намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

кхуддаканика̄йе

уда̄напа̄л̣и

1. бодхивагго

1. пат̣хамабодхисуттам̣

1. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ урувела̄йам̣ вихарати наджджа̄ неран̃джара̄йа тӣре бодхируккхамӯле пат̣хама̄бхисамбуддхо. тена кхо пана самайена бхагава̄ сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисинно хоти вимуттисукхапат̣исам̣ведӣ [вимуттисукхам̣ пат̣исам̣ведӣ (сйа̄. пӣ. ка.)]. атха кхо бхагава̄ тасса сатта̄хасса аччайена тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣хахитва̄ раттийа̄ пат̣хамам̣ йа̄мам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ ануломам̣ са̄дхукам̣ манаса̄ка̄си –

‘‘ити имасмим̣ сати идам̣ хоти, имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджати, йадидам̣ – авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатанам̣, сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нам̣, упа̄да̄напаччайа̄ бхаво, бхавапаччайа̄ джа̄ти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ самбхаванти. еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄,

а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса;

атхасса кан̇кха̄ вапайанти сабба̄,

йато паджа̄на̄ти сахетудхамма’’нти. пат̣хамам̣;

2. дутийабодхисуттам̣

2. евам̣ ме сутам̣ – ека самайам̣ бхагава̄ урувела̄йам̣ вихарати наджджа̄ неран̃джара̄йа тӣре бодхируккхамӯле пат̣хама̄бхисамбуддхо. тена кхо пана самайена бхагава̄ сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисинно хоти вимуттисукхапат̣исам̣ведӣ. атха кхо бхагава̄ тасса сатта̄хасса аччайена тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣хахитва̄ раттийа̄ маджджхимам̣ йа̄мам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ пат̣иломам̣ са̄дхукам̣ манаса̄ка̄си –

‘‘ити имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхати, йадидам̣ – авиджджа̄ниродха̄ сан̇кха̄раниродхо, сан̇кха̄раниродха̄ вин̃н̃а̄н̣аниродхо, вин̃н̃а̄н̣аниродха̄ на̄марӯпаниродхо, на̄марӯпаниродха̄ сал̣а̄йатананиродхо, сал̣а̄йатананиродха̄ пхассаниродхо, пхассаниродха̄ ведана̄ниродхо, ведана̄ниродха̄ тан̣ха̄ниродхо, тан̣ха̄ниродха̄ упа̄да̄наниродхо, упа̄да̄наниродха̄ бхаваниродхо, бхаваниродха̄ джа̄тиниродхо, джа̄тиниродха̄ джара̄маран̣ам̣ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ нируджджханти. еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣ’’ти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄,

а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса;

атхасса кан̇кха̄ вапайанти сабба̄,

йато кхайам̣ паччайа̄нам̣ аведӣ’’ти. дутийам̣;

3. татийабодхисуттам̣

3. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ урувела̄йам̣ вихарати наджджа̄ неран̃джара̄йа тӣре бодхируккхамӯле пат̣хама̄бхисамбуддхо. тена кхо пана самайена бхагава̄ сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисинно хоти вимуттисукхапат̣исам̣ведӣ. атха кхо бхагава̄ тасса сатта̄хасса аччайена тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣хахитва̄ раттийа̄ паччхимам̣ йа̄мам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ ануломапат̣иломам̣ са̄дхукам̣ манаса̄ка̄си –

‘‘ити имасмим̣ сати идам̣ хоти, имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджати, имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхати; йадидам̣ – авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатанам̣, сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нам̣, упа̄да̄напаччайа̄ бхаво, бхавапаччайа̄ джа̄ти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ самбхаванти. еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хоти.

‘‘авиджджа̄йа твева асесавира̄ганиродха̄ сан̇кха̄раниродхо, сан̇кха̄раниродха̄ вин̃н̃а̄н̣аниродхо, вин̃н̃а̄н̣аниродха̄ на̄марӯпаниродхо, на̄марӯпаниродха̄ сал̣а̄йатананиродхо, сал̣а̄йатананиродха̄ пхассаниродхо, пхассаниродха̄ ведана̄ниродхо, ведана̄ниродха̄ тан̣ха̄ниродхо, тан̣ха̄ниродха̄ упа̄да̄наниродхо, упа̄да̄наниродха̄ бхаваниродхо, бхаваниродха̄ джа̄тиниродхо, джа̄тиниродха̄ джара̄маран̣ам̣ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ нируджджханти. еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣ’’ти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄,

а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса;

видхӯпайам̣ тит̣т̣хати ма̄расенам̣,

сӯрийова [сурийова (сӣ. сйа̄. кам̣. пӣ.)] обха̄сайаманталиккха’’нти. татийам̣;

4. хум̣хун̇касуттам̣

4. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ урувела̄йам̣ вихарати наджджа̄ неран̃джара̄йа тӣре аджапа̄ланигродхе пат̣хама̄бхисамбуддхо. тена кхо пана самайена бхагава̄ сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисинно хоти вимуттисукхапат̣исам̣ведӣ. атха кхо бхагава̄ тасса сатта̄хасса аччайена тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣ха̄си.

