६. उम्मग्गसुत्तं

१८६. अथ खो अञ्ञतरो भिक्खु येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो सो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच – ‘‘केन नु खो, भन्ते, लोको नीयति, केन लोको परिकस्सति, कस्स च उप्पन्नस्स वसं गच्छती’’ति?

‘‘साधु साधु, भिक्खु! भद्दको खो ते, भिक्खु, उम्मग्गो [उम्मङ्गो (स्या. क.)], भद्दकं पटिभानं, कल्याणी [कल्याणा (क.)] परिपुच्छा. एवञ्हि त्वं, भिक्खु, पुच्छसि – ‘केन नु खो, भन्ते, लोको नीयति, केन लोको परिकस्सति, कस्स च उप्पन्नस्स वसं गच्छती’’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘चित्तेन खो, भिक्खु, लोको नीयति, चित्तेन परिकस्सति, चित्तस्स उप्पन्नस्स वसं गच्छती’’ति.

‘‘साधु, भन्ते’’ति खो सो भिक्खु भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरि पञ्हं अपुच्छि – ‘‘‘बहुस्सुतो धम्मधरो, बहुस्सुतो धम्मधरो’ति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, बहुस्सुतो धम्मधरो होती’’ति?

‘‘साधु साधु, भिक्खु! भद्दको खो ते, भिक्खु उम्मग्गो, भद्दकं पटिभानं, कल्याणी परिपुच्छा. एवञ्हि त्वं, भिक्खु, पुच्छसि – ‘बहुस्सुतो धम्मधरो, बहुस्सुतो धम्मधरोति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, बहुस्सुतो धम्मधरो होती’’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘बहू खो, भिक्खु, मया धम्मा देसिता [बहु खो भिक्खु मया धम्मो देसितो (क.)] – सुत्तं, गेय्यं, वेय्याकरणं, गाथा, उदानं, इतिवुत्तकं, जातकं, अब्भुतधम्मं, वेदल्लं. चतुप्पदाय चेपि, भिक्खु, गाथाय अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो होति बहुस्सुतो धम्मधरोति अलं वचनाया’’ति.

‘‘साधु, भन्ते’’ति खो सो भिक्खु भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरि पञ्हं अपुच्छि – ‘‘‘सुतवा निब्बेधिकपञ्ञो, सुतवा निब्बेधिकपञ्ञो’ति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, सुतवा निब्बेधिकपञ्ञो होती’’ति?

‘‘साधु साधु, भिक्खु! भद्दको खो ते, भिक्खु, उम्मग्गो, भद्दकं पटिभानं, कल्याणी परिपुच्छा. एवञ्हि त्वं, भिक्खु, पुच्छसि – ‘सुतवा निब्बेधिकपञ्ञो, सुतवा निब्बेधिकपञ्ञोति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, सुतवा निब्बेधिकपञ्ञो होती’’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘इध, भिक्खु, भिक्खुनो ‘इदं दुक्ख’न्ति सुतं होति, पञ्ञाय चस्स अत्थं अतिविज्झ पस्सति; ‘अयं दुक्खसमुदयो’ति सुतं होति, पञ्ञाय चस्स अत्थं अतिविज्झ पस्सति; ‘अयं दुक्खनिरोधो’ति सुतं होति, पञ्ञाय चस्स अत्थं अतिविज्झ पस्सति; ‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’ति सुतं होति, पञ्ञाय चस्स अत्थं अतिविज्झ पस्सति. एवं खो, भिक्खु, सुतवा निब्बेधिकपञ्ञो होती’’ति.

‘‘साधु, भन्ते’’ति खो सो भिक्खु भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरि पञ्हं अपुच्छि – ‘‘‘पण्डितो महापञ्ञो, पण्डितो महापञ्ञो’ति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, पण्डितो महापञ्ञो होती’’ति?

‘‘साधु साधु भिक्खु! भद्दको खो ते, भिक्खु, उम्मग्गो, भद्दकं पटिभानं, कल्याणी परिपुच्छा. एवञ्हि त्वं भिक्खु पुच्छसि – ‘पण्डितो महापञ्ञो, पण्डितो महापञ्ञोति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, पण्डितो महापञ्ञो होती’’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘इध, भिक्खु, पण्डितो महापञ्ञो नेवत्तब्याबाधाय चेतेति न परब्याबाधाय चेतेति न उभयब्याबाधाय चेतेति अत्तहितपरहितउभयहितसब्बलोकहितमेव चिन्तयमानो चिन्तेति. एवं खो, भिक्खु, पण्डितो महापञ्ञो होती’’ति. छट्ठं.