1. девата̄сам̣йуттам̣

1. нал̣авагго

1. огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄

таттха сам̣йутта̄гамо на̄ма сага̄тха̄вагго, нида̄навагго, кхандхакавагго, сал̣а̄йатанавагго, маха̄вагготи пан̃чавагго хоти. суттато –

‘‘сатта суттасахасса̄ни, сатта суттасата̄ни ча;

два̄сат̣т̣хи чева сутта̄ни, есо сам̣йуттасан̇гахо’’.

бха̄н̣ава̄рато бха̄н̣ава̄расатам̣ хоти. тасса ваггесу сага̄тха̄вагго а̄ди, суттесу огхатаран̣асуттам̣. тасса̄пи ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄ди. са̄ панеса̄ пат̣хамамаха̄сан̇гӣти суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йа а̄димхи виттха̄рита̄, тасма̄ са̄ таттха виттха̄ританайенева ведитабба̄.

1. йам̣ панетам̣ ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дикам̣ нида̄нам̣, таттха еванти нипа̄тападам̣. метиа̄дӣни на̄мапада̄ни. са̄ваттхийам̣ вихаратӣти еттха вӣти упасаггападам̣, харатӣти а̄кхйа̄тападанти имина̄ та̄ва найена падавибха̄го ведитаббо.

аттхато пана евам̣саддо та̄ва упамӯпадеса-сампахам̣сана-гарахан̣а-вачанасампат̣иггаха̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣а̄ди-анекаттхаппабхедо. татха̄ хеса – ‘‘евам̣ джа̄тена маччена, каттаббам̣ кусалам̣ баху’’нти (дха. па. 53) евама̄дӣсу упама̄йам̣ а̄гато. ‘‘евам̣ те абхиккамитаббам̣, евам̣ те пат̣иккамитабба’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.122) упадесе. ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) сампахам̣сане. ‘‘евамевам̣ пана̄йам̣ васалӣ йасмим̣ ва̄ тасмим̣ ва̄ тасса мун̣д̣акасса саман̣акасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.187) гарахан̣е. ‘‘евам̣, бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосу’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.1) вачанасампат̣иггахе. ‘‘евам̣ бйа̄ кхо ахам̣, бханте, бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.398) а̄ка̄ре. ‘‘ехи твам̣ ма̄н̣авака, йена саман̣о а̄нандо тенупасан̇кама; упасан̇камитва̄ мама вачанена саман̣ам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччха – ‘субхо ма̄н̣аво тодеййапутто бхавантам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччхатӣ’ти. еван̃ча вадехи – ‘са̄дху кира бхавам̣ а̄нандо йена субхасса ма̄н̣авасса тодеййапуттасса нивесанам̣, тенупасан̇камату анукампам̣ упа̄да̄йа̄’ти’’а̄дӣсу (дӣ. ни. 1.445) нидассане. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха ка̄ла̄ма̄, име дхамма̄ кусала̄ ва̄ акусала̄ ва̄ти? акусала̄, бханте. са̄ваджджа̄ ва̄ анаваджджа̄ ва̄ти? са̄ваджджа̄, бханте. вин̃н̃угарахита̄ ва̄ вин̃н̃уппасаттха̄ ва̄ти? вин̃н̃угарахита̄, бханте. саматта̄ сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти ва̄ но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣти? саматта̄, бханте, сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти, евам̣ но еттха хотӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) авадха̄ран̣е. сва̄йамидха а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣есу дат̣т̣хаббо.

таттха а̄ка̄раттхена евам̣саддена етаматтхам̣ дӣпети – на̄на̄найанипун̣ам̣ анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣ аттхабйан̃джанасампаннам̣ вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣ дхамматтхадесана̄ пат̣иведхагамбхӣрам̣ саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхама̄гаччхантам̣ тасса бхагавато вачанам̣ саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄тум̣? саббатха̄мена пана сотука̄матам̣ джанетва̄пи евам̣ ме сутам̣, майа̄пи екена̄ка̄рена сутанти.

нидассанаттхена – ‘‘на̄хам̣ сайамбхӯ, на майа̄ идам̣ саччхиката’’нти атта̄нам̣ паримоченто – ‘‘евам̣ ме сутам̣, майа̄пи евам̣ сута’’нти ида̄ни ваттаббам̣ сакаласуттам̣ нидассети.

авадха̄ран̣аттхена – ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бахуссута̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо, гатиманта̄нам̣, сатиманта̄нам̣, дхитиманта̄нам̣, упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо’’ти (а. ни. 1.220-223) евам̣ бхагавата̄ – ‘‘а̄йасма̄ а̄нандо аттхакусало дхаммакусало бйан̃джанакусало нируттикусало пубба̄паракусало’’ти (а. ни. 5.169) евам̣ дхаммасена̄патина̄ ча пасаттхабха̄ва̄нурӯпам̣ аттано дха̄ран̣абалам̣ дассенто сатта̄нам̣ сотука̄матам̣ джанети – ‘‘евам̣ ме сутам̣, тан̃ча кхо аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнаманадхикам̣, евамева на ан̃н̃атха̄ дат̣т̣хабба’’нти.

месаддо тӣсу аттхесу диссати. татха̄ хисса – ‘‘га̄тха̄бхигӣтам̣ ме абходжанеййа’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 81) майа̄ти аттхо. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ ’’ тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.88) майханти аттхо. ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) мама̄ти аттхо. идха пана ‘‘майа̄ сута’’нти ча ‘‘мама сута’’нти ча аттхадвайе йуджджати.

сутанти айам̣ сутасаддо саупасагго анупасагго ча гамана-виссута-килиннаупачита̄нуйога-сотавин̃н̃еййа-сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄та̄дианекаттхаппабхедо. татха̄ хисса – ‘‘сена̄йа пасуто’’тиа̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11) виссутадхаммасса̄ти аттхо. ‘‘авассута̄ авассутасса̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 657) килинна̄килиннасса̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 7.12) упачитанти аттхо. ‘‘йе джха̄напасута̄ дхӣра̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 181) джха̄на̄нуйутта̄ти аттхо. ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мута’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.241) сотавин̃н̃еййанти аттхо. ‘‘сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха панасса сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ аттхо. ме-саддасса хи майа̄ти аттхе сати – ‘‘евам̣ майа̄ сутам̣, сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄рита’’нти йуджджати. мама̄ти аттхе сати – ‘‘евам̣ мама сутам̣, сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ран̣а’’нти йуджджати.

еваметесу тӣсу падесу еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассанам̣. мети вуттавин̃н̃а̄н̣асаман̇гипуггаланидассанам̣. сутанти ассаванабха̄вапат̣иккхепато анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. татха̄ еванти тасса сотадва̄ра̄нуса̄рена паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттибха̄ваппака̄санам̣. мети аттаппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄санам̣. айан̃хеттха сан̇кхепо – ‘‘на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ майа̄ на ан̃н̃ам̣ катам̣, идам̣ пана катам̣, айам̣ дхаммо суто’’ти.

татха̄ еванти ниддиситаббаппака̄санам̣. мети пуггалаппака̄санам̣. сутанти пуггалакиччаппака̄санам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘йам̣ суттам̣ ниддисисса̄ми, там̣ майа̄ евам̣ сута’’нти.

татха̄ еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанагахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо. еванти хи айам̣ а̄ка̄рапан̃н̃атти. мети каттуниддесо. сутанти висайаниддесо. етта̄вата̄ на̄на̄ка̄раппаваттена читтасанта̄нена там̣саман̇гино каттувисайе гахан̣асаннит̣т̣ха̄нам̣ катам̣ хоти.

атха ва̄ еванти пуггалакиччаниддесо. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо. мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо. айам̣ панеттха сан̇кхепо – ‘‘майа̄ саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄ пуггалена вин̃н̃а̄н̣авасена ладдхасаванакиччавоха̄рена сута’’нти.

таттха еванти ча мети ча саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃атти. кин̃хеттха там̣ параматтхато аттхи, йам̣ еванти ва̄ мети ва̄ ниддесам̣ лабхетха. сутанти виджджама̄напан̃н̃атти. йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдхам̣, там̣ параматтхато виджджама̄нанти. татха̄ еванти ча мети ча там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббато упа̄да̄пан̃н̃атти. сутанти дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато упанидха̄пан̃н̃атти.