атха кхо ан̃н̃атаро хум̣хун̇каджа̄тико [хухун̇каджа̄тико (сӣ. сйа̄. кам̣. пӣ.)] бра̄хман̣о йена бхагава̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ бхагавата̄ саддхим̣ саммоди. саммоданӣйам̣ катхам̣ са̄ран̣ӣйам̣ вӣтиса̄ретва̄ екамантам̣ ат̣т̣ха̄си. екамантам̣ т̣хито кхо со бра̄хман̣о бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, бхо готама, бра̄хман̣о хоти, катаме ча пана бра̄хман̣акаран̣а̄ [бра̄хман̣ака̄рака̄ (ка.)] дхамма̄’’ти?

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘йо бра̄хман̣о ба̄хитапа̄падхаммо,

нихум̣хун̇ко [нихухун̇ко (сӣ. сйа̄. кам̣ пӣ.)] никкаса̄во йататто;

ведантагӯ вӯситабрахмачарийо,

дхаммена со брахмава̄дам̣ вадеййа;

йассуссада̄ наттхи кухин̃чи локе’’ти. чатуттхам̣;

5. бра̄хман̣асуттам̣

5. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена а̄йасма̄ ча са̄рипутто а̄йасма̄ ча маха̄моггалла̄но а̄йасма̄ ча маха̄кассапо а̄йасма̄ ча маха̄качча̄но [маха̄качча̄йано (сӣ. пӣ. ка.)] а̄йасма̄ ча маха̄кот̣т̣хико а̄йасма̄ ча маха̄каппино а̄йасма̄ ча маха̄чундо а̄йасма̄ ча ануруддхо а̄йасма̄ ча ревато а̄йасма̄ ча нандо [а̄нандо (сӣ. пӣ.)] йена бхагава̄ тенупасан̇камим̣су.

аддаса̄ кхо бхагава̄ те а̄йасманте дӯратова а̄гаччханте; дисва̄на бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘ете, бхиккхаве, бра̄хман̣а̄ а̄гаччханти; ете, бхиккхаве, бра̄хман̣а̄ а̄гаччхантӣ’’ти. евам̣ вутте, ан̃н̃атаро бра̄хман̣аджа̄тико бхиккху бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, бханте, бра̄хман̣о хоти, катаме ча пана бра̄хман̣акаран̣а̄ дхамма̄’’ти?

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘ба̄хитва̄ па̄паке дхамме, йе чаранти сада̄ сата̄;

кхӣн̣асам̣йоджана̄ буддха̄, те ве [тева (сӣ.)] локасми бра̄хман̣а̄’’ти. пан̃чамам̣;

6. маха̄кассапасуттам̣

6. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ ра̄джагахе вихарати вел̣уване каландаканива̄пе. тена кхо пана самайена а̄йасма̄ маха̄кассапо пиппалигуха̄йам̣ [пиппхалигуха̄йам̣ (сйа̄.), симбалигуха̄йам̣ (ка.)] вихарати а̄ба̄дхико [а̄ба̄дхико хоти (сйа̄. пӣ.)] дуккхито ба̄л̣хагила̄но. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо апарена самайена тамха̄ а̄ба̄дха̄ вут̣т̣ха̄си. атха кхо а̄йасмато маха̄кассапасса тамха̄ а̄ба̄дха̄ вут̣т̣хитасса етадахоси – ‘‘йам̣нӯна̄хам̣ ра̄джагахам̣ пин̣д̣а̄йа пависеййа’’нти.

тена кхо пана самайена пан̃чаматта̄ни девата̄сата̄ни уссуккам̣ а̄панна̄ни хонти а̄йасмато маха̄кассапасса пин̣д̣апа̄тапат̣ила̄бха̄йа. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо та̄ни пан̃чаматта̄ни девата̄сата̄ни пат̣иккхипитва̄ пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄ паттачӣварама̄да̄йа ра̄джагахам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси – йена далиддависикха̄ капан̣ависикха̄ песака̄рависикха̄. аддаса̄ кхо бхагава̄ а̄йасмантам̣ маха̄кассапам̣ ра̄джагахе пин̣д̣а̄йа чарантам̣ йена далиддависикха̄ капан̣ависикха̄ песака̄рависикха̄.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘анан̃н̃апосиман̃н̃а̄там̣, дантам̣ са̄ре патит̣т̣хитам̣;

кхӣн̣а̄савам̣ вантадосам̣, тамахам̣ брӯми бра̄хман̣а’’нти. чхат̣т̣хам̣;

