१०. सङ्गारवसुत्तं

६१. अथ खो सङ्गारवो ब्राह्मणो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदि. सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो सङ्गारवो ब्राह्मणो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘मयमस्सु, भो गोतम, ब्राह्मणा नाम. यञ्ञं यजामपि यजापेमपि. तत्र, भो गोतम, यो चेव यजति [यो चेव यञ्ञं यजति (स्या. कं.)] यो च यजापेति सब्बे ते अनेकसारीरिकं पुञ्ञप्पटिपदं पटिपन्ना होन्ति, यदिदं यञ्ञाधिकरणं. यो पनायं, भो गोतम, यस्स वा तस्स वा कुला अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो एकमत्तानं दमेति, एकमत्तानं समेति, एकमत्तानं परिनिब्बापेति, एवमस्सायं एकसारीरिकं पुञ्ञप्पटिपदं पटिपन्नो होति, यदिदं पब्बज्जाधिकरण’’न्ति.

‘‘तेन हि, ब्राह्मण, तञ्ञेवेत्थ पटिपुच्छिस्सामि. यथा ते खमेय्य तथा नं ब्याकरेय्यासि. तं किं मञ्ञसि, ब्राह्मण, इध तथागतो लोके उप्पज्जति अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्था देवमनुस्सानं बुद्धो भगवा. सो एवमाह – ‘एथायं मग्गो अयं पटिपदा यथापटिपन्नो अहं अनुत्तरं ब्रह्मचरियोगधं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेमि; एथ [एतं (क.)], तुम्हेपि तथा पटिपज्जथ, यथापटिपन्ना तुम्हेपि अनुत्तरं ब्रह्मचरियोगधं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सथा’ति. इति अयञ्चेव [सयं चेव (क.)] सत्था धम्मं देसेति, परे च तथत्थाय पटिपज्जन्ति, तानि खो पन होन्ति अनेकानिपि सतानि अनेकानिपि सहस्सानि अनेकानिपि सतसहस्सानि.

‘‘तं किं मञ्ञसि, ब्राह्मण, इच्चायं एवं सन्ते एकसारीरिका वा पुञ्ञप्पटिपदा होति अनेकसारीरिका वा, यदिदं पब्बज्जाधिकरण’’न्ति? ‘‘इच्चायम्पि [इच्चायन्ते (क.)], भो गोतम, एवं सन्ते अनेकसारीरिका पुञ्ञप्पटिपदा होति, यदिदं पब्बज्जाधिकरण’’न्ति.

एवं वुत्ते आयस्मा आनन्दो सङ्गारवं ब्राह्मणं एतदवोच – ‘‘इमासं ते, ब्राह्मण, द्विन्नं पटिपदानं कतमा पटिपदा खमति अप्पत्थतरा च अप्पसमारम्भतरा च महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’’ति? एवं वुत्ते सङ्गारवो ब्राह्मणो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘सेय्यथापि भवं गोतमो भवं चानन्दो. एते मे पुज्जा, एते मे पासंसा’’ति.

दुतियम्पि खो आयस्मा आनन्दो सङ्गारवं ब्राह्मणं एतदवोच – ‘‘न खो त्याहं, ब्राह्मण, एवं पुच्छामि – ‘के वा ते पुज्जा के वा ते पासंसा’ति? एवं खो त्याहं, ब्राह्मण, पुच्छामि – ‘इमासं ते, ब्राह्मण, द्विन्नं पटिपदानं कतमा पटिपदा खमति अप्पत्थतरा च अप्पसमारम्भतरा च महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’’’ति? दुतियम्पि खो सङ्गारवो ब्राह्मणो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘सेय्यथापि भवं गोतमो भवं चानन्दो. एते मे पुज्जा, एते मे पासंसा’’ति.

