थिका हरन्ति, तचं तचत्थिका हरन्ति, पत्तं पत्तत्थिका हरन्ति, पुप्फं पुप्फत्थिका हरन्ति, फलं फलत्थिका हरन्ति. न च तेन देवताय अनत्तमनता वा अनभिनन्दि [अनभिरद्धि (सी.)] वा करणीया. एवं खो, देवते, रुक्खो रुक्खधम्मे ठितो होती’ति. ‘अट्ठितायेव खो मे, मारिस, रुक्खधम्मे भुसा वातवुट्ठि आगन्त्वा भवनं पवत्तेसि उम्मूलमकासी’ति. ‘सचे खो त्वं, देवते, रुक्खधम्मे तिट्ठेय्यासि, सिया [सियापि (सी. पी.)] ते भवनं यथापुरे’ति? ‘ठस्सामहं, [तिट्ठेय्यामहं (स्या.)] मारिस, रुक्खधम्मे, होतु मे भवनं यथापुरे’’’ति.
‘‘अथ खो, ब्राह्मण धम्मिक, सक्को देवानमिन्दो तथारूपं इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खासि [अभिसङ्खारि (स्या. क.)], यथा भुसा वातवुट्ठि आगन्त्वा सुप्पतिट्ठं निग्रोधराजं उस्सापेसि, सच्छवीनि मूलानि अहेसुं. एवमेवं खो, ब्राह्मण धम्मिक, अपि नु तं समणधम्मे ठितं जातिभूमका उपासका पब्बाजेसुं सब्बसो जातिभूमियं सत्तहि आवासेही’’ति? ‘‘कथं पन, भन्ते, समणो समणधम्मे ठितो होती’’ति? ‘‘इध, ब्राह्मण धम्मिक, समणो अक्कोसन्तं न पच्चक्कोसति, रोसन्तं न पटिरोसति, भण्डन्तं न पटिभण्डति. एवं खो, ब्राह्मण धम्मिक, समणो समणधम्मे ठितो होती’’ति. ‘‘अट्ठितंयेव मं, भन्ते, समणधम्मे जातिभूमका उपासका पब्बाजेसुं सब्बसो जातिभूमियं सत्तहि आवासेही’’ति.
[अ. नि. ७.६६; ७.७३] ‘‘भूतपुब्बं, ब्राह्मण धम्मिक, सुनेत्तो नाम सत्था अहोसि तित्थकरो कामेसु वीतरागो. सुनेत्तस्स खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, सत्थुनो अनेकानि सावकसतानि अहेसुं. सुनेत्तो सत्था सावकानं ब्रह्मलोकसहब्यताय धम्मं देसेसि. ये खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, सुनेत्तस्स सत्थुनो ब्रह्मलोकसहब्यताय धम्मं देसेन्तस्स चित्तानि न पसादेसुं ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जिंसु. ये खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, सुनेत्तस्स सत्थुनो ब्रह्मलोकसहब्यताय धम्मं देसेन्तस्स चित्तानि पसादेसुं ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जिंसु.
‘‘भूतपुब्बं, ब्राह्मण धम्मिक, मूगपक्खो नाम सत्था अहोसि…पे… अरनेमि नाम सत्था अहोसि… कुद्दालको नाम सत्था अहोसि… हत्थिपालो नाम सत्था अहोसि… जोतिपालो नाम सत्था अहोसि तित्थकरो कामेसु वीतरागो. जोतिपालस्स खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, सत्थुनो अनेकानि सावकसतानि अहेसुं. जोतिपालो सत्था सावकानं ब्रह्मलोकसहब्यताय धम्मं देसेसि. ये खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, जोतिपालस्स सत्थुनो ब्रह्मलोकसहब्यताय धम्मं देसेन्तस्स चित्तानि न पसादेसुं ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जिंसु. ये खो पन, ब्राह्मण धम्मिक, जोतिपालस्स सत्थुनो ब्रह्मलोकसहब्यताय धम्मं देसेन्तस्स चित्तानि पसादेसुं ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जिंसु.