7. аджакала̄пакасуттам̣

7. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ па̄ва̄йам̣ [па̄т̣алийам̣ (пӣ.)] вихарати аджакала̄паке четийе, аджакала̄пакасса йаккхасса бхаване. тена кхо пана самайена бхагава̄ раттандхака̄ратимиса̄йам̣ аббхока̄се нисинно хоти; дево ча екамекам̣ пхуса̄йати. атха кхо аджакала̄пако йаккхо бхагавато бхайам̣ чхамбхитаттам̣ ломахам̣сам̣ уппа̄детука̄мо йена бхагава̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ бхагавато авидӯре тиккхаттум̣ ‘‘аккуло паккуло’’ти аккулапаккуликам̣ ака̄си – ‘‘есо те, саман̣а, писа̄чо’’ти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘йада̄ сакесу дхаммесу, па̄рагӯ хоти бра̄хман̣о;

атха етам̣ писа̄чан̃ча, паккулан̃ча̄тиваттатӣ’’ти. саттамам̣;

8. сан̇га̄маджисуттам̣

8. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена а̄йасма̄ сан̇га̄маджи са̄ваттхим̣ ануппатто хоти бхагавантам̣ дассана̄йа. ассоси кхо а̄йасмато сан̇га̄маджисса пура̄н̣адутийика̄ – ‘‘аййо кира сан̇га̄маджи са̄ваттхим̣ ануппатто’’ти. са̄ да̄ракам̣ а̄да̄йа джетаванам̣ агама̄си.

тена кхо пана самайена а̄йасма̄ сан̇га̄маджи ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле дива̄виха̄рам̣ нисинно хоти. атха кхо а̄йасмато сан̇га̄маджисса пура̄н̣адутийика̄ йена̄йасма̄ сан̇га̄маджи тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ а̄йасмантам̣ сан̇га̄маджим̣ етадавоча – ‘‘кхуддапуттан̃хи [кхуддапутта̄мхи (сӣ.)], саман̣а, поса ма’’нти. евам̣ вутте, а̄йасма̄ сан̇га̄маджи тун̣хӣ ахоси.

дутийампи кхо а̄йасмато сан̇га̄маджисса пура̄н̣адутийика̄ а̄йасмантам̣ сан̇га̄маджим̣ етадавоча – ‘‘кхуддапуттан̃хи, саман̣а, поса ма’’нти. дутийампи кхо а̄йасма̄ сан̇га̄маджи тун̣хӣ ахоси.

татийампи кхо а̄йасмато сан̇га̄маджисса пура̄н̣адутийика̄ а̄йасмантам̣ сан̇га̄маджим̣ етадавоча – ‘‘кхуддапуттан̃хи, саман̣а, поса ма’’нти. татийампи кхо а̄йасма̄ сан̇га̄маджи тун̣хӣ ахоси.

атха кхо а̄йасмато сан̇га̄маджисса пура̄н̣адутийика̄ там̣ да̄ракам̣ а̄йасмато сан̇га̄маджисса пурато никкхипитва̄ пакка̄ми [пакками (ка.) евамупарипи] – ‘‘есо [еса (сӣ. ка.)] те, саман̣а, путто; поса на’’нти.

атха кхо а̄йасма̄ сан̇га̄маджи там̣ да̄ракам̣ нева олокеси на̄пи а̄лапи. атха кхо а̄йасмато сан̇га̄маджисса пура̄н̣адутийика̄ авидӯрам̣ [авидӯре (сйа̄. пӣ.)] гантва̄ апалокентӣ аддаса а̄йасмантам̣ сан̇га̄маджим̣ там̣ да̄ракам̣ нева олокентам̣ на̄пи а̄лапантам̣, дисва̄насса̄ етадахоси – ‘‘на ча̄йам̣ саман̣о путтенапи аттхико’’ти. тато пат̣иниваттитва̄ да̄ракам̣ а̄да̄йа пакка̄ми. аддаса̄ кхо бхагава̄ диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена а̄йасмато сан̇га̄маджисса пура̄н̣адутийика̄йа еварӯпам̣ виппака̄рам̣.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘а̄йантим̣ на̄бхинандати, паккамантим̣ на сочати;

сан̇га̄ сан̇га̄маджим̣ муттам̣, тамахам̣ брӯми бра̄хман̣а’’нти. ат̣т̣хамам̣;

9. джат̣иласуттам̣

9. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ гайа̄йам̣ вихарати гайа̄сӣсе. тена кхо пана самайена самбахула̄ джат̣ила̄ сӣта̄су хемантика̄су раттӣсу антарат̣т̣хаке химапа̄тасамайе гайа̄йам̣ уммуджджантипи нимуджджантипи, уммуджджанимуджджампи каронти осин̃чантипи, аггимпи джуханти – ‘‘имина̄ суддхӣ’’ти.