еттха ча еванти вачанена асаммохам̣ дӣпети. на хи саммӯл̣хо на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хоти. сутанти вачанена сутасса асаммосам̣ дӣпети. йасса хи сутам̣ саммут̣т̣хам̣ хоти, на со ка̄лантарена майа̄ сутанти пат̣иджа̄на̄ти. иччасса асаммохена пан̃н̃а̄сиддхи, асаммосена пана сатисиддхи. таттха пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа сатийа̄ бйан̃джана̄вадха̄ран̣асаматтхата̄, сатипуббан̇гама̄йа пан̃н̃а̄йа аттхапат̣иведхасаматтхата̄. тадубхайасаматтхата̄йогена аттхабйан̃джанасампаннасса дхаммакосасса анупа̄ланасаматтхато дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаттасиддхи.

апаро найо – еванти вачанена йонисо манасика̄рам̣ дӣпети, айонисо манасикарото хи на̄наппака̄рапат̣иведха̄бха̄вато. сутанти вачанена авиккхепам̣ дӣпети виккхиттачиттасса савана̄бха̄вато. татха̄ хи виккхиттачитто пуггало саббасампаттийа̄ вуччама̄нопи ‘‘на майа̄ сутам̣, пуна бхан̣атха̄’’ти бхан̣ати. йонисо манасика̄рена четтха аттасамма̄пан̣идхим̣ пуббе ча катапун̃н̃атам̣ са̄дхети, самма̄ аппан̣ихитаттасса пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ тадабха̄вато. авиккхепена саддхаммассаванам̣ саппурисӯпаниссайан̃ча са̄дхети. на хи виккхиттачитто сотум̣ саккоти, на ча саппурисе анупаниссайама̄насса саванам̣ аттхӣти.

апаро найо – йасма̄ ‘‘еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо’’ти вуттам̣, со ча евам̣ бхаддако а̄ка̄ро на самма̄ аппан̣ихитаттано пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ хоти, тасма̄ еванти имина̄ бхаддакена а̄ка̄рена паччхимачаккадвайасампаттиматтано дӣпети. сутанти саванайогена пуримачаккадвайасампаттим̣. на хи аппатирӯпадесе васато саппурисӯпаниссайавирахитасса ва̄ саванам̣ аттхи. иччасса паччхимачаккадвайасиддхийа̄ а̄сайасуддхи сиддха̄ хоти, пуримачаккадвайасиддхийа̄ пайогасуддхи, та̄йа ча а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхи, пайогасуддхийа̄ а̄гамабйаттисиддхи. ити пайога̄сайасуддхасса а̄гама̄дхигамасампаннасса вачанам̣ арун̣уггам̣ вийа сӯрийасса удайато, йонисо манасика̄ро вийа ча кусалакаммасса, арахати бхагавато вачанасса пуббан̇гамам̣ бхавитунти т̣ха̄не нида̄нам̣ т̣хапенто евам̣ ме сутантиа̄дима̄ха.

апаро найо – еванти имина̄ на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена вачанена аттано аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣ дӣпети. сутанти имина̄ сотаббабхедапат̣иведхадӣпакена дхамманируттипат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣. еванти ча идам̣ йонисо манасика̄радӣпакавачанам̣ бха̄сама̄но – ‘‘ете майа̄ дхамма̄ манаса̄нупеккхита̄ дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄’’ти дӣпети. сутанти идам̣ саванайогадӣпакавачанам̣ бха̄сама̄но – ‘‘бахӯ майа̄ дхамма̄ сута̄ дха̄та̄ вачаса̄ паричита̄’’ти дӣпети. тадубхайенапи аттхабйан̃джанапа̄рипӯрим̣ дӣпенто саване а̄дарам̣ джанети. аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ан̃хи дхаммам̣ а̄дарена ассун̣анто махата̄ хита̄ париба̄хиро хотӣти а̄дарам̣ джанетва̄ саккаччам̣ дхаммо сотабботи.

евам̣ ме сутанти имина̄ пана сакалена вачанена а̄йасма̄ а̄нандо татха̄гатаппаведитам̣ дхаммам̣ аттано адаханто асаппурисабхӯмим̣ атиккамати, са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нанто саппурисабхӯмим̣ оккамати. татха̄ асаддхамма̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄пети, саддхамме читтам̣ патит̣т̣ха̄пети. ‘‘кевалам̣ сутамеветам̣ майа̄, тассева пана бхагавато вачана’’нти дӣпенто атта̄нам̣ паримочети, саттха̄рам̣ ападисати, джинавачанам̣ аппети, дхамманеттим̣ патит̣т̣ха̄пети.

апича ‘‘евам̣ ме сута’’нти аттана̄ уппа̄дитабха̄вам̣ аппат̣иджа̄нанто пуримавачанам̣ виваранто – ‘‘саммукха̄ пат̣иггахитамидам̣ майа̄ тасса бхагавато чатувеса̄раджджависа̄радасса дасабаладхарасса а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йино сӣхана̄дана̄дино саббасаттуттамасса дхаммиссарасса дхаммара̄джасса дхамма̄дхипатино дхаммадӣпасса дхаммасаран̣асса саддхаммаварачаккаваттино самма̄самбуддхасса вачанам̣, на еттха аттхе ва̄ дхамме ва̄ паде ва̄ бйан̃джане ва̄ кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ каттабба̄’’ти саббадеваманусса̄нам̣ имасмим̣ дхамме ассаддхийам̣ вина̄сети, саддха̄сампадам̣ уппа̄детӣти. тенетам̣ вуччати –

‘‘вина̄сайати ассаддхам̣, саддхам̣ вад̣д̣хети са̄сане;

евам̣ ме сутамиччевам̣, вадам̣ готамаса̄вако’’ти.

еканти ган̣анапариччхеданиддесо. самайанти париччхиннаниддесо. екам̣ самайанти анийамитапаридӣпанам̣. таттха самайасаддо –

‘‘самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хетудит̣т̣хису;

пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссати’’.

татха̄ хисса ‘‘аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.447) самава̄йо аттхо. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) кхан̣о. ‘‘ун̣хасамайо парил̣а̄хасамайо’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 358) ка̄ло. ‘‘маха̄самайо паванасми’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.332) самӯхо. ‘‘самайопи кхо те, бхадда̄ли, аппат̣ивиддхо ахоси, бхагава̄ кхо са̄ваттхийам̣ вихарати, бхагава̄пи мам̣ джа̄ниссати – ‘бхадда̄ли, на̄ма бхиккху саттхуса̄сане сиккха̄йа апарипӯрака̄рӣ’ти. айампи кхо те, бхадда̄ли, самайо аппат̣ивиддхо ахосӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.135) хету. ‘‘тена кхо пана самайена угга̄хама̄но парибба̄джако саман̣амун̣д̣ика̄путто самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме пат̣ивасатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.260) дит̣т̣хи.

‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо, йо чаттхо сампара̄йико;

аттха̄бхисамайа̄ дхӣро, пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. –

а̄дӣсу (сам̣. ни. 1.129) пат̣ила̄бхо. ‘‘самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.28) паха̄нам̣. ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 2.8) пат̣иведхо. идха панасса ка̄ло аттхо. тена сам̣ваччхара-уту-ма̄сад̣д̣хама̄са-ратти-дива-пуббан̣ха-маджджханхика-са̄йанха-пат̣хамамаджджхимапаччхимайа̄ма-мухутта̄дӣсу ка̄лаппабхедабхӯтесу самайесу екам̣ самайанти дӣпети.