‘‘तं किं मञ्ञसि, ब्राह्मण धम्मिक, यो इमे छ सत्थारे तित्थकरे कामेसु वीतरागे, अनेकसतपरिवारे ससावकसङ्घे पदुट्ठचित्तो अक्कोसेय्य परिभासेय्य, बहुं सो अपुञ्ञं पसवेय्या’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘यो खो, ब्राह्मण धम्मिक, इमे छ सत्थारे तित्थकरे कामेसु वीतरागे अनेकसतपरिवारे ससावकसङ्घे पदुट्ठचित्तो अक्कोसेय्य परिभासेय्य, बहुं सो अपुञ्ञं पसवेय्य. यो एकं दिट्ठिसम्पन्नं पुग्गलं पदुट्ठचित्तो अक्कोसति परिभासति, अयं ततो बहुतरं अपुञ्ञं पसवति. तं किस्स हेतु? नाहं, ब्राह्मण धम्मिक, इतो बहिद्धा एवरूपिं खन्तिं [एवरूपं खन्तं (स्या.)] वदामि, यथामं सब्रह्मचारीसु. तस्मातिह, ब्राह्मण धम्मिक, एवं सिक्खितब्बं – ‘न नो समसब्रह्मचारीसु [न नो आमसब्रह्मचारीसु (स्या.), न नो सब्रह्मचारीसु (सी. पी.)] चित्तानि पदुट्ठानि भविस्सन्ती’’’ति. एवञ्हि ते, ब्राह्मण धम्मिक, सिक्खितब्बन्ति.
‘‘सुनेत्तो मूगपक्खो च, अरनेमि च ब्राह्मणो;
कुद्दालको अहु सत्था, हत्थिपालो च माणवो.
‘‘जोतिपालो च गोविन्दो, अहु सत्तपुरोहितो;
अहिंसका [अभिसेका (स्या.)] अतीतंसे, छ सत्थारो यसस्सिनो.
‘‘निरामगन्धा करुणेधिमुत्ता [विमुत्ता (सी. स्या. पी.)], कामसंयोजनातिगा [कामसंयोजनातिता (स्या.)];
कामरागं विराजेत्वा, ब्रह्मलोकूपगा अहुं [अहु (बहूसु), अहू (क. सी.)].
‘‘अहेसुं सावका तेसं, अनेकानि सतानिपि;
निरामगन्धा करुणेधिमुत्ता, कामसंयोजनातिगा;
कामरागं विराजेत्वा, ब्रह्मलोकूपगा अहुं [अहु (बहूसु), अहू (क. सी.)].
‘‘येते इसी बाहिरके, वीतरागे समाहिते;
पदुट्ठमनसङ्कप्पो, यो नरो परिभासति;
बहुञ्च सो पसवति, अपुञ्ञं तादिसो नरो.
‘‘यो चेकं दिट्ठिसम्पन्नं, भिक्खुं बुद्धस्स सावकं;
पदुट्ठमनसङ्कप्पो, यो नरो परिभासति;
अयं ततो बहुतरं, अपुञ्ञं पसवे नरो.
‘‘न साधुरूपं आसीदे, दिट्ठिट्ठानप्पहायिनं;
सत्तमो पुग्गलो एसो, अरियसङ्घस्स वुच्चति.
‘‘अवीतरागो कामेसु, यस्स पञ्चिन्द्रिया मुदू;
सद्धा सति च वीरियं, समथो च विपस्सना.
‘‘तादिसं भिक्खुमासज्ज, पुब्बेव उपहञ्ञति;
अत्तानं उपहन्त्वान, पच्छा अञ्ञं विहिंसति.
‘‘यो च रक्खति अत्तानं, रक्खितो तस्स बाहिरो;
तस्मा रक्खेय्य अत्तानं, अक्खतो पण्डितो सदा’’ति. द्वादसमं;
धम्मिकवग्गो पञ्चमो.