аддаса̄ кхо бхагава̄ те самбахуле джат̣иле сӣта̄су хемантика̄су раттӣсу антарат̣т̣хаке химапа̄тасамайе гайа̄йам̣ уммуджджантепи нимуджджантепи уммуджджанимуджджампи каронте [уммуджджанимуджджам̣ каронтепи (сӣ. пӣ. ка.)] осин̃чантепи аггимпи джуханте – ‘‘имина̄ суддхӣ’’ти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘на удакена сучӣ хотӣ, бахветтха нха̄йатӣ [наха̄йатӣ (сӣ.)] джано;

йамхи саччан̃ча дхаммо ча, со сучӣ со ча бра̄хман̣о’’ти. навамам̣;

10. ба̄хийасуттам̣

10. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена ба̄хийо да̄ручӣрийо суппа̄раке пат̣ивасати самуддатӣре саккато гарукато ма̄нито пӯджито апачито ла̄бхӣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣. атха кхо ба̄хийасса да̄ручӣрийасса рахогатасса пат̣исаллӣнасса евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди – ‘‘йе кхо кечи локе араханто ва̄ арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панна̄, ахам̣ тесам̣ ан̃н̃атаро’’ти.

атха кхо ба̄хийасса да̄ручӣрийасса пура̄н̣аса̄лохита̄ девата̄ анукампика̄ аттхака̄ма̄ ба̄хийасса да̄ручӣрийасса четаса̄ четопаривитаккаман̃н̃а̄йа йена ба̄хийо да̄ручӣрийо тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ ба̄хийам̣ да̄ручӣрийам̣ етадавоча – ‘‘нева кхо твам̣, ба̄хийа, араха̄, на̄пи арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панно. са̄пи те пат̣ипада̄ наттхи йа̄йа твам̣ араха̄ ва̄ асса [ассаси (сйа̄. ка.)] арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панно’’ти.

‘‘атха ке чарахи садеваке локе араханто ва̄ арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панно’’ти? ‘‘аттхи, ба̄хийа, уттаресу джанападесу [джанападе (сӣ.)] са̄ваттхи на̄ма нагарам̣. таттха со бхагава̄ етарахи вихарати арахам̣ самма̄самбуддхо. со хи, ба̄хийа, бхагава̄ араха̄ чева арахатта̄йа ча дхаммам̣ десетӣ’’ти.

атха кхо ба̄хийо да̄ручӣрийо та̄йа девата̄йа сам̣веджито та̄вадева суппа̄ракамха̄ пакка̄ми. саббаттха екараттипарива̄сена йена са̄ваттхи джетаванам̣ ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄мо тенупасан̇ками. тена кхо пана самайена самбахула̄ бхиккхӯ аббхока̄се чан̇каманти. атха кхо ба̄хийо да̄ручӣрийо йена те бхиккхӯ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ те бхиккхӯ етадавоча – ‘‘кахам̣ ну кхо, бханте, етарахи бхагава̄ вихарати арахам̣ самма̄самбуддхо? дассанака̄мамха̄ майам̣ там̣ бхагавантам̣ арахантам̣ самма̄самбуддха’’нти. ‘‘антарагхарам̣ павит̣т̣хо кхо, ба̄хийа, бхагава̄ пин̣д̣а̄йа̄’’ти.

атха кхо ба̄хийо да̄ручӣрийо тарама̄нарӯпо джетавана̄ никкхамитва̄ са̄ваттхим̣ пависитва̄ аддаса бхагавантам̣ са̄ваттхийам̣ пин̣д̣а̄йа чарантам̣ па̄са̄дикам̣ паса̄данӣйам̣ сантиндрийам̣ сантама̄насам̣ уттамадаматхасаматхамануппаттам̣ дантам̣ гуттам̣ йатиндрийам̣ на̄гам̣. дисва̄на йена бхагава̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ бхагавато па̄де сираса̄ нипатитва̄ бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘десету ме, бханте бхагава̄, дхаммам̣; десету, сугато, дхаммам̣, йам̣ мамасса дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа̄’’ти. евам̣ вутте, бхагава̄ ба̄хийам̣ да̄ручӣрийам̣ етадавоча – ‘‘ака̄ло кхо та̄ва, ба̄хийа, антарагхарам̣ павит̣т̣хамха̄ пин̣д̣а̄йа̄’’ти.

дутийампи кхо ба̄хийо да̄ручӣрийо бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘дуджджа̄нам̣ кхо панетам̣, бханте, бхагавато ва̄ джӣвитантара̄йа̄нам̣, майхам̣ ва̄ джӣвитантара̄йа̄нам̣. десету ме, бханте бхагава̄, дхаммам̣; десету, сугато, дхаммам̣, йам̣ мамасса дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа̄’’ти. дутийампи кхо бхагава̄ ба̄хийам̣ да̄ручӣрийам̣ етадавоча – ‘‘ака̄ло кхо та̄ва, ба̄хийа, антарагхарам̣ павит̣т̣хамха̄ пин̣д̣а̄йа̄’’ти.