таттха кин̃ча̄пи етесу сам̣ваччхара̄дӣсу самайесу йам̣ йам̣ суттам̣ йасмим̣ йасмим̣ сам̣ваччхаре утумхи ма̄се паккхе раттибха̄ге дивасабха̄ге ва̄ вуттам̣, саббам̣ там̣ тхерасса сувидитам̣ суваваттха̄питам̣ пан̃н̃а̄йа. йасма̄ пана ‘‘евам̣ ме сутам̣ асукасам̣ваччхаре асукаутумхи асукама̄се асукапаккхе асукараттибха̄ге асукадивасабха̄ге ва̄’’ти евам̣ вутте на сакка̄ сукхена дха̄ретум̣ ва̄ уддиситум̣ ва̄ уддиса̄петум̣ ва̄, баху ча ваттаббам̣ хоти, тасма̄ екенева падена таматтхам̣ самодха̄нетва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

йе ва̄ име габбхоккантисамайо джа̄тисамайо сам̣вегасамайо абхиниккхаманасамайо дуккарака̄рикасамайо ма̄равиджайасамайо абхисамбодхисамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо десана̄самайо паринибба̄насамайоти евама̄дайо бхагавато девамануссесу ативийа суппака̄са̄ анекака̄лаппабхеда̄ ева самайа̄. тесу самайесу десана̄самайасан̇кха̄там̣ екам̣ самайанти дӣпети. йо ча̄йам̣ н̃а̄н̣акарун̣а̄киччасамайесу карун̣а̄киччасамайо, аттахитапарахитапат̣ипаттисамайесу парахитапат̣ипаттисамайо, саннипатита̄нам̣ каран̣ӣйадвайасамайесу дхаммикатха̄самайо, десана̄пат̣ипаттисамайесу десана̄самайо, тесупи самайесу ан̃н̃атарам̣ сандха̄йа ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

касма̄ панеттха йатха̄ абхидхамме ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачара’’нти ча ито ан̃н̃есу суттападесу ‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехӣ’’ти ча бхуммавачанена ниддесо като, винайе ча ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’ти каран̣авачанена, татха̄ акатва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти упайогавачанена ниддесо катоти. таттха татха̄, идха ча ан̃н̃атха̄ аттхасамбхавато. таттха хи абхидхамме ито ан̃н̃есу суттападесу ча адхикаран̣аттхо бха̄венабха̄валаккхан̣аттхо ча самбхавати. адхикаран̣ан̃хи ка̄латтхо самӯхаттхо ча самайо, таттха вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса ча самайасса бха̄вена тесам̣ бха̄во лаккхӣйати. тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха бхуммавачананиддесо като.

винайе ча хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати. йо хи со сиккха̄падапан̃н̃аттисамайо са̄рипутта̄дӣхипи дуббин̃н̃еййо, тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена ча сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но бхагава̄ таттха таттха виха̄си. тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха каран̣авачанена ниддесо като.

идха пана ан̃н̃асмим̣ ча евам̣джа̄тике аччантасам̣йогаттхо самбхавати. йан̃хи самайам̣ бхагава̄ имам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ суттантам̣ десеси, аччантамева там̣ самайам̣ карун̣а̄виха̄рена виха̄си. тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ идха упайогавачананиддесо катоти.

тенетам̣ вуччати –

‘‘там̣ там̣ аттхамапеккхитва̄, бхуммена каран̣ена ча;

ан̃н̃атра самайо вутто, упайогена со идха̄’’ти.

пора̄н̣а̄ пана ван̣н̣айанти – ‘‘тасмим̣ самайе’’ти ва̄ ‘‘тена самайена̄’’ти ва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти ва̄ абхила̄паматтабхедо еса, саббаттха бхуммамева аттхоти. тасма̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти вуттепи ‘‘екасмим̣ самайе’’ти аттхо ведитаббо.

бхагава̄ти гару. гарум̣ хи локе ‘‘бхагава̄’’ти ваданти. айан̃ча саббагун̣ависит̣т̣хата̄йа саббасатта̄нам̣ гару, тасма̄ ‘‘бхагава̄’’ти ведитаббо. пора̄н̣ехипи вуттам̣ –

‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттамам̣;

гару га̄равайутто со, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти. (висуддхи. 1.142);

апича –

‘‘бхагйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;

бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ тато’’ти. –

имисса̄ га̄тха̄йа васенасса падасса виттха̄рато аттхо ведитаббо. со ча висуддхимагге (висуддхи. 1.144) буддха̄нуссатиниддесе вуттойева.

етта̄вата̄ четтха евам̣ ме сутанти вачанена йатха̄сутам̣ дхаммам̣ дассенто бхагавато дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ кароти. тена ‘‘найидам̣ атиккантасаттхукам̣ па̄вачанам̣, айам̣ во саттха̄’’ти саттху адассанена уккан̣т̣хитам̣ джанам̣ самасса̄сети. екам̣ самайам̣ бхагава̄ти вачанена тасмим̣ самайе бхагавато авиджджама̄набха̄вам̣ дассенто рӯпака̄йапаринибба̄нам̣ са̄дхети. тена ‘‘евам̣видхасса на̄ма арийадхаммасса десако дасабаладхаро ваджирасан̇гха̄тасама̄нака̄йо сопи бхагава̄ париниббуто, кена ан̃н̃ена джӣвите а̄са̄ джанетабба̄’’ти джӣвитамадаматтам̣ джанам̣ сам̣веджети, саддхамме часса усса̄хам̣ джанети. еванти ча бхан̣анто десана̄сампаттим̣ ниддисати. ме сутанти са̄вакасампаттим̣. екам̣ самайанти ка̄ласампаттим̣. бхагава̄ти десакасампаттим̣.

са̄ваттхийанти евам̣на̄маке нагаре. самӣпаттхе четам̣ бхуммавачанам̣. вихаратӣти ависесена ирийа̄патхадиббабрахмаарийавиха̄ресу ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гӣпаридӣпанаметам̣. идха пана т̣ха̄нагамананисаджджа̄сайанаппабхедесу ирийа̄патхесу ан̃н̃атараирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣, тена т̣хитопи гаччхантопи нисиннопи сайа̄нопи бхагава̄ вихаратиччева ведитаббо. со хи екам̣ ирийа̄патхаба̄дханам̣ ан̃н̃ена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ апарипатантам̣ аттабха̄вам̣ харати паваттети, тасма̄ ‘‘вихаратӣ’’ти вуччати.

джетаванети джетасса ра̄джакума̄расса ване. тан̃хи тена ропитам̣ сам̣вад̣д̣хитам̣ парипа̄литам̣ ахоси, тасма̄ ‘‘джетавана’’нти сан̇кхам̣ гатам̣. тасмим̣ джетаване. ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄мети ана̄тхапин̣д̣икена гахапатина̄ чатупан̃н̃а̄сахиран̃н̃акот̣ипаричча̄гена буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса ниййа̄титатта̄ ‘‘ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄мо’’ти сан̇кхам̣ гате а̄ра̄ме. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана папан̃часӯданийа̄ маджджхимат̣т̣хакатха̄йа сабба̄савасуттаван̣н̣ана̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.14) вутто.

таттха сийа̄ – йади та̄ва бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати, ‘‘джетаване’’ти на ваттаббам̣. атха таттха вихарати, ‘‘са̄ваттхийа’’нти на ваттаббам̣. на хи сакка̄ убхайаттха екам̣ самайам̣ вихаритунти. на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣.

нану авочумха ‘‘самӣпаттхе бхуммавачана’’нти. тасма̄ йатха̄ ган̇га̄йамуна̄дӣнам̣ самӣпе гойӯтха̄ни чаранта̄ни ‘‘ган̇га̄йам̣ чаранти, йамуна̄йам̣ чарантӣ’’ти вуччати, евамидха̄пи йадидам̣ са̄ваттхийа̄ самӣпе джетаванам̣, таттха вихаранто вуччати ‘‘са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване’’ти. гочарага̄манидассанаттхам̣ хисса са̄ваттхивачанам̣, паббаджита̄нурӯпанива̄сат̣т̣ха̄нанидассанаттхам̣ сесавачанам̣.

ан̃н̃атара̄ девата̄ти на̄маготтавасена апа̄кат̣а̄ ека̄ девата̄ти аттхо. ‘‘абхиджа̄на̄ти но, бханте, бхагава̄ аху н̃а̄тан̃н̃атарасса махесаккхасса йаккхасса сам̣кхиттена тан̣ха̄сан̇кхайавимуттим̣ бха̄сита̄’’ти еттха пана абхин̃н̃а̄то саккопи девара̄джа̄ ‘‘ан̃н̃атаро’’ти вутто. ‘‘девата̄’’ти ча идам̣ дева̄нампи девадхӣта̄нампи са̄дха̄ран̣авачанам̣. имасмим̣ панаттхе дево адхиппето, со ча кхо рӯпа̄вачара̄нам̣ дева̄нам̣ ан̃н̃атаро.

