१०. नारदसुत्तं

५०. एकं समयं आयस्मा नारदो पाटलिपुत्ते विहरति कुक्कुटारामे. तेन खो पन समयेन मुण्डस्स रञ्ञो भद्दा देवी कालङ्कता होति पिया मनापा. सो भद्दाय देविया कालङ्कताय पियाय मनापाय नेव न्हायति [नहायति (सी. स्या. कं. पी.)] न विलिम्पति न भत्तं भुञ्जति न कम्मन्तं पयोजेति – रत्तिन्दिवं [रत्तिदिवं (क.)] भद्दाय देविया सरीरे अज्झोमुच्छितो. अथ खो मुण्डो राजा पियकं कोसारक्खं [सोकारक्खं (स्या.)] आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, सम्म पियक, भद्दाय देविया सरीरं आयसाय तेलदोणिया पक्खिपित्वा अञ्ञिस्सा आयसाय दोणिया पटिकुज्जथ, यथा मयं भद्दाय देविया सरीरं चिरतरं पस्सेय्यामा’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो पियको कोसारक्खो मुण्डस्स रञ्ञो पटिस्सुत्वा भद्दाय देविया सरीरं आयसाय तेलदोणिया पक्खिपित्वा अञ्ञिस्सा आयसाय दोणिया पटिकुज्जि.

अथ खो पियकस्स कोसारक्खस्स एतदहोसि – ‘‘इमस्स खो मुण्डस्स रञ्ञो भद्दा देवी कालङ्कता पिया मनापा. सो भद्दाय देविया कालङ्कताय पियाय मनापाय नेव न्हायति न विलिम्पति न भत्तं भुञ्जति न कम्मन्तं पयोजेति – रत्तिन्दिवं भद्दाय देविया सरीरे अज्झोमुच्छितो. कं [किं (क.)] नु खो मुण्डो राजा समणं वा ब्राह्मणं वा पयिरुपासेय्य, यस्स धम्मं सुत्वा सोकसल्लं पजहेय्या’’ति!

अथ खो पियकस्स कोसारक्खस्स एतदहोसि – ‘‘अयं खो आयस्मा नारदो पाटलिपुत्ते विहरति कुक्कुटारामे. तं खो पनायस्मन्तं नारदं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो – ‘पण्डितो वियत्तो [व्यत्तो (सी. पी.), ब्यत्तो (स्या. कं., दी. नि. २.४०७)] मेधावी बहुस्सुतो चित्तकथी कल्याणपटिभानो वुद्धो चेव [बुद्धो चेव (क.)] अरहा च’ [अरहा चा’ति (?)]. यंनून मुण्डो राजा आयस्मन्तं नारदं पयिरुपासेय्य, अप्पेव नाम मुण्डो राजा आयस्मतो नारदस्स धम्मं सुत्वा सोकसल्लं पजहेय्या’’ति.

अथ खो पियको कोसारक्खो येन मुण्डो राजा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा मुण्डं राजानं एतदवोच – ‘‘अयं खो, देव, आयस्मा नारदो पाटलिपुत्ते विहरति कुक्कुटारामे. तं खो पनायस्मन्तं नारदं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो – ‘पण्डितो वियत्तो मेधावी बहुस्सुतो चित्तकथी कल्याणपटिभानो वुद्धो चेव अरहा च’ [अरहा चा’ति (?)]. यदि पन देवो आयस्मन्तं नारदं पयिरुपासेय्य, अप्पेव नाम देवो आयस्मतो नारदस्स धम्मं सुत्वा सोकसल्लं पजहेय्या’’ति. ‘‘तेन हि, सम्म पियक, आयस्मन्तं नारदं पटिवेदेहि. कथञ्हि नाम मादिसो समणं वा ब्राह्मणं वा विजिते वसन्तं पुब्बे अप्पटिसंविदितो उपसङ्कमितब्बं मञ्ञेय्या’’ति! ‘‘एवं, देवा’’ति खो पियको कोसारक्खो मुण्डस्स रञ्ञो पटिस्सुत्वा येनायस्मा नारदो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं नारदं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो पियको कोसारक्खो आयस्मन्तं नारदं एतदवोच –

‘‘इमस्स, भन्ते, मुण्डस्स रञ्ञो भद्दा देवी कालङ्कता पिया मनापा. सो भद्दाय देविया कालङ्कताय पियाय मनापाय नेव न्हायति न विलिम्पति न भत्तं भुञ्जति न कम्मन्तं पयोजेति – रत्तिन्दिवं भद्दाय देविया सरीरे अज्झोमुच्छितो. साधु, भन्ते, आयस्मा नारदो मुण्डस्स रञ्ञो तथा धम्मं देसेतु यथा मुण्डो राजा आयस्मतो नारदस्स धम्मं सुत्वा सोकसल्लं पजहेय्या’’ति. ‘‘यस्सदानि, पियक, मुण्डो राजा कालं मञ्ञती’’ति.

