१. अविज्जासुत्तं
६१. ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय – ‘इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’ति. एवञ्चेतं, भिक्खवे, वुच्चति, अथ च पन पञ्ञायति – ‘इदप्पच्चया अविज्जा’ति.
‘‘अविज्जम्पाहं [अविज्जम्पहं (सी. स्या.)], भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो अविज्जाय? ‘पञ्च नीवरणा’तिस्स वचनीयं. पञ्चपाहं, भिक्खवे, नीवरणे साहारे वदामि, नो अनाहारे. को चाहारो पञ्चन्नं नीवरणानं? ‘तीणि दुच्चरितानी’तिस्स वचनीयं. तीणिपाहं, भिक्खवे, दुच्चरितानि साहारानि वदामि, नो अनाहारानि. को चाहारो तिण्णं दुच्चरितानं? ‘इन्द्रियअसंवरो’तिस्स वचनीयं. इन्द्रियअसंवरम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो इन्द्रियअसंवरस्स? ‘असतासम्पजञ्ञ’न्तिस्स वचनीयं. असतासम्पजञ्ञम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो असतासम्पजञ्ञस्स? ‘अयोनिसोमनसिकारो’तिस्स वचनीयं. अयोनिसोमनसिकारम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो अयोनिसोमनसिकारस्स? ‘अस्सद्धिय’न्तिस्स वचनीयं. अस्सद्धियम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो अस्सद्धियस्स? ‘असद्धम्मस्सवन’न्तिस्स वचनीयं. असद्धम्मस्सवनम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो असद्धम्मस्सवनस्स? ‘असप्पुरिससंसेवो’तिस्स वचनीयं.
‘‘इति खो, भिक्खवे, असप्पुरिससंसेवो परिपूरो असद्धम्मस्सवनं परिपूरेति, असद्धम्मस्सवनं परिपूरं अस्सद्धियं परिपूरेति, अस्सद्धियं परिपूरं अयोनिसोमनसिकारं परिपूरेति, अयोनिसोमनसिकारो परिपूरो असतासम्पजञ्ञं परिपूरेति, असतासम्पजञ्ञं परिपूरं इन्द्रियअसंवरं परिपूरेति, इन्द्रियअसंवरो परिपूरो तीणि दुच्चरितानि परिपूरेति, तीणि दुच्चरितानि परिपूरानि पञ्च नीवरणे परिपूरेन्ति, पञ्च नीवरणा परिपूरा अविज्जं परिपूरेन्ति. एवमेतिस्सा अविज्जाय आहारो होति, एवञ्च पारिपूरि.
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, उपरिपब्बते थुल्लफुसितके देवे वस्सन्ते ( ) [(गलगलायन्ते) (सी.), (गळगळायन्ते) (स्या.)] तं उदकं यथानिन्नं पवत्तमानं पब्बतकन्दरपदरसाखा परिपूरेति, पब्बतकन्दरपदरसाखा परिपूरा कुसोब्भे [कुस्सुब्भे (सी.), कुसुब्भे (स्या.), कुसोम्भे (क.) अ. नि. ३.९६] परिपूरेन्ति. कुसोब्भा परिपूरा महासोब्भे [महासोम्भे (क.)] परिपूरेन्ति, महासोब्भा परिपूरा कुन्नदियो परिपूरेन्ति, कुन्नदियो परिपूरा महानदियो परिपूरेन्ति, महानदियो परिपूरा महासमुद्दं सागरं परिपूरेन्ति; एवमेतस्स महासमुद्दस्स सागरस्स आहारो होति, एवञ्च पारिपूरि.
‘‘एवमेवं खो, भिक्खवे, असप्पुरिससंसेवो परिपूरो असद्धम्मस्सवनं परिपूरेति, असद्धम्मस्सवनं परिपूरं अस्सद्धियं परिपूरेति, अस्सद्धियं परिपूरं अयोनिसोमनसिकारं परिपूरेति, अयोनिसोमनसिकारो परिपूरो असतासम्पजञ्ञं परिपूरेति, असतासम्पजञ्ञं परिपूरं इन्द्रियअसंवरं परिपूरेति, इन्द्रियअसंवरो परिपूरो तीणि दुच्चरितानि परिपूरेति, तीणि दुच्चरितानि परिपूरानि पञ्च नीवरणे परिपूरेन्ति, पञ्च नीवरणा परिपूरा अविज्जं परिपूरेन्ति; एवमेतिस्सा अविज्जाय आहारो होति, एवञ्च पारिपूरि.