абхикканта̄йа раттийа̄ти еттха абхикканта-саддо кхайасундара̄бхирӯпааббха̄нумодана̄дӣсу диссати. таттха ‘‘абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто пат̣хамо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату, бханте, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккха’’нти евама̄дӣсу (а. ни. 8.20; чӯл̣ава. 383) кхайе диссати. ‘‘айам̣ имесам̣ чатуннам̣ пуггала̄нам̣ абхиккантатаро ча пан̣ӣтатаро ча̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.100) сундаре.

‘‘ко ме вандати па̄да̄ни, иддхийа̄ йасаса̄ джалам̣;

абхиккантена ван̣н̣ена, сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄’’ти. –

евама̄дӣсу (ви. ва. 857) абхирӯпе. ‘‘абхиккантам̣ бхо готама, абхиккантам̣ бхо готама̄’’ти евама̄дӣсу (па̄ра̄. 15) аббха̄нумодане. идха пана кхайе. тена абхикканта̄йа раттийа̄, париккхӣн̣а̄йа раттийа̄ти вуттам̣ хоти. таттха̄йам̣ девапутто маджджхимайа̄масаманантаре а̄гатоти ведитаббо. нийа̄мо хи киреса девата̄нам̣ йадидам̣ буддха̄нам̣ ва̄ буддхаса̄вака̄нам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣ а̄гаччханта̄ маджджхимайа̄масаманантарейева а̄гаччханти.

абхиккантаван̣н̣а̄ти идха абхикканта-саддо абхирӯпе, ван̣н̣а-саддо пана чхавитхути-кулавагга-ка̄ран̣а-сан̣т̣ха̄наппама̄н̣а-рӯпа̄йатана̄дӣсу диссати. таттха ‘‘суван̣н̣аван̣н̣оси бхагава̄’’ти евама̄дӣсу (су. ни. 553) чхавийа̄. ‘‘када̄ сан̃н̃ӯл̣ха̄ пана те, гахапати, име саман̣асса ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.77) тхутийам̣. ‘‘чатта̄роме, бхо готама, ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 3.115) кулавагге. ‘‘атха кена ну ван̣н̣ена, гандхатхеноти вуччатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.234) ка̄ран̣е. ‘‘махантам̣ хаттхира̄джаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.138) сан̣т̣ха̄не. ‘‘тайо паттасса ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (па̄ра̄. 602) пама̄н̣е. ‘‘ван̣н̣о гандхо расо оджа̄’’ти евама̄дӣсу рӯпа̄йатане. со идха чхавийа̄ дат̣т̣хаббо. тена абхиккантаван̣н̣а̄ абхирӯпаччхави, ит̣т̣хаван̣н̣а̄ мана̄паван̣н̣а̄ти вуттам̣ хоти. девата̄ хи мануссалокам̣ а̄гаччхама̄на̄ пакативан̣н̣ам̣ пакатииддхим̣ джахитва̄ ол̣а̄рикам̣ аттабха̄вам̣ катва̄ атирекаван̣н̣ам̣ атирекаиддхим̣ ма̄петва̄ нат̣асамаджджа̄дӣни гаччханта̄ манусса̄ вийа абхисан̇кхатена ка̄йена а̄гаччханти. таттха ка̄ма̄вачара̄ анабхисан̇кхатенапи а̄гантум̣ сакконти, рӯпа̄вачара̄ пана на сакконти. тесан̃хи атисукхумо аттабха̄во, на тена ирийа̄патхакаппанам̣ хоти. тасма̄ айам̣ девапутто абхисан̇кхатенева а̄гато. тена вуттам̣ ‘‘абхиккантаван̣н̣а̄’’ти.

кевалакаппанти еттха кевала-саддо анавасеса-йебхуййа̄бйа̄мисса̄натирекадал̣хаттхависам̣йога̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийа’’нти евама̄дӣсу (па̄ра̄. 1) анавасесаттхаматтхо. ‘‘кевалакаппа̄ ча ан̇гамагадха̄ пахӯтам̣ кха̄данӣйабходжанӣйам̣ а̄да̄йа упасан̇камиссантӣ’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 43) йебхуййата̄. ‘‘кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти евама̄дӣсу (вибха. 225) абйа̄миссата̄. ‘‘кевалам̣ саддха̄маттакам̣ нӯна айама̄йасма̄’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 244) анатиреката̄. ‘‘а̄йасмато, бханте, ануруддхасса ба̄хийо на̄ма саддхивиха̄рико кевалакаппам̣ сан̇гхабхеда̄йа т̣хито’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.243) дал̣хаттхата̄. ‘‘кевалӣ вуситава̄ уттамапурисоти вуччатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 3.57) висам̣його аттхо. идха панасса анавасесаттхо адхиппето.

каппа-саддо пана̄йам̣ абхисаддахана-воха̄ра-ка̄ла-пан̃н̃атти-чхедана-викаппа-лесасамантабха̄ва̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘окаппанийаметам̣ бхото готамасса, йатха̄ там̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) абхисаддаханаматтхо. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, пан̃чахи саман̣акаппехи пхалам̣ парибхун̃джиту’’нти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 250) воха̄ро. ‘‘йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) ка̄ло. ‘‘ичча̄йасма̄ каппо’’ти евама̄дӣсу пан̃н̃атти. ‘‘алан̇като каппитакесамассӯ’’ти евама̄дӣсу (ви. ва. 1094, 1101) чхеданам̣. ‘‘каппати дван̇гулакаппо’’ти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 446) викаппо. ‘‘а̄ттхи каппо нипаджджиту’’нти евама̄дӣсу (а. ни. 8.80) лесо. ‘‘кевалакаппам̣ вел̣уванам̣ обха̄сетва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.94) самантабха̄во. идха панасса самантабха̄ваттхо адхиппето. тасма̄ кевалакаппам̣ джетавананти еттха ‘‘анавасесам̣ самантато джетавана’’нти еваматтхо дат̣т̣хаббо.

обха̄сетва̄ти ваттха̄лан̇ка̄расарӣрасамут̣т̣хита̄йа а̄бха̄йа пхаритва̄, чандима̄ вийа сӯрийо вийа ча екобха̄сам̣ екападжджотам̣ каритва̄ти аттхо.

йена̄ти бхумматтхе каран̣авачанам̣. йена бхагава̄ тенупасан̇камӣти тасма̄ ‘‘йаттха бхагава̄, таттха упасан̇камӣ’’ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. йена ва̄ ка̄ран̣ена бхагава̄ девамануссехи упасан̇камитаббо, тена ка̄ран̣ена упасан̇камӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. кена ча ка̄ран̣ена бхагава̄ упасан̇камитаббо? на̄наппака̄рагун̣ависеса̄дхигама̄дхиппа̄йена, са̄дупхалӯпабхога̄дхиппа̄йена диджаган̣ехи ниччапхалитамаха̄руккхо вийа. упасан̇камӣти ча гата̄ти вуттам̣ хоти. упасан̇камитва̄ти упасан̇каманапарийоса̄надӣпанам̣. атха ва̄ евам̣ гата̄ тато а̄саннатарам̣ т̣ха̄нам̣ бхагавато самӣпасан̇кха̄там̣ гантва̄типи вуттам̣ хоти.

ида̄ни йенаттхена локе аггапуггаласса упат̣т̣ха̄нам̣ а̄гата̄, там̣ пуччхитука̄ма̄ дасанакхасамодха̄насамуджджалам̣ ан̃джулим̣ сираси патит̣т̣хапетва̄ екамантам̣ ат̣т̣ха̄си. екамантанти бха̄ванапум̣саканиддесо – ‘‘висамам̣ чандимасӯрийа̄ париваттантӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.70) вийа. тасма̄ йатха̄ т̣хита̄ екамантам̣ т̣хита̄ хоти, татха̄ ат̣т̣ха̄сӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. бхумматтхе ва̄ етам̣ упайогавачанам̣. ат̣т̣ха̄сӣти т̣ха̄нам̣ каппеси. пан̣д̣ита̄ хи деваманусса̄ гарут̣т̣ха̄нийам̣ упасан̇камитва̄ а̄санакусалата̄йа екамантам̣ тит̣т̣ханти, айан̃ча дево тесам̣ ан̃н̃атаро, тасма̄ екамантам̣ ат̣т̣ха̄си.