ततियम्पि खो आयस्मा आनन्दो सङ्गारवं ब्राह्मणं एतदवोच – ‘‘न खो त्याहं, ब्राह्मण, एवं पुच्छामि – ‘के वा ते पुज्जा के वा ते पासंसा’ति? एवं खो त्याहं, ब्राह्मण, पुच्छामि – ‘इमासं ते, ब्राह्मण, द्विन्नं पटिपदानं कतमा पटिपदा खमति अप्पत्थतरा च अप्पसमारम्भतरा च महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’’’ति? ततियम्पि खो सङ्गारवो ब्राह्मणो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘सेय्यथापि भवं गोतमो भवं चानन्दो. एते मे पुज्जा, एते मे पासंसा’’ति.

अथ खो भगवतो एतदहोसि – ‘‘याव ततियम्पि खो सङ्गारवो ब्राह्मणो आनन्देन सहधम्मिकं पञ्हं पुट्ठो संसादेति [म. नि. १.३३७] नो विस्सज्जेति. यंनूनाहं परिमोचेय्य’’न्ति. अथ खो भगवा सङ्गारवं ब्राह्मणं एतदवोच – ‘‘का न्वज्ज, ब्राह्मण, राजन्तेपुरे राजपुरिसानं [राजपरिसायं (सी. स्या. कं. पी.)] सन्निसिन्नानं सन्निपतितानं अन्तराकथा उदपादी’’ति? ‘‘अयं ख्वज्ज, भो गोतम, राजन्तेपुरे राजपुरिसानं सन्निसिन्नानं सन्निपतितानं अन्तराकथा उदपादि – ‘पुब्बे सुदं अप्पतरा चेव भिक्खू अहेसुं बहुतरा च उत्तरि मनुस्सधम्मा इद्धिपाटिहारियं दस्सेसुं; एतरहि पन बहुतरा चेव भिक्खू अप्पतरा च उत्तरि मनुस्सधम्मा इद्धिपाटिहारियं दस्सेन्ती’ति. अयं ख्वज्ज, भो गोतम, राजन्तेपुरे राजपुरिसानं सन्निसिन्नानं सन्निपतितानं अन्तराकथा उदपादी’’ति.

[पटि. म. ३.३०; दी. नि. १.४८३] ‘‘तीणि खो इमानि, ब्राह्मण, पाटिहारियानि. कतमानि तीणि? इद्धिपाटिहारियं, आदेसनापाटिहारियं, अनुसासनीपाटिहारियं. कतमञ्च, ब्राह्मण, इद्धिपाटिहारियं? इध, ब्राह्मण, एकच्चो अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोति – ‘एकोपि हुत्वा बहुधा होति, बहुधापि हुत्वा एको होति; आविभावं, तिरोभावं; तिरोकुट्टं तिरोपाकारं तिरोपब्बतं असज्जमानो गच्छति, सेय्यथापि आकासे; पथवियापि उम्मुज्जनिमुज्जं करोति, सेय्यथापि उदके; उदकेपि अभिज्जमाने गच्छति, सेय्यथापि पथवियं; आकासेपि पल्लङ्केन कमति, सेय्यथापि पक्खी सकुणो; इमेपि चन्दिमसूरिये एवंमहिद्धिके एवंमहानुभावे पाणिना परिमसति [परामसति (दी. नि. १.४८४; पटि. म. १.१०२] परिमज्जति, याव ब्रह्मलोकापि कायेन वसं वत्तेति’. इदं वुच्चति, ब्राह्मण, इद्धिपाटिहारियं.