татийампи кхо ба̄хийо да̄ручӣрийо бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘дуджджа̄нам̣ кхо панетам̣, бханте, бхагавато ва̄ джӣвитантара̄йа̄нам̣, майхам̣ ва̄ джӣвитантара̄йа̄нам̣. десету ме бханте бхагава̄, дхаммам̣; десету, сугато, дхаммам̣, йам̣ мамасса дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа̄’’ти.

‘‘тасма̄тиха те, ба̄хийа, евам̣ сиккхитаббам̣ – ‘дит̣т̣хе дит̣т̣хаматтам̣ бхависсати, суте сутаматтам̣ бхависсати, муте мутаматтам̣ бхависсати, вин̃н̃а̄те вин̃н̃а̄таматтам̣ бхависсатӣ’ти. еван̃хи те, ба̄хийа, сиккхитаббам̣. йато кхо те, ба̄хийа, дит̣т̣хе дит̣т̣хаматтам̣ бхависсати, суте сутаматтам̣ бхависсати, муте мутаматтам̣ бхависсати, вин̃н̃а̄те вин̃н̃а̄таматтам̣ бхависсати, тато твам̣, ба̄хийа, на тена; йато твам̣, ба̄хийа, на тена тато твам̣, ба̄хийа, на таттха; йато твам̣, ба̄хийа, на таттха, тато твам̣, ба̄хийа, невидха на хурам̣ на убхайамантарена. есеванто дуккхасса̄’’ти.

атха кхо ба̄хийасса да̄ручӣрийасса бхагавато има̄йа сам̣кхитта̄йа дхаммадесана̄йа та̄вадева анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччи.

атха кхо бхагава̄ ба̄хийам̣ да̄ручӣрийам̣ имина̄ сам̣кхиттена ова̄дена овадитва̄ пакка̄ми. атха кхо ачирапаккантасса бхагавато ба̄хийам̣ да̄ручӣрийам̣ га̄вӣ тарун̣аваччха̄ адхипатитва̄ [адхипа̄тетва̄ (сӣ. сйа̄. пӣ.), адхипа̄титва̄ (ка.)] джӣвита̄ воропеси.

атха кхо бхагава̄ са̄ваттхийам̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣икканто самбахулехи бхиккхӯхи саддхим̣ нагарамха̄ никкхамитва̄ аддаса ба̄хийам̣ да̄ручӣрийам̣ ка̄лан̇катам̣ [ка̄лакатам̣ (сӣ. сйа̄. кам̣.)]; дисва̄на бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘ган̣хатха, бхиккхаве, ба̄хийасса да̄ручӣрийасса сарӣракам̣; ман̃чакам̣ а̄ропетва̄ нӣхаритва̄ джха̄петха; тхӯпан̃часса каротха. сабрахмача̄рӣ во, бхиккхаве, ка̄лан̇като’’ти.

‘‘евам̣, бханте’’ти кхо те бхиккхӯ бхагавато пат̣иссутва̄ ба̄хийасса да̄ручӣрийасса сарӣракам̣ ман̃чакам̣ а̄ропетва̄ нӣхаритва̄ джха̄петва̄ тхӯпан̃часса катва̄ йена бхагава̄ тенупасан̇камим̣су; упасан̇камитва̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ нисӣдим̣су. екамантам̣ нисинна̄ кхо те бхиккхӯ бхагавантам̣ етадавочум̣ – ‘‘дад̣д̣хам̣, бханте, ба̄хийасса да̄ручӣрийасса сарӣрам̣, тхӯпо часса като. тасса ка̄ гати, ко абхисампара̄йо’’ти? ‘‘пан̣д̣ито, бхиккхаве, ба̄хийо да̄ручӣрийо паччапа̄ди дхаммасса̄нудхаммам̣; на ча мам̣ дхамма̄дхикаран̣ам̣ вихесеси. париниббуто, бхиккхаве, ба̄хийо да̄ручӣрийо’’ти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘йаттха а̄по ча патхавӣ, теджо ва̄йо на га̄дхати;

на таттха сукка̄ джотанти, а̄диччо наппака̄сати;

на таттха чандима̄ бха̄ти, тамо таттха на виджджати.

‘‘йада̄ ча аттана̄веди [ведхӣ (ка.)], муни монена бра̄хман̣о;

атха рӯпа̄ арӯпа̄ ча, сукхадуккха̄ памуччатӣ’’ти. дасамам̣;

(айампи уда̄но вутто бхагавата̄ ити ме сутанти.) [( ) сйа̄мапоттхаке наттхи]

бодхивагго пат̣хамо нит̣т̣хито.