катхам̣ т̣хито пана екамантам̣ т̣хито хотӣти? чха т̣ха̄надосе ваджджетва̄. сеййатхидам̣ – атидӯрам̣, ачча̄саннам̣, упарива̄там̣, уннатаппадесам̣, атисаммукхам̣, атипаччха̄ти. атидӯре т̣хито хи саче катхетука̄мо хоти, учча̄саддена катхетаббам̣ хоти. ачча̄санне т̣хито сан̇гхат̣т̣анам̣ кароти. упарива̄те т̣хито сарӣрагандхена ба̄дхати. уннатаппадесе т̣хито ага̄равам̣ пака̄сети. атисаммукха̄ т̣хито саче дат̣т̣хука̄мо хоти, чаккхуна̄ чаккхум̣ а̄хачча дат̣т̣хаббам̣ хоти. атипаччха̄ т̣хито саче дат̣т̣хука̄мо хоти, гӣвам̣ паса̄ретва̄ дат̣т̣хаббам̣ хоти. тасма̄ айампи ете чха т̣ха̄надосе ваджджетва̄ ат̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ ‘‘екамантам̣ ат̣т̣ха̄сӣ’’ти.

етадавоча̄ти етам̣ авоча. катхам̣ нӯти ка̄ран̣апуччха̄. бхагавато хи тин̣н̣огхабха̄во дасасахассилокадха̄туйа̄ па̄кат̣о, тенимисса̄ девата̄йа таттха кан̇кха̄ наттхи, имина̄ пана ка̄ран̣ена ‘‘тин̣н̣о’’ти на джа̄на̄ти, тена са̄ там̣ ка̄ран̣ам̣ пуччхама̄на̄ евама̄ха.

ма̄риса̄ти девата̄нам̣ пийасамуда̄ча̄равачанаметам̣. ниддуккха̄ти вуттам̣ хоти. йади евам̣ ‘‘йада̄ кхо те, ма̄риса, сан̇куна̄ сан̇ку хадайе сама̄гаччхеййа, атха нам̣ твам̣ джа̄неййа̄си ‘вассасахассам̣ ме нирайе паччама̄насса̄’’’ти (ма. ни. 1.512) идам̣ вируджджхати. на хи нерайикасатто ниддуккхо на̄ма хоти. кин̃ча̄пи на ниддуккхо, рул̣хӣсаддена пана евам̣ вуччати. пуббе кира пат̣хамакаппика̄нам̣ ниддуккха̄нам̣ сукхасамаппита̄нам̣ еса воха̄ро, апарабха̄ге дуккхам̣ хоту ва̄ ма̄ ва̄, рул̣хӣсаддена айам̣ воха̄ро вуччатева ниппадума̄пи нирудака̄пи ва̄ поккхаран̣ӣ поккхаран̣ӣ вийа.

огхаматарӣти еттха чатта̄ро огха̄, ка̄могхо бхавогхо дит̣т̣хогхо авиджджогхоти. таттха пан̃часу ка̄магун̣есу чхандара̄го ка̄могхо на̄ма. рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го джха̄наниканти ча бхавогхо на̄ма. два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо дит̣т̣хогхо на̄ма. чатӯсу саччесу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджогхо на̄ма. таттха ка̄могхо ат̣т̣хасу лобхасахагатесу читтуппа̄десу уппаджджати, бхавогхо чатӯсу дит̣т̣хигатавиппайутталобхасахагатесу читтуппа̄десу уппаджджати, дит̣т̣хогхо чатӯсу дит̣т̣хигатасампайуттесу читтуппа̄десу уппаджджати, авиджджогхо сабба̄кусалесу уппаджджати.

саббопи чеса авахананат̣т̣хена ра̄сат̣т̣хена ча огхоти ведитаббо. авахананат̣т̣хена̄ти адхогаманат̣т̣хена. айан̃хи аттано васам̣ гате сатте адхо гамети, нирайа̄дибхеда̄йа дуггатийам̣йева ниббаттети, упарибха̄вам̣ ва̄ нибба̄нам̣ гантум̣ аденто адхо тӣсу бхавесу чатӯсу йонӣсу пан̃часу гатӣсу саттасу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу навасу сатта̄ва̄сесу ча гаметӣтипи аттхо. ра̄сат̣т̣хена̄ти махантат̣т̣хена. маха̄ хесо килесара̄си авӣчито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва бхавагга̄ паттхат̣о, йадидам̣ пан̃часу ка̄магун̣есу чхандара̄го на̄ма. сесесупи есева найо. евамайам̣ ра̄сат̣т̣хена̄пи огхоти ведитаббо. атарӣти имам̣ чатуббидхампи огхам̣ кена ну твам̣, ма̄риса, ка̄ран̣ена тин̣н̣оти пуччхати.

атхасса̄ бхагава̄ пан̃хам̣ виссадждженто аппатит̣т̣хам̣ кхва̄хантиа̄дима̄ха. таттха аппатит̣т̣ханти аппатит̣т̣хаханто. ана̄йӯханти ана̄йӯханто, ава̄йамантоти аттхо. ити бхагава̄ гӯл̣хам̣ пат̣иччханнам̣ катва̄ пан̃хам̣ катхеси. девата̄пи нам̣ сутва̄ ‘‘ба̄хиракам̣ та̄ва огхам̣ таранта̄ на̄ма т̣ха̄таббат̣т̣ха̄не тит̣т̣ханта̄ таритаббат̣т̣ха̄не а̄йӯханта̄ таранти, айам̣ пана авӣчито йа̄ва бхавагга̄ паттхат̣ам̣ килесогхам̣ килесара̄сим̣ аппатит̣т̣хаханто ана̄йӯханто атаринти а̄ха. ким̣ ну кхо етам̣? катхам̣ ну кхо ета’’нти? виматим̣ паккханта̄ пан̃хасса аттхам̣ на ан̃н̃а̄си.

ким̣ пана бхагавата̄ йатха̄ сатта̄ на джа̄нанти, евам̣ катханаттха̄йа па̄рамийо пӯретва̄ саббан̃н̃ута̄ пат̣ивиддха̄ти? на етадаттха̄йа пат̣ивиддха̄. две пана бхагавато десана̄ ниггахамукхена ча ануггахамукхена ча. таттха йе пан̣д̣итама̄нино хонти ан̃н̃а̄тепи н̃а̄тасан̃н̃ино пан̃часата̄ бра̄хман̣апаббаджита̄ вийа, тесам̣ ма̄наниггахаттхам̣ йатха̄ на джа̄нанти, евам̣ мӯлапарийа̄йа̄дисадисам̣ дхаммам̣ десети. айам̣ ниггахамукхена десана̄. вуттампи четам̣ ‘‘ниггайха ниггайха̄хам̣, а̄нанда, ваккха̄ми, павайха павайха, а̄нанда, ваккха̄ми, йо са̄ро, со т̣хассатӣ’’ти (ма. ни. 3.196). йе пана уджука̄ сиккха̄ка̄ма̄, тесам̣ сувин̃н̃еййам̣ катва̄ а̄кан̇кхеййасутта̄дисадисам̣ дхаммам̣ десети, ‘‘абхирама, тисса, абхирама, тисса, ахамова̄дена ахамануггахена ахамануса̄санийа̄’’ти (сам̣. ни. 3.84) ча не самасса̄сети. айам̣ ануггахамукхена десана̄.

айам̣ пана девапутто ма̄наттхаддхо пан̣д̣итама̄нӣ, евам̣ кирасса ахоси – ахам̣ огхам̣ джа̄на̄ми, татха̄гатасса огхатин̣н̣абха̄вам̣ джа̄на̄ми, ‘‘имина̄ пана ка̄ран̣ена тин̣н̣о’’ти еттакаматтам̣ на джа̄на̄ми. ити майхам̣ н̃а̄тамева баху, аппам̣ ан̃н̃а̄там̣, тамахам̣ катхитаматтамева джа̄нисса̄ми. кин̃хи на̄ма там̣ бхагава̄ вадеййа, йасса̄хам̣ аттхам̣ на джа̄неййанти. атха саттха̄ ‘‘айам̣ килит̣т̣хаваттхам̣ вийа ран̇гаджа̄там̣ абхаббо имам̣ ма̄нам̣ аппаха̄йа десанам̣ сампат̣иччхитум̣, ма̄наниггахам̣ та̄васса катва̄ пуна нӣчачиттена пуччхантасса пака̄сесса̄мӣ’’ти пат̣иччханнам̣ катва̄ пан̃хам̣ катхеси. сопи нихатама̄но ахоси, са̄ часса нихатама̄ната̄ уттарипан̃хапуччханенева ведитабба̄. тасса пана пан̃хапуччханасса айаматтхо – катхам̣ пана твам̣, ма̄риса, аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯхам̣ огхаматари, йатха̄хам̣ джа̄на̄ми, евам̣ ме катхехӣти.