‘‘कतमञ्च, ब्राह्मण, आदेसनापाटिहारियं? इध, ब्राह्मण, एकच्चो निमित्तेन आदिसति – ‘एवम्पि ते मनो, इत्थम्पि ते मनो, इतिपि ते चित्त’न्ति. सो बहुं चेपि आदिसति तथेव तं होति, नो अञ्ञथा.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो न हेव खो निमित्तेन आदिसति, अपि च खो मनुस्सानं वा अमनुस्सानं वा देवतानं वा सद्दं सुत्वा आदिसति – ‘एवम्पि ते मनो, इत्थम्पि ते मनो, इतिपि ते चित्त’न्ति. सो बहुं चेपि आदिसति तथेव तं होति, नो अञ्ञथा.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो न हेव खो निमित्तेन आदिसति नपि मनुस्सानं वा अमनुस्सानं वा देवतानं वा सद्दं सुत्वा आदिसति, अपि च खो वितक्कयतो विचारयतो वितक्कविप्फारसद्दं सुत्वा आदिसति – ‘एवम्पि ते मनो, इत्थम्पि ते मनो, इतिपि ते चित्त’न्ति. सो बहुं चेपि आदिसति तथेव तं होति, नो अञ्ञथा.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो न हेव खो निमित्तेन आदिसति, नपि मनुस्सानं वा अमनुस्सानं वा देवतानं वा सद्दं सुत्वा आदिसति, नपि वितक्कयतो विचारयतो वितक्कविप्फारसद्दं सुत्वा आदिसति, अपि च खो अवितक्कं अविचारं समाधिं समापन्नस्स चेतसा चेतो परिच्च पजानाति – ‘यथा इमस्स भोतो मनोसङ्खारा पणिहिता इमस्स चित्तस्स अनन्तरा अमुं नाम वितक्कं वितक्केस्सती’ति. सो बहुं चेपि आदिसति तथेव तं होति, नो अञ्ञथा. इदं वुच्चति, ब्राह्मण, आदेसनापाटिहारियं.

‘‘कतमञ्च, ब्राह्मण, अनुसासनीपाटिहारियं? इध, ब्राह्मण, एकच्चो एवमनुसासति – ‘एवं वितक्केथ, मा एवं वितक्कयित्थ; एवं मनसि करोथ, मा एवं मनसाकत्थ; इदं पजहथ, इदं उपसम्पज्ज विहरथा’ति. इदं वुच्चति, ब्राह्मण, अनुसासनीपाटिहारियं. इमानि खो, ब्राह्मण, तीणि पाटिहारियानि. इमेसं ते, ब्राह्मण, तिण्णं पाटिहारियानं कतमं पाटिहारियं खमति अभिक्कन्ततरञ्च पणीततरञ्चा’’ति?

‘‘तत्र, भो गोतम, यदिदं [यमिदं (स्या. कं. पी.)] पाटिहारियं इधेकच्चो अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोति…पे… याव ब्राह्मलोकापि कायेन वसं वत्तेति, इदं, भो गोतम, पाटिहारियं योव [यो च (स्या. कं. पी. क.)] नं करोति सोव [सोच च (स्या. कं पी. क.)] नं पटिसंवेदेति, योव [यो च (स्या. कं. पी. क.)] नं करोति तस्सेव [तस्समेव (सी. क.), तस्स चेव (स्या. कं. पी.)] तं होति. इदं मे, भो गोतम, पाटिहारियं मायासहधम्मरूपं विय खायति.

‘‘यम्पिदं, भो गोतम, पाटिहारियं इधेकच्चो निमित्तेन आदिसति – ‘एवम्पि ते मनो, इत्थम्पि ते मनो, इतिपि ते चित्त’न्ति, सो बहुं चेपि आदिसति तथेव तं होति, नो अञ्ञथा. इध पन, भो गोतम, एकच्चो न हेव खो निमित्तेन आदिसति, अपि च खो मनुस्सानं वा अमनुस्सानं वा देवतानं वा सद्दं सुत्वा आदिसति…पे… नपि मनुस्सानं वा अमनुस्सानं वा देवतानं वा सद्दं सुत्वा आदिसति, अपि च खो वितक्कयतो विचारयतो वितक्कविप्फारसद्दं सुत्वा आदिसति…पे… नपि वितक्कयतो विचारयतो वितक्कविप्फारसद्दं सुत्वा आदिसति, अपि च खो अवितक्कं अविचारं समाधिं समापन्नस्स चेतसा चेतो परिच्च पजानाति – ‘यथा इमस्स भोतो मनोसङ्खारा पणिहिता इमस्स चित्तस्स अनन्तरा अम्हं नाम वितक्कं वितक्केस्सती’ति, सो बहुं चेपि आदिसति तथेव तं होति, नो अञ्ञथा. इदम्पि, भो गोतम, पाटिहारियं योव नं करोति सोव नं पटिसंवेदेति, योव नं करोति तस्सेव तं होति. इदम्पि मे, भो गोतम, पाटिहारियं मायासहधम्मरूपं विय खायति.