тассудда̄нам̣ –

тайо бодхи ча хум̣хун̇ко [тайо ча бодхи нигродхо (саббаттха)], бра̄хман̣о [те тхера̄ (сӣ. сйа̄. пӣ.), тхеро (ка.)] кассапена ча;

аджа [па̄ва̄йа (сӣ. сйа̄.), па̄т̣алийам̣ (пӣ.), па̄ва̄ (ка.)] сан̇га̄ма джат̣ила̄, ба̄хийена̄ти те даса̄ти.

2. мучалиндавагго

1. мучалиндасуттам̣

11. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ урувела̄йам̣ вихарати наджджа̄ неран̃джара̄йа тӣре мучалиндамӯле пат̣хама̄бхисамбуддхо. тена кхо пана самайена бхагава̄ сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисинно хоти вимуттисукхапат̣исам̣ведӣ.

тена кхо пана самайена маха̄ ака̄ламегхо удапа̄ди сатта̄хаваддалика̄ сӣтава̄тадуддинӣ. атха кхо мучалиндо на̄гара̄джа̄ сакабхавана̄ никкхамитва̄ бхагавато ка̄йам̣ саттаккхаттум̣ бхогехи париккхипитва̄ упаримуддхани махантам̣ пхан̣ам̣ вихачча ат̣т̣ха̄си – ‘‘ма̄ бхагавантам̣ сӣтам̣, ма̄ бхагавантам̣ ун̣хам̣, ма̄ бхагавантам̣ д̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапа [сирим̣сапа (сӣ. сйа̄. кам̣. пӣ.)] сампхассо’’ти.

атха кхо бхагава̄ тасса сатта̄хасса аччайена тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣ха̄си. атха кхо мучалиндо на̄гара̄джа̄ виддхам̣ вигатавала̄хакам̣ девам̣ видитва̄ бхагавато ка̄йа̄ бхоге винивет̣хетва̄ сакаван̣н̣ам̣ пат̣исам̣харитва̄ ма̄н̣авакаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄ бхагавато пурато ат̣т̣ха̄си пан̃джалико бхагавантам̣ намассама̄но.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘сукхо вивеко тут̣т̣хасса, сутадхаммасса пассато;

абйа̄паджджам̣ сукхам̣ локе, па̄н̣абхӯтесу сам̣йамо.

‘‘сукха̄ вира̄гата̄ локе, ка̄ма̄нам̣ саматиккамо;

асмима̄насса йо винайо, етам̣ ве парамам̣ сукха’’нти. пат̣хамам̣;

2. ра̄джасуттам̣

12. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена самбахула̄нам̣ бхиккхӯнам̣ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣икканта̄нам̣ упат̣т̣ха̄наса̄ла̄йам̣ саннисинна̄нам̣ саннипатита̄нам̣ айамантара̄катха̄ удапа̄ди – ‘‘ко ну кхо, а̄вусо, имесам̣ двиннам̣ ра̄джӯнам̣ махаддханатаро ва̄ маха̄бхогатаро ва̄ маха̄косатаро ва̄ маха̄виджитатаро ва̄ маха̄ва̄ханатаро ва̄ махаббалатаро ва̄ махиддхикатаро ва̄ маха̄нубха̄ватаро ва̄ ра̄джа̄ ва̄ ма̄гадхо сенийо бимбиса̄ро, ра̄джа̄ ва̄ пасенади косало’’ти? айан̃чарахи тесам̣ бхиккхӯнам̣ антара̄катха̄ хоти виппаката̄.

атха кхо бхагава̄ са̄йанхасамайам̣ пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хито йенупат̣т̣ха̄наса̄ла̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ пан̃н̃атте а̄сане нисӣди. нисаджджа кхо бхагава̄ бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘ка̄йа нуттха, бхиккхаве, етарахи катха̄йа саннисинна̄ саннипатита̄, ка̄ ча пана во антара̄катха̄ виппаката̄’’ти?

‘‘идха, бханте, амха̄кам̣ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣икканта̄нам̣ упат̣т̣ха̄наса̄ла̄йам̣ саннисинна̄нам̣ саннипатита̄нам̣ айамантара̄катха̄ удапа̄ди – ‘ко ну кхо, а̄вусо, имесам̣ двиннам̣ ра̄джӯнам̣ махаддханатаро ва̄ маха̄бхогатаро ва̄ маха̄косатаро ва̄ маха̄виджитатаро ва̄ маха̄ва̄ханатаро ва̄ махаббалатаро ва̄ махиддхикатаро ва̄ маха̄нубха̄ватаро ва̄ ра̄джа̄ ва̄ ма̄гадхо сенийо бимбиса̄ро, ра̄джа̄ ва̄ пасенади косало’ти? айам̣ кхо но, бханте, антара̄катха̄ виппаката̄, атха бхагава̄ ануппатто’’ти.