атхасса бхагава̄ катхенто йада̄сва̄хантиа̄дима̄ха. таттха йада̄ сва̄ханти йасмим̣ ка̄ле ахам̣. сука̄ро нипа̄таматтам̣. йатха̄ ча еттха, евам̣ саббападесу. сам̣сӣда̄мӣти пат̣иччханнам̣ катва̄ атаранто таттхева осӣда̄ми. ниббуйха̄мӣти т̣ха̄тум̣ асакконто ативатта̄ми. ити т̣ха̄не ча ва̄йа̄ме ча досам̣ дисва̄ атит̣т̣ханто ава̄йаманто огхаматаринти евам̣ бхагавата̄ пан̃хо катхито. девата̄йапи пат̣ивиддхо, на пана па̄кат̣о, тасса па̄кат̣ӣкаран̣аттхам̣ сатта дука̄ дассита̄. килесавасена хи сантит̣т̣ханто сам̣сӣдати на̄ма, абхисан̇кха̄равасена а̄йӯханто ниббуйхати на̄ма. тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи ва̄ сантит̣т̣ханто сам̣сӣдати на̄ма, авасесакилеса̄нан̃чева абхисан̇кха̄ра̄нан̃ча васена а̄йӯханто ниббуйхати на̄ма. тан̣ха̄васена ва̄ сантит̣т̣ханто сам̣сӣдати на̄ма, дит̣т̣хивасена а̄йӯханто ниббуйхати на̄ма. сассатадит̣т̣хийа̄ ва̄ сантит̣т̣ханто сам̣сӣдати на̄ма, уччхедадит̣т̣хийа̄ а̄йӯханто ниббуйхати на̄ма. олӣйана̄бхинивеса̄ хи бхавадит̣т̣хи, атидха̄вана̄бхинивеса̄ вибхавадит̣т̣хи. лӣнавасена ва̄ сантит̣т̣ханто сам̣сӣдати на̄ма, уддхаччавасена а̄йӯханто ниббуйхати на̄ма. татха̄ ка̄масукхаллика̄нуйогавасена сантит̣т̣ханто сам̣сӣдати на̄ма, аттакиламатха̄нуйогавасена а̄йӯханто ниббуйхати на̄ма. сабба̄кусала̄бхисан̇кха̄равасена сантит̣т̣ханто сам̣сӣдати на̄ма, саббалокийакусала̄бхисан̇кха̄равасена а̄йӯханто ниббуйхати на̄ма. вуттампи четам̣ – ‘‘сеййатха̄пи, чунда, йе кечи акусала̄ дхамма̄, саббе те адхобха̄ган̇гаманӣйа̄, йе кечи кусала̄ дхамма̄, саббе те упарибха̄ган̇гаманӣйа̄’’ти (ма. ни. 1.86).

имам̣ пан̃хависсаджджанам̣ сутва̄ва девата̄ сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄йа тут̣т̣ха̄ пасанна̄ аттано тут̣т̣хин̃ча паса̄дан̃ча пака̄сайантӣ чирассам̣ вата̄ти га̄тхама̄ха. таттха чирассанти чирасса ка̄ласса аччайена̄ти аттхо. айам̣ кира девата̄ кассапасамма̄самбуддхам̣ дисва̄ тасса паринибба̄нато пат̣т̣ха̄йа антара̄ ан̃н̃ам̣ буддхам̣ на дит̣т̣хапубба̄, тасма̄ аджджа бхагавантам̣ дисва̄ евама̄ха. ким̣ панима̄йа девата̄йа ито пуббе саттха̄ на дит̣т̣хапубботи. дит̣т̣хапуббо ва̄ хоту адит̣т̣хапуббо ва̄, дассанам̣ упа̄да̄йа евам̣ ваттум̣ ват̣т̣ати. бра̄хман̣анти ба̄хитапа̄пам̣ кхӣн̣а̄савабра̄хман̣ам̣. париниббутанти килесанибба̄нена ниббутам̣. локети сатталоке. висаттиканти рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу а̄саттависаттата̄дӣхи ка̄ран̣ехи висаттика̄ вуччати тан̣ха̄, там̣ висаттикам̣ аппатит̣т̣хама̄нам̣ ана̄йӯхама̄нам̣ тин̣н̣ам̣ ниттин̣н̣ам̣ уттин̣н̣ам̣ чирассам̣ вата кхӣн̣а̄савабра̄хман̣ам̣ пасса̄мӣти аттхо.

саманун̃н̃о саттха̄ ахосӣти тасса̄ девата̄йа вачанам̣ читтенева саманумоди, екаджджха̄сайо ахоси. антарадха̄йӣти абхисан̇кхатака̄йам̣ джахитва̄ аттано пакатиупа̄дин̣н̣акака̄йасмим̣йева т̣хатва̄ ладдха̄са̄ ладдхапатит̣т̣ха̄ хутва̄ дасабалам̣ гандхехи ча ма̄лехи ча пӯджетва̄ аттано бхаванам̣йева агама̄сӣти.

огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. нимоккхасуттаван̣н̣ана̄

2. ида̄ни дутийасуттато пат̣т̣ха̄йа пат̣хамама̄гатан̃ча утта̄наттхан̃ча паха̄йа йам̣ йам̣ анутта̄нам̣, там̣ тадева ван̣н̣айисса̄ма. джа̄на̄си ноти джа̄на̄си ну. нимоккхантиа̄дӣни магга̄дӣнам̣ на̄ма̄ни. маггена хи сатта̄ килесабандханато нимуччанти, тасма̄ магго сатта̄нам̣ нимоккхоти вутто. пхалаккхан̣е пана те килесабандханато памутта̄, тасма̄ пхалам̣ сатта̄нам̣ памоккхоти вуттам̣. нибба̄нам̣ патва̄ сатта̄нам̣ саббадуккхам̣ вивиччати, тасма̄ нибба̄нам̣ вивекоти вуттам̣. сабба̄ни ва̄ ета̄ни нибба̄нассева на̄ма̄ни. нибба̄нан̃хи патва̄ сатта̄ саббадуккхато нимуччанти памуччанти вивиччанти, тасма̄ тадева ‘‘нимоккхо памоккхо вивеко’’ти вуттам̣. джа̄на̄ми кхва̄ханти джа̄на̄ми кхо ахам̣. авадха̄ран̣аттхо кхока̄ро. ахам̣ джа̄на̄мийева. сатта̄нам̣ нимоккха̄диджа̄нанаттхамева хи майа̄ саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиддханти сӣхана̄дам̣ надати. буддхасӣхана̄дам̣ на̄ма кира етам̣ суттам̣.

нандӣбхавапариккхайа̄ти нандӣмӯлакасса каммабхавасса париккхайена. нандийа̄ ча бхавасса ча̄типи ват̣т̣ати. таттха хи пуриманайе нандӣбхавена тивидхакамма̄бхисан̇кха̄равасена сан̇кха̄раккхандхо гахито, сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣ехи там̣сампайутта̄ ча две кхандха̄. техи пана тӣхи кхандхехи сампайутта̄ ведана̄ тесам̣ гахан̣ена гахита̄ва̄ти анупа̄дин̣н̣ака̄нам̣ чатуннам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ аппаваттивасена саупа̄дисесам̣ нибба̄нам̣ катхитам̣ хоти. ведана̄нам̣ ниродха̄ упасама̄ти упа̄дин̣н̣акаведана̄нам̣ ниродхена ча упасамена ча. таттха ведана̄гахан̣ена там̣сампайутта̄ тайо кхандха̄ гахита̄ва хонти, тесам̣ ваттха̄рамман̣авасена рӯпаккхандхопи. евам̣ имесам̣ упа̄дин̣н̣ака̄нам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ аппаваттивасена анупа̄дисесам̣ нибба̄нам̣ катхитам̣ хоти. дутийанайе пана нандиггахан̣ена сан̇кха̄раккхандхо гахито, бхаваггахан̣ена упапаттибхавасан̇кха̄то рӯпаккхандхо, сан̃н̃а̄дӣхи сарӯпенева тайо кхандха̄. евам̣ имесам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ аппаваттивасена нибба̄нам̣ катхитам̣ хотӣти ведитаббам̣. имамева ча найам̣ чатуника̄йикабхан̣д̣икаттхеро рочети. ити нибба̄навасенева бхагава̄ десанам̣ нит̣т̣ха̄песӣти.

нимоккхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. упанӣйасуттаван̣н̣ана̄

3. татийе упанӣйатӣти париккхӣйати нируджджхати, упагаччхати ва̄, анупуббена маран̣ам̣ упетӣти аттхо. йатха̄ ва̄ гопа̄лена гоган̣о нӣйати, евам̣ джара̄йа маран̣асантикам̣ упанӣйатӣти аттхо. джӣвитанти джӣвитиндрийам̣. аппанти париттам̣ тхокам̣. тасса двӣха̄ка̄рехи париттата̄ ведитабба̄ сарасапариттата̄йа ча кхан̣апариттата̄йа ча. сарасапариттата̄йапи хи ‘‘йо, бхиккхаве, чирам̣ джӣвати, со вассасатам̣ аппам̣ ва̄ бхиййо’’ти (дӣ. ни. 2.7; сам̣. ни. 2.143) вачанато париттам̣. кхан̣апариттата̄йапи. параматтхато хи атипаритто сатта̄нам̣ джӣвитаккхан̣о екачиттаппаваттиматтойева. йатха̄ на̄ма ратхачаккам̣ паваттама̄нампи екенева немиппадесена паваттати, тит̣т̣хама̄нампи екенева тит̣т̣хати, евамевам̣ екачиттаккхан̣икам̣ сатта̄нам̣ джӣвитам̣, тасмим̣ читте нируддхаматте сатто нируддхоти вуччати. йатха̄ха – атӣте читтаккхан̣е джӣвиттха на джӣвати на джӣвиссати, ана̄гате читтаккхан̣е джӣвиссати на джӣвати на джӣвиттха, паччуппанне читтаккхан̣е джӣвати на джӣвиттха на джӣвиссати.

‘‘джӣвитам̣ аттабха̄во ча, сукхадуккха̄ ча кевала̄;

екачиттасама̄йутта̄, лахусо ваттате кхан̣о.

‘‘йе нируддха̄ марантасса, тит̣т̣хама̄насса ва̄ идха;

саббепи садиса̄ кхандха̄, гата̄ аппат̣исандхика̄.

‘‘аниббаттена на джа̄то, паччуппаннена джӣвати;

читтабхан̇га̄ мато локо, пан̃н̃атти параматтхийа̄’’ти. (маха̄ни. 10);

джарӯпанӣтасса̄ти джарам̣ упагатасса, джара̄йа ва̄ маран̣асантикам̣ упанӣтасса. на санти та̄н̣а̄ти та̄н̣ам̣ лен̣ам̣ саран̣ам̣ бхавитум̣ саматтха̄ на̄ма кечи наттхи. етам̣ бхайанти етам̣ джӣвитиндрийасса маран̣ӯпагаманам̣, а̄йупариттата̄, джарӯпанӣтасса та̄н̣а̄бха̄воти тивидхам̣ бхайам̣ бхайаваттху бхайака̄ран̣анти аттхо. пун̃н̃а̄ни кайира̄тха сукха̄ваха̄нӣти вин̃н̃ӯ пурисо сукха̄ваха̄ни сукхада̄йака̄ни пун̃н̃а̄ни кареййа. ити девата̄ рӯпа̄вачараджджха̄нам̣ сандха̄йа пуббачетанам̣ апарачетанам̣ мун̃чачетанан̃ча гахетва̄ бахувачанавасена ‘‘пун̃н̃а̄нӣ’’ти а̄ха. джха̄насса̄дам̣ джха̄наникантим̣ джха̄насукхан̃ча гахетва̄ ‘‘сукха̄ваха̄нӣ’’ти а̄ха. тасса̄ кира девата̄йа сайам̣ дӣгха̄йукат̣т̣ха̄не брахмалоке ниббаттатта̄ хет̣т̣ха̄ ка̄ма̄вачарадевесу паритта̄йукат̣т̣ха̄не чавама̄не упападжджама̄не ча тхуллапхуситаке вут̣т̣хипа̄тасадисе сатте дисва̄ етадахоси ‘‘аховатиме сатта̄ джха̄нам̣ бха̄ветва̄ апарихӣнаджджха̄на̄ ка̄лам̣ катва̄ брахмалоке екакаппа-двекаппа-чатукаппа-ат̣т̣хакаппа-сол̣асакаппа-дваттим̣сакаппа-чатусат̣т̣хикаппаппама̄н̣ам̣ аддха̄нам̣ тит̣т̣хеййу’’нти. тасма̄ евама̄ха.

атха бхагава̄ – ‘‘айам̣ девата̄ аниййа̄никам̣ ват̣т̣акатхам̣ катхетӣ’’ти виват̣т̣амасса̄ дассенто дутийам̣ га̄тхама̄ха. таттха лока̄мисанти две лока̄миса̄ парийа̄йена ча ниппарийа̄йена ча. парийа̄йена тебхӯмакават̣т̣ам̣ лока̄мисам̣, ниппарийа̄йена чатта̄ро паччайа̄. идха парийа̄йалока̄мисам̣ адхиппетам̣. ниппарийа̄йалока̄мисампи ват̣т̣атийева. сантипеккхоти нибба̄насан̇кха̄там̣ аччантасантим̣ пеккханто иччханто паттхайантоти.

упанӣйасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. аччентисуттаван̣н̣ана̄

4. чатуттхе аччентӣти атиккаманти. ка̄ла̄ти пуребхатта̄дайо ка̄ла̄. тарайанти раттийоти раттийо атиккамама̄на̄ пуггалам̣ маран̣ӯпагамана̄йа тарайанти сӣгхам̣ сӣгхам̣ гамайанти. вайогун̣а̄ти пат̣хамамаджджхимапаччхимавайа̄нам̣ гун̣а̄, ра̄сайоти аттхо. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, ахата̄нам̣ ваттха̄нам̣ дигун̣ам̣ сан̇гха̄т̣и’’нти (маха̄ва. 348) еттха хи пат̣алат̣т̣хо гун̣ат̣т̣хо. ‘‘сатагун̣а̄ даккхин̣а̄ па̄т̣икан̇кхитабба̄’’ти (ма. ни. 3.379) еттха а̄нисам̣сат̣т̣хо. ‘‘антам̣ антагун̣а’’нти еттха кот̣т̣ха̄сат̣т̣хо. ‘‘кайира̄ ма̄ла̄гун̣е бахӯ’’ти (дха. па. 53) еттха ра̄сат̣т̣хо. ‘‘пан̃ча ка̄магун̣а̄’’ти еттха бандханат̣т̣хо. идха пана ра̄сат̣т̣хо гун̣ат̣т̣хо. тасма̄ вайогун̣а̄ти вайора̄сайо ведитабба̄. анупуббам̣ джахантӣти анупат̣ипа̄т̣ийа̄ пуггалам̣ джаханти. маджджхимавайе т̣хитам̣ хи пат̣хамавайо джахати, паччхимавайе т̣хитам̣ две пат̣хамамаджджхима̄ джаханти, маран̣аккхан̣е пана тайопи вайа̄ джахантева. етам̣ бхайанти етам̣ ка̄ла̄нам̣ атиккаманам̣, раттидива̄нам̣ таритабха̄во, вайогун̣а̄нам̣ джаханабха̄воти тивидхам̣ бхайам̣. сесам̣ пуримасадисамева̄ти.

аччентисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. катичхиндасуттаван̣н̣ана̄

5. пан̃чаме кати чхиндети чхинданто кати чхиндеййа. сесападесупи есева найо. еттха ча ‘‘чхинде джахе’’ти аттхато екам̣. га̄тха̄бандхасса пана мат̣т̣хабха̄ваттхам̣ айам̣ девата̄ саддапунаруттим̣ ваджджайантӣ евама̄ха. кати сан̇га̄тиготи кати сан̇ге атигато, атиккантоти аттхо. сан̇га̄тикотипи па̄т̣хо, айамева аттхо. пан̃ча чхиндети чхинданто пан̃ча орамбха̄гийасам̣йоджана̄ни чхиндеййа. пан̃ча джахети джаханто пан̃чуддхамбха̄гийасам̣йоджана̄ни джахеййа. идха̄пи чхинданан̃ча джаханан̃ча аттхато екамева, бхагава̄ пана девата̄йа а̄ропитавачана̄нурӯпенева евама̄ха. атха ва̄ па̄десу баддхапа̄сасакун̣о вийа пан̃чорамбха̄гийасам̣йоджана̄ни хет̣т̣ха̄ а̄кад̣д̣хама̄на̄ка̄ра̄ни хонти, та̄ни ана̄га̄мимаггена чхиндеййа̄ти вадати. хаттхехи гахитаруккхаса̄кха̄ вийа пан̃чуддхамбха̄гийасам̣йоджана̄ни упари а̄кад̣д̣хама̄на̄ка̄ра̄ни хонти, та̄ни арахаттамаггена джахеййа̄ти вадати. пан̃ча чуттари бха̄вайети етесам̣ сам̣йоджана̄нам̣ чхинданаттха̄йа чева паха̄наттха̄йа ча уттари атирекам̣ висесам̣ бха̄венто саддха̄пан̃чама̄ни индрийа̄ни бха̄веййа̄ти аттхо. пан̃ча сан̇га̄тиготи ра̄гасан̇го досасан̇го мохасан̇го ма̄насан̇го дит̣т̣хисан̇готи име пан̃ча сан̇ге атикканто. огхатин̣н̣оти вуччатӣти чатурогхатин̣н̣оти катхӣйати. има̄йа пана га̄тха̄йа пан̃чиндрийа̄ни локийалокуттара̄ни катхита̄нӣти.

катичхиндасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. джа̄гарасуттаван̣н̣ана̄

6. чхат̣т̣хе джа̄гаратанти джа̄гаранта̄нам̣. пан̃ча джа̄гаратанти виссаджджанага̄тха̄йам̣ пана саддха̄дӣсу пан̃часу индрийесу джа̄гарантесу пан̃ча нӣваран̣а̄ сутта̄ на̄ма. касма̄? йасма̄ там̣саман̇гӣпуггало йаттха каттхачи нисинно ва̄ т̣хито ва̄ арун̣ам̣ ут̣т̣хапентопи пама̄дата̄йа акусаласаман̇гита̄йа сутто на̄ма хоти. евам̣ суттесу пан̃часу нӣваран̣есу пан̃чиндрийа̄ни джа̄гара̄ни на̄ма. касма̄? йасма̄ там̣саман̇гӣпуггало йаттха каттхачи нипаджджитва̄ нидда̄йантопи аппама̄дата̄йа кусаласаман̇гита̄йа джа̄гаро на̄ма хоти. пан̃чахи пана нӣваран̣ехева килесараджам̣ а̄дийати ган̣ха̄ти пара̄масати. пурима̄ хи ка̄маччханда̄дайо паччхима̄нам̣ паччайа̄ хонтӣти пан̃чахи индрийехи парисуджджхатӣти айаматтхо ведитаббо. идха̄пи пан̃чиндрийа̄ни локийалокуттара̄нева катхита̄нӣти.

джа̄гарасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. аппат̣ивидитасуттаван̣н̣ана̄

7. саттаме дхамма̄ти чатусаччадхамма̄. аппат̣ивидита̄ти н̃а̄н̣ена аппат̣ивиддха̄. парава̄десӯти два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатава̄десу. те хи ито паресам̣ титтхийа̄нам̣ ва̄датта̄ парава̄да̄ на̄ма. нӣйарети аттано дхаммата̄йапи гаччханти, паренапи нӣйанти. таттха сайамева сассата̄дӣни ган̣ханта̄ гаччханти на̄ма, парасса вачанена та̄ни ган̣ханта̄ нӣйанти на̄ма. ка̄ло тесам̣ пабуджджхитунти тесам̣ пуггала̄нам̣ пабуджджхитум̣ айам̣ ка̄ло. локасмин̃хи буддхо уппанно, дхаммо десийати, сан̇гхо суппат̣ипанно, пат̣ипада̄ бхаддика̄, име ча пана маха̄джана̄ ват̣т̣е сутта̄ наппабуджджхантӣти девата̄ а̄ха. самбуддха̄ти самма̄ хетуна̄ ка̄ран̣ена буддха̄. чатта̄ро хи буддха̄ – саббан̃н̃убуддхо, паччекабуддхо, чатусаччабуддхо, сутабуддхоти. таттха саматим̣сапа̄рамийо пӯретва̄ самма̄самбодхим̣ патто саббан̃н̃убуддхо на̄ма. каппасатасахасса̄дхика̄ни две асан̇кхйеййа̄ни па̄рамийо пӯретва̄ сайамбхутам̣ патто паччекабуддхо на̄ма. авасеса̄ кхӣн̣а̄сава̄ чатусаччабуддха̄ на̄ма. бахуссуто сутабуддхо на̄ма. имасмим̣ аттхе тайопи пурима̄ ват̣т̣анти. саммадан̃н̃а̄ти самма̄ хетуна̄ ка̄ран̣ена джа̄нитва̄. чаранти висаме саманти висаме ва̄ локасаннива̄се висаме ва̄ саттаника̄йе висаме ва̄ килесаджа̄те самам̣ чарантӣти.

аппат̣ивидитасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. сусаммут̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄

8. ат̣т̣хаме сусаммут̣т̣ха̄ти пан̃н̃а̄йа аппат̣ивиддхабха̄венева сунат̣т̣ха̄. йатха̄ хи две кхетта̄ни каситва̄, екам̣ вапитва̄, бахудхан̃н̃ам̣ адхигатасса ава̄питакхеттато аладдхам̣ сандха̄йа ‘‘бахум̣ ме дхан̃н̃ам̣ нат̣т̣ха’’нти ваданто аладдхамева ‘‘нат̣т̣ха’’нти вадати, евамидха̄пи аппат̣ивидита̄ва сусаммут̣т̣ха̄ на̄ма. асаммут̣т̣ха̄ти пан̃н̃а̄йа пат̣ивиддхабха̄венева анат̣т̣ха̄. сесам̣ пуримасадисамева̄ти.

сусаммут̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. ма̄нака̄масуттаван̣н̣ана̄

9. наваме ма̄нака̄масса̄ти ма̄нам̣ ка̄ментасса иччхантасса. дамоти еварӯпасса пуггаласса сама̄дхипаккхико дамо наттхӣти вадати. ‘‘саччена данто дамаса̄ упето, ведантагӯ вуситабрахмачарийо’’ти (сам̣. ни. 1.195) еттха хи индрийасам̣варо дамоти вутто. ‘‘йади сачча̄ дама̄ ча̄га̄, кхантйа̄ бхиййодха виджджатӣ’’ти (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 191) еттха пан̃н̃а̄. ‘‘да̄нена дамена сам̣йамена саччаваджджена аттхи пун̃н̃ам̣, аттхи пун̃н̃асса а̄гамо’’ти (сам̣. ни. 4.365) еттха упосатхакаммам̣. ‘‘саккхиссаси кхо твам̣, пун̣н̣а, имина̄ дамӯпасамена саманна̄гато суна̄парантасмим̣ джанападе вихариту’’нти (сам̣. ни. 4.88; ма. ни. 3.396) еттха адхива̄санакханти. имасмим̣ пана сутте дамоти сама̄дхипаккхикадхамма̄нам̣ етам̣ на̄мам̣. тенева̄ха – ‘‘на монаматтхи асама̄хитасса̄’’ти. таттха монанти чатумагган̃а̄н̣ам̣, тан̃хи муна̄тӣти монам̣, чатусаччадхамме джа̄на̄тӣти аттхо. маччудхеййасса̄ти тебхӯмакават̣т̣асса. тан̃хи маччуно патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена маччудхеййанти вуччати. па̄ранти тассева па̄рам̣ нибба̄нам̣. тареййа̄ти пат̣ивиджджхеййа па̄пун̣еййа ва̄. идам̣ вуттам̣ хоти – еко аран̃н̃е вихаранто паматто пуггало маччудхеййасса па̄рам̣ на тареййа на пат̣ивиджджхеййа на па̄