‘‘यञ्च खो इदं, भो गोतम, पाटिहारियं इधेकच्चो एवं अनुसासति – ‘एवं वितक्केथ, मा एवं वितक्कयित्थ; एवं मनसि करोथ, मा एवं मनसाकत्थ; इदं पजहथ, इदं उपसम्पज्ज विहरथा’ति. इदमेव, भो गोतम, पाटिहारियं खमति इमेसं तिण्णं पाटिहारियानं अभिक्कन्ततरञ्च पणीततरञ्च.

‘‘अच्छरियं, भो गोतम, अब्भुतं, भो गोतम! यावसुभासितमिदं भोता गोतमेन इमेहि च मयं तीहि पाटिहारियेहि समन्नागतं भवन्तं गोतमं धारेम. भवञ्हि गोतमो अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोति…पे… याव ब्रह्मलोकापि कायेन वसं वत्तेति, भवञ्हि गोतमो अवितक्कं अविचारं समाधिं समापन्नस्स चेतसा चेतो परिच्च पजानाति – ‘यथा इमस्स भोतो मनोसङ्खारा पणिहिता इमस्स चित्तस्स अनन्तरा अमुं नाम वितक्कं वितक्केस्सती’ति. भवञ्हि गोतमो एवमनुसासति – ‘एवं वितक्केथ, मा एवं वितक्कयित्थ; एवं मनसि करोथ, मा एवं मनसाकत्थ; इदं पजहथ, इदं उपसम्पज्ज विहरथा’’’ति.

‘‘अद्धा खो त्याहं, ब्राह्मण, आसज्ज उपनीय वाचा भासिता; अपि च त्याहं ब्याकरिस्सामि. अहञ्हि, ब्राह्मण, अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोमि…पे… याव ब्रह्मलोकापि कायेन वसं वत्तेमि. अहञ्हि, ब्राह्मण, अवितक्कं अविचारं समाधिं समापन्नस्स चेतसा चेतो परिच्च पजानामि – ‘यथा इमस्स भोतो मनोसङ्खारा पणिहिता, इमस्स चित्तस्स अनन्तरा अमुं नाम वितक्कं वितक्केस्सती’ति. अहञ्हि, ब्राह्मण, एवमनुसासामि – ‘एवं वितक्केथ, मा एवं वितक्कयित्थ; एवं मनसि करोथ, मा एवं मनसाकत्थ; इदं पजहथ, इदं उपसम्पज्ज विहरथा’’’ति.

‘‘अत्थि पन, भो गोतम, अञ्ञो एकभिक्खुपि यो इमेहि तीहि पाटिहारियेहि समन्नागतो, अञ्ञत्र भोता गोतमेना’’ति? ‘‘न खो, ब्राह्मण, एकंयेव सतं न द्वे सतानि न तीणि सतानि न चत्तारि सतानि न पञ्च सतानि, अथ खो भिय्योव, ये [ते (क.) पस्स म. नि. २.१९५] भिक्खू इमेहि तीहि पाटिहारियेहि समन्नागता’’ति. ‘‘कहं पन, भो गोतम, एतरहि ते भिक्खू विहरन्ती’’ति? ‘‘इमस्मिंयेव खो, ब्राह्मण, भिक्खुसङ्घे’’ति.

‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतम! सेय्यथापि भो गोतम, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य – ‘चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती’ति, एवमेवं भोता गोतमेन अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो. एसाहं भवन्तं गोतमं सरणं गच्छामि, धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्च. उपासकं मं भवं गोतमो धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गत’’न्ति. दसमं.

ब्राह्मणवग्गो पठमो.