‘‘на кхветам̣, бхиккхаве, тумха̄кам̣ патирӯпам̣ кулапутта̄нам̣ саддха̄ ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджита̄нам̣ йам̣ тумхе еварӯпим̣ катхам̣ катхеййа̄тха. саннипатита̄нам̣ во, бхиккхаве, двайам̣ каран̣ӣйам̣ – дхаммӣ ва̄ катха̄ арийо ва̄ тун̣хӣбха̄во’’ти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘йан̃ча ка̄масукхам̣ локе, йан̃чидам̣ дивийам̣ сукхам̣;

тан̣хаккхайасукхассете, калам̣ на̄ггханти сол̣аси’’нти. дутийам̣;

3. дан̣д̣асуттам̣

13. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена самбахула̄ кума̄рака̄ антара̄ ча са̄ваттхим̣ антара̄ ча джетаванам̣ ахим̣ дан̣д̣ена хананти. атха кхо бхагава̄ пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄ паттачӣварама̄да̄йа са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. аддаса̄ кхо бхагава̄ самбахуле кума̄раке антара̄ ча са̄ваттхим̣ антара̄ ча джетаванам̣ ахим̣ дан̣д̣ена хананте.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘сукхака̄ма̄ни бхӯта̄ни, йо дан̣д̣ена вихим̣сати;

аттано сукхамеса̄но, печча со на лабхате сукхам̣.

‘‘сукхака̄ма̄ни бхӯта̄ни, йо дан̣д̣ена на хим̣сати;

аттано сукхамеса̄но, печча со лабхате сукха’’нти. татийам̣;

4. сакка̄расуттам̣

14. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена бхагава̄ саккато хоти гарукато ма̄нито пӯджито апачито, ла̄бхӣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣. бхиккхусан̇гхопи саккато хоти гарукато ма̄нито пӯджито апачито, ла̄бхӣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣. ан̃н̃атиттхийа̄ пана парибба̄джака̄ асакката̄ хонти агаруката̄ ама̄нита̄ [на апачита̄ (сйа̄. пӣ.)] апӯджита̄ анапачита̄, на ла̄бхино чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣. атха кхо те ан̃н̃атиттхийа̄ парибба̄джака̄ бхагавато сакка̄рам̣ асахама̄на̄ бхиккхусан̇гхасса ча га̄ме ча аран̃н̃е ча бхиккхӯ дисва̄ асаббха̄хи пхаруса̄хи ва̄ча̄хи аккосанти парибха̄санти росенти вихесенти.

атха кхо самбахула̄ бхиккхӯ йена бхагава̄ тенупасан̇камим̣су; упасан̇камитва̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ нисӣдим̣су. екамантам̣ нисинна̄ кхо те бхиккхӯ бхагавантам̣ етадавочум̣ – ‘‘етарахи, бханте, бхагава̄ саккато гарукато ма̄нито пӯджито апачито, ла̄бхӣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣. бхиккхусан̇гхопи саккато гарукато ма̄нито пӯджито апачито, ла̄бхӣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣. ан̃н̃атиттхийа̄ пана парибба̄джака̄ асакката̄ агаруката̄ ама̄нита̄ апӯджита̄ анапачита̄, на ла̄бхино чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣. атха кхо те, бханте, ан̃н̃атиттхийа̄ парибба̄джака̄ бхагавато сакка̄рам̣ асахама̄на̄ бхиккхусан̇гхасса ча га̄ме ча аран̃н̃е ча бхиккхӯ дисва̄ асаббха̄хи пхаруса̄хи ва̄ча̄хи аккосанти парибха̄санти росенти вихесантӣ’’ти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘га̄ме аран̃н̃е сукхадуккхапхут̣т̣хо,

неваттато но парато дахетха;

пхусанти пхасса̄ упадхим̣ пат̣ичча,

нирӯпадхим̣ кена пхусеййу пхасса̄’’ти. чатуттхам̣;

5. упа̄сакасуттам̣

15. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена ан̃н̃атаро иччха̄нан̇галако упа̄сако са̄ваттхим̣ ануппатто хоти кеначидева каран̣ӣйена. атха кхо со упа̄сако са̄ваттхийам̣ там̣ каран̣ӣйам̣ тӣретва̄ йена бхагава̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ нисӣди. екамантам̣ нисиннам̣ кхо там̣ упа̄сакам̣ бхагава̄ етадавоча – ‘‘чирассам̣ кхо твам̣, упа̄сака, имам̣ парийа̄йамака̄си йадидам̣ идха̄гамана̄йа̄’’ти.

‘‘чирапат̣ика̄хам̣, бханте, бхагавантам̣ дассана̄йа упасан̇камитука̄мо, апи ча̄хам̣ кехичи кехичи киччакаран̣ӣйехи бйа̄ват̣о. ева̄хам̣ на̄саккхим̣ бхагавантам̣ дассана̄йа упасан̇камиту’’нти.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘сукхам̣ вата тасса на хоти кин̃чи,

сан̇кха̄тадхаммасса бахуссутасса;

сакин̃чанам̣ пасса вихан̃н̃ама̄нам̣,

джано джанасмим̣ пат̣ибандхарӯпо’’ти. пан̃чамам̣;

6. габбхинӣсуттам̣

16. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена ан̃н̃атарасса парибба̄джакасса дахарама̄н̣авика̄ паджа̄пати хоти габбхинӣ упавиджан̃н̃а̄. атха кхо са̄ парибба̄джика̄ там̣ парибба̄джакам̣ етадавоча – ‘‘гаччха твам̣, бра̄хман̣а, телам̣ а̄хара, йам̣ ме виджа̄та̄йа бхависсатӣ’’ти.

евам̣ вутте, со парибба̄джако там̣ парибба̄джикам̣ етадавоча – ‘‘куто пана̄хам̣, бхоти [бхотийа̄ (сйа̄. пӣ. ка.)], телам̣ а̄хара̄мӣ’’ти? дутийампи кхо са̄ парибба̄джика̄ там̣ парибба̄джакам̣ етадавоча – ‘‘гаччха твам̣, бра̄хман̣а, телам̣ а̄хара, йам̣ ме виджа̄та̄йа бхависсатӣ’’ти. дутийампи кхо со парибба̄джико там̣ парибба̄джикам̣ етадавоча – ‘‘куто пана̄хам̣, бхоти, телам̣ а̄хара̄мӣ’’ти? татийампи кхо са̄ парибба̄джика̄ там̣ парибба̄джакам̣ етадавоча – ‘‘гаччха твам̣, бра̄хман̣а, телам̣ а̄хара, йам̣ ме виджа̄та̄йа бхависсатӣ’’ти.

тена кхо пана самайена ран̃н̃о пасенадисса косаласса кот̣т̣ха̄га̄ре саман̣асса ва̄ бра̄хман̣асса ва̄ сапписса ва̄ теласса ва̄ йа̄вадаттхам̣ па̄тум̣ дӣйати [диййати (сӣ. ка.)], но нӣхаритум̣.

атха кхо тасса парибба̄джакасса етадахоси – ‘‘ран̃н̃о кхо пана пасенадисса косаласса кот̣т̣ха̄га̄ре саман̣асса ва̄ бра̄хман̣асса ва̄ сапписса ва̄ теласса ва̄ йа̄вадаттхам̣ па̄тум̣ дӣйати, но нӣхаритум̣. йам̣нӯна̄хам̣ ран̃н̃о пасенадисса косаласса кот̣т̣ха̄га̄рам̣ гантва̄ теласса йа̄вадаттхам̣ пивитва̄ гхарам̣ а̄гантва̄ уччхаддитва̄на [уггиритва̄на (сӣ. сйа̄. пӣ.), уччхадитва̄ (сӣ. сйа̄. ат̣т̣ха.), уччхад̣д̣итва̄на (ка.)] дадеййам̣, йам̣ имисса̄ виджа̄та̄йа бхависсатӣ’’ти.

атха кхо со парибба̄джако ран̃н̃о пасенадисса косаласса кот̣т̣ха̄га̄рам̣ гантва̄ теласса йа̄вадаттхам̣ пивитва̄ гхарам̣ а̄гантва̄ нева саккоти уддхам̣ ка̄тум̣, на пана адхо. со дуккха̄хи тибба̄хи [типпа̄хи (сйа̄.)] кхара̄хи кат̣ука̄хи ведана̄хи пхут̣т̣хо а̄ват̣т̣ати париват̣т̣ати.

атха кхо бхагава̄ пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄ паттачӣварама̄да̄йа са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. аддаса̄ кхо бхагава̄ там̣ парибба̄джакам̣ дуккха̄хи тибба̄хи кхара̄хи кат̣ука̄хи ведана̄хи пхут̣т̣хам̣ а̄ват̣т̣ама̄нам̣ париват̣т̣ама̄нам̣.

атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –

‘‘сукхино вата йе акин̃чана̄,

ведагуно хи джана̄ акин̃чана̄;

сакин̃чанам̣ пасса вихан̃н̃ама̄нам̣,

джано джанасмим̣ пат̣ибандхачитто’’ [пат̣ибаддхачитто (сйа̄.), пат̣ибандхарупо (?)] ти. чхат̣т̣хам̣;

7. екапуттакасуттам̣

17. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена ан̃н̃атарасса упа̄сакасса екапуттако пийо мана̄по ка̄лан̇като хоти.