१. नागसुत्तं
४३. एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सावत्थियं पिण्डाय पाविसि. सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘आयामानन्द, येन पुब्बारामो मिगारमातुपासादो तेनुपसङ्कमिस्साम दिवाविहाराया’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि.
अथ खो भगवा आयस्मता आनन्देन सद्धिं येन पुब्बारामो मिगारमातुपासादो तेनुपसङ्कमि. अथ खो भगवा सायन्हसमयं पटिसल्लाना वुट्ठितो आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘आयामानन्द, येन पुब्बकोट्ठको तेनुपसङ्कमिस्साम गत्तानि परिसिञ्चितु’’न्ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि. अथ खो भगवा आयस्मता आनन्देन सद्धिं येन पुब्बकोट्ठको तेनुपसङ्कमि गत्तानि परिसिञ्चितुं. पुब्बकोट्ठके गत्तानि परिसिञ्चित्वा पच्चुत्तरित्वा एकचीवरो अट्ठासि गत्तानि पुब्बापयमानो.
तेन खो पन समयेन रञ्ञो पसेनदिस्स कोसलस्स सेतो नाम नागो महातूरिय [महातुरिय (सी. स्या. कं. पी.)] ताळितवादितेन पुब्बकोट्ठका पच्चुत्तरति. अपिस्सु तं जनो दिस्वा एवमाह – ‘‘अभिरूपो वत, भो, रञ्ञो नागो; दस्सनीयो वत, भो, रञ्ञो नागो; पासादिको वत, भो, रञ्ञो नागो; कायुपपन्नो वत, भो, रञ्ञो नागो’’ति! एवं वुत्ते आयस्मा उदायी भगवन्तं एतदवोच – ‘‘हत्थिमेव नु खो, भन्ते, महन्तं ब्रहन्तं [महन्तं ब्रुहन्तं (सी.), महत्तं ब्रह्मत्तं (क.)] कायुपपन्नं जनो दिस्वा एवमाह – ‘नागो वत, भो, नागो’ति, उदाहु अञ्ञम्पि कञ्चि [किञ्चि (क.)] महन्तं ब्रहन्तं कायुपपन्नं जनो दिस्वा एवमाह – ‘नागो वत, भो, नागो’’’ति? ‘‘हत्थिम्पि खो, उदायि, महन्तं ब्रहन्तं कायुपपन्नं जनो दिस्वा एवमाह – ‘नागो वत, भो, नागो’ति! अस्सम्पि खो, उदायि, महन्तं ब्रहन्तं…पे… गोणम्पि खो, उदायि, महन्तं ब्रहन्तं…पे… उरगम्पि [नागम्पि (क.)] खो, उदायि, महन्तं ब्रहन्तं…पे… रुक्खम्पि खो, उदायि, महन्तं ब्रहन्तं…पे… मनुस्सम्पि खो, उदायि, महन्तं ब्रहन्तं कायुपपन्नं जनो दिस्वा एवमाह – ‘नागो वत, भो, नागो’ति! अपि च, उदायि, यो सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय आगुं न करोति कायेन वाचाय मनसा, तमहं ‘नागो’ति ब्रूमी’’ति.
‘‘अच्छरियं, भन्ते, अब्भुतं, भन्ते! याव सुभासितं चिदं, भन्ते, भगवता – अपि च, उदायि, यो सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय आगुं न करोति कायेन वाचाय मनसा, तमहं ‘नागो’ति ब्रूमी’’ति. इदञ्च पनाहं, भन्ते, भगवता सुभासितं इमाहि गाथाहि अनुमोदामि –
‘‘मनुस्सभूतं सम्बुद्धं, अत्तदन्तं समाहितं;
इरियमानं ब्रह्मपथे, चित्तस्सूपसमे रतं.
‘‘यं मनुस्सा नमस्सन्ति, सब्बधम्मान पारगुं;
देवापि तं [नं (सी. पी.)] नमस्सन्ति, इति मे अरहतो सुतं.
‘‘सब्बसंयोजनातीतं, वना निब्बन [निब्बान (सी. स्या. कं. पी.)] मागतं;
कामेहि नेक्खम्मरतं [नेक्खम्मे रतं (क. सी.)], मुत्तं सेलाव कञ्चनं.
‘‘सब्बे अच्चरुची नागो, हिमवाञ्ञे सिलुच्चये;
सब्बेसं नागनामानं, सच्चनामो अनुत्तरो.
‘‘नागं वो [ते (क.)] कित्तयिस्सामि, न हि आगुं करोति सो;
सोरच्चं अविहिंसा च, पादा नागस्स ते दुवे.
‘‘तपो च ब्रह्मचरियं, चरणा नागस्स त्यापरे;
सद्धाहत्थो महानागो, उपेक्खासेतदन्तवा.
‘‘सति गीवा सिरो पञ्ञा, वीमंसा धम्मचिन्तना;
धम्मकुच्छिसमातपो, विवेको तस्स वालधि.
‘‘सो झायी अस्सासरतो, अज्झत्तं सुसमाहितो [अज्झत्तुपसमाहितो (स्या. क.)];
गच्छं समाहितो नागो, ठितो नागो समाहितो.
‘‘सेय्यं समाहितो नागो, निसिन्नोपि समाहितो;
सब्बत्थ संवुतो नागो, एसा नागस्स सम्पदा.
‘‘भुञ्जति अनवज्जानि, सावज्जानि न भुञ्जति;
घासमच्छादनं लद्धा, सन्निधिं परिवज्जयं.
‘‘संयोजनं अणुं थूलं, सब्बं छेत्वान बन्धनं;
येन येनेव गच्छति, अनपेक्खोव गच्छति.
‘‘यथापि उदके जातं, पुण्डरीकं पवड्ढति;
नुपलिप्पति [न उपलिप्पति (सी. स्या. कं. पी.), नुपलिम्पति (क.)] तोयेन, सुचिगन्धं मनोरमं.
‘‘तथेव लोके सुजातो, बुद्धो लोके विहरति;
नुपलिप्पति लोकेन, तोयेन पदुमं यथा.
‘‘महागिनीव जलितो [महाग्गिनि पज्जलितो (सी. स्या. कं.)], अनाहारूपसम्मति;
सङ्खारेसूपसन्तेसु [अङ्गारेसु च सन्तेसु (क.)], निब्बुतोति पवुच्चति.
‘‘अत्थस्सायं विञ्ञापनी, उपमा विञ्ञूहि देसिता;
विञ्ञस्सन्ति [विञ्ञिस्सन्ति (क.)] महानागा, नागं नागेन देसितं.
‘‘वीतरागो वीतदोसो, वीतमोहो अनासवो;
सरीरं विजहं नागो, परिनिब्बिस्सति [परिनिब्बाति (पी. क.)] अनासवो’’ति. पठमं;