‘‘विज्जाविमुत्तिम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो विज्जाविमुत्तिया? ‘सत्त बोज्झङ्गा’तिस्स वचनीयं. सत्तपाहं, भिक्खवे, बोज्झङ्गे साहारे वदामि, नो अनाहारे. को चाहारो सत्तन्नं बोज्झङ्गानं? ‘चत्तारो सतिपट्ठाना’तिस्स वचनीयं. चत्तारोपाहं, भिक्खवे, सतिपट्ठाने साहारे वदामि, नो अनाहारे. को चाहारो चतुन्नं सतिपट्ठानानं? ‘तीणि सुचरितानी’तिस्स वचनीयं. तीणिपाहं, भिक्खवे, सुचरितानि साहारानि वदामि, नो अनाहारानि. को चाहारो तिण्णं सुचरितानं? ‘इन्द्रियसंवरो’तिस्स वचनीयं. इन्द्रियसंवरम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो इन्द्रियसंवरस्स? ‘सतिसम्पजञ्ञ’न्तिस्स वचनीयं. सतिसम्पजञ्ञम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो सतिसम्पजञ्ञस्स? ‘योनिसोमनसिकारो’तिस्स वचनीयं. योनिसोमनसिकारम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो योनिसोमनसिकारस्स? ‘सद्धा’तिस्स वचनीयं. सद्धम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो सद्धाय? ‘सद्धम्मस्सवन’न्तिस्स वचनीयं. सद्धम्मस्सवनम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को चाहारो सद्धम्मस्सवनस्स? ‘सप्पुरिससंसेवो’तिस्स वचनीयं.
‘‘इति खो, भिक्खवे, सप्पुरिससंसेवो परिपूरो सद्धम्मस्सवनं परिपूरेति, सद्धम्मस्सवनं परिपूरं सद्धं परिपूरेति, सद्धा परिपूरा योनिसोमनसिकारं परिपूरेति, योनिसोमनसिकारो परिपूरो सतिसम्पजञ्ञं परिपूरेति, सतिसम्पजञ्ञं परिपूरं इन्द्रियसंवरं परिपूरेति, इन्द्रियसंवरो परिपूरो तीणि सुचरितानि परिपूरेति, तीणि सुचरितानि परिपूरानि चत्तारो सतिपट्ठाने परिपूरेन्ति, चत्तारो सतिपट्ठाना परिपूरा सत्त बोज्झङ्गे परिपूरेन्ति, सत्त बोज्झङ्गा परिपूरा विज्जाविमुत्तिं परिपूरेन्ति; एवमेतिस्सा विज्जाविमुत्तिया आहारो होति, एवञ्च पारिपूरि.
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, उपरिपब्बते थुल्लफुसितके देवे वस्सन्ते तं उदकं यथानिन्नं पवत्तमानं पब्बतकन्दरपदरसाखा परिपूरेति, पब्बतकन्दरपदरसाखा परिपूरा कुसोब्भे परिपूरेन्ति, कुसोब्भा परिपूरा महासोब्भे परिपूरेन्ति, महासोब्भा परिपूरा कुन्नदियो परिपूरेन्ति, कुन्नदियो परिपूरा महानदियो परिपूरेन्ति, महानदियो परिपूरा महासमुद्दं सागरं परिपूरेन्ति; एवमेतस्स महासमुद्दस्स सागरस्स आहारो होति, एवञ्च पारिपूरि.
‘‘एवमेवं खो, भिक्खवे, सप्पुरिससंसेवो परिपूरो सद्धम्मस्सवनं परिपूरेति, सद्धम्मस्सवनं परिपूरं सद्धं परिपूरेति, सद्धा परिपूरा योनिसोमनसिकारं परिपूरेति, योनिसोमनसिकारो परिपूरो सतिसम्पजञ्ञं परिपूरेति, सतिसम्पजञ्ञं परिपूरं इन्द्रियसंवरं परिपूरेति, इन्द्रियसंवरो परिपूरो तीणि सुचरितानि परिपूरेति, तीणि सुचरितानि परिपूरानि चत्तारो सतिपट्ठाने परिपूरेन्ति, चत्तारो सतिपट्ठाना परिपूरा सत्त बोज्झङ्गे परिपूरेन्ति, सत्त बोज्झङ्गा परिपूरा विज्जाविमुत्तिं परिपूरेन्ति; एवमेतिस्सा विज्जाविमुत्तिया आहारो होति, एवञ्च पारिपूरी’’ति. पठमं.