अथ खो पियको कोसारक्खो उट्ठायासना आयस्मन्तं नारदं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा येन मुण्डो राजा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा मुण्डं राजानं एतदवोच – ‘‘कतावकासो खो, देव, आयस्मता नारदेन. यस्सदानि देवो कालं मञ्ञती’’ति. ‘‘तेन हि, सम्म पियक, भद्रानि भद्रानि यानानि योजापेही’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो पियको कोसारक्खो मुण्डस्स रञ्ञो पटिस्सुत्वा भद्रानि भद्रानि यानानि योजापेत्वा मुण्डं राजानं एतदवोच – ‘‘युत्तानि खो ते, देव, भद्रानि भद्रानि यानानि. यस्सदानि देवो कालं मञ्ञती’’ति.

अथ खो मुण्डो राजा भद्रं यानं [भद्रं भद्रं यानं (स्या. कं. क.), भद्दं यानं (पी.)] अभिरुहित्वा भद्रेहि भद्रेहि यानेहि येन कुक्कुटारामो तेन पायासि महच्चा [महच्च (बहूसु)] राजानुभावेन आयस्मन्तं नारदं दस्सनाय. यावतिका यानस्स भूमि यानेन गन्त्वा, याना पच्चोरोहित्वा पत्तिकोव आरामं पाविसि. अथ खो मुण्डो राजा येन आयस्मा नारदो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं नारदं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो मुण्डं राजानं आयस्मा नारदो एतदवोच –

‘‘पञ्चिमानि, महाराज, अलब्भनीयानि ठानानि समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा केनचि वा लोकस्मिं. कतमानि पञ्च? ‘जराधम्मं मा जीरी’ति अलब्भनीयं ठानं समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा केनचि वा लोकस्मिं. ‘ब्याधिधम्मं मा ब्याधीयी’ति…पे… ‘मरणधम्मं मा मीयी’ति… ‘खयधम्मं मा खीयी’ति… ‘नस्सनधम्मं मा नस्सी’ति अलब्भनीयं ठानं समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा केनचि वा लोकस्मिं.

‘‘अस्सुतवतो, महाराज, पुथुज्जनस्स जराधम्मं जीरति. सो जराधम्मे जिण्णे न इति पटिसञ्चिक्खति – ‘न खो मय्हेवेकस्स जराधम्मं जीरति, अथ खो यावता सत्तानं आगति गति चुति उपपत्ति सब्बेसं सत्तानं जराधम्मं जीरति. अहञ्चेव खो पन जराधम्मे जिण्णे सोचेय्यं किलमेय्यं परिदेवेय्यं, उरत्ताळिं कन्देय्यं, सम्मोहं आपज्जेय्यं, भत्तम्पि मे नच्छादेय्य, कायेपि दुब्बण्णियं ओक्कमेय्य, कम्मन्तापि नप्पवत्तेय्युं, अमित्तापि अत्तमना अस्सु, मित्तापि दुम्मना अस्सू’ति. सो जराधम्मे जिण्णे सोचति किलमति परिदेवति, उरत्ताळिं कन्दति, सम्मोहं आपज्जति. अयं वुच्चति, महाराज – ‘अस्सुतवा पुथुज्जनो विद्धो सविसेन सोकसल्लेन अत्तानंयेव परितापेति’’’.

‘‘पुन चपरं, महाराज, अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स ब्याधिधम्मं ब्याधीयति…पे… मरणधम्मं मीयति… खयधम्मं खीयति… नस्सनधम्मं नस्सति. सो नस्सनधम्मे नट्ठे न इति पटिसञ्चिक्खति – ‘न खो मय्हेवेकस्स नस्सनधम्मं नस्सति, अथ खो यावता सत्तानं आगति गति चुति उपपत्ति सब्बेसं सत्तानं नस्सनधम्मं नस्सति. अहञ्चेव खो पन नस्सनधम्मे नट्ठे सोचेय्यं किलमेय्यं परिदेवेय्यं, उरत्ताळिं कन्देय्यं, सम्मोहं आपज्जेय्यं, भत्तम्पि मे नच्छादेय्य, कायेपि दुब्बण्णियं ओक्कमेय्य, कम्मन्तापि नप्पवत्तेय्युं, अमित्तापि अत्तमना अस्सु, मित्तापि दुम्मना अस्सू’ति. सो नस्सनधम्मे नट्ठे सोचति किलमति परिदेवति, उरत्ताळिं कन्दति, सम्मोहं आपज्जति. अयं वुच्चति, महाराज – ‘अस्सुतवा पुथुज्जनो विद्धो सविसेन सोकसल्लेन अत्तानंयेव परितापेति’’’.

‘‘सुतवतो च खो, महाराज, अरियसावकस्स जराधम्मं जीरति. सो जराधम्मे जिण्णे इति पटिसञ्चिक्खति – ‘न खो मय्हेवेकस्स जराधम्मं जीरति, अथ खो यावता सत्तानं आगति गति चुति उपपत्ति सब्बेसं सत्तानं जराधम्मं जीरति. अहञ्चेव खो पन जराधम्मे जिण्णे सोचेय्यं किलमेय्यं परिदेवेय्यं, उरत्ताळिं कन्देय्यं, सम्मोहं आपज्जेय्यं, भत्तम्पि मे नच्छादेय्य, कायेपि दुब्बण्णियं ओक्कमेय्य, कम्मन्तापि नप्पवत्तेय्युं, अमित्तापि अत्तमना अस्सु, मित्तापि दुम्मना अस्सू’ति. सो जराधम्मे जिण्णे न सोचति न किलमति न परिदेवति, न उरत्ताळिं कन्दति, न सम्मोहं आपज्जति. अयं वुच्चति, महाराज – ‘सुतवा अरियसावको अब्बुहि सविसं सोकसल्लं, येन विद्धो अस्सुतवा पुथुज्जनो अत्तानंयेव परितापेति. असोको विसल्लो अरियसावको अत्तानंयेव परिनिब्बापेति’’’.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सुतवतो अरियसावकस्स ब्याधिधम्मं ब्याधीयति…पे… मरणधम्मं मीयति… खयधम्मं खीयति… नस्सनधम्मं नस्सति. सो नस्सनधम्मे नट्ठे इति पटिसञ्चिक्खति – ‘न खो मय्हेवेकस्स नस्सनधम्मं नस्सति, अथ खो यावता सत्तानं आगति गति चुति उपपत्ति सब्बेसं सत्तानं नस्सनधम्मं नस्सति. अहञ्चेव खो पन नस्सनधम्मे नट्ठे सोचेय्यं किलमेय्यं परिदेवेय्यं, उरत्ताळिं कन्देय्यं, सम्मोहं आपज्जेय्यं, भत्तम्पि मे नच्छादेय्य, कायेपि दुब्बण्णियं ओक्कमेय्य, कम्मन्तापि नप्पवत्तेय्युं, अमित्तापि अत्तमना अस्सु, मित्तापि दुम्मना अस्सू’ति. सो नस्सनधम्मे नट्ठे न सोचति न किलमति न परिदेवति, न उरत्ताळिं कन्दति, न सम्मोहं आपज्जति. अयं वुच्चति, महाराज – ‘सुतवा अरियसावको अब्बुहि सविसं सोकसल्लं, येन विद्धो अस्सुतवा पुथुज्जनो अत्तानंयेव परितापेति. असोको विसल्लो अरियसावको अत्तानंयेव परिनिब्बापेति ’’’.

‘‘इमानि खो, महाराज, पञ्च अलब्भनीयानि ठानानि समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा केनचि वा लोकस्मि’’न्ति.

‘‘न सोचनाय परिदेवनाय,

अत्थोध लब्भा अपि अप्पकोपि;

सोचन्तमेनं दुखितं विदित्वा,

पच्चत्थिका अत्तमना भवन्ति.

‘‘यतो च खो पण्डितो आपदासु,

न वेधती अत्थविनिच्छयञ्ञू;

पच्चत्थिकास्स दुखिता भवन्ति,

दिस्वा मुखं अविकारं पुराणं.

‘‘जप्पेन मन्तेन सुभासितेन,

अनुप्पदानेन पवेणिया वा;

यथा यथा यत्थ लभेथ अत्थं,

तथा तथा तत्थ परक्कमेय्य.

‘‘सचे पजानेय्य अलब्भनेय्यो,

मयाव अञ्ञेन वा एस अत्थो;

असोचमानो अधिवासयेय्य,

कम्मं दळ्हं किन्ति करोमि दानी’’ति [जा. १ जातकेपि].

एवं वुत्ते मुण्डो राजा आयस्मन्तं नारदं एतदवोच – ‘‘को नामो [को नु खो (सी. पी.)] अयं, भन्ते, धम्मपरियायो’’ति? ‘‘सोकसल्लहरणो नाम अयं, महाराज, धम्मपरियायो’’ति. ‘‘तग्घ, भन्ते, सोकसल्लहरणो [तग्घ भन्ते सोकसल्लहरणो, तग्घ भन्ते सोकसल्लहरणो (सी. स्या. कं. पी.)]! इमञ्हि मे, भन्ते, धम्मपरियायं सुत्वा सोकसल्लं पहीन’’न्ति.

अथ खो मुण्डो राजा पियकं कोसारक्खं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, सम्म पियक, भद्दाय देविया सरीरं झापेथ; थूपञ्चस्सा करोथ. अज्जतग्गे दानि मयं न्हायिस्साम चेव विलिम्पिस्साम भत्तञ्च भुञ्जिस्साम कम्मन्ते च पयोजेस्सामा’’ति. दसमं.

मुण्डराजवग्गो पञ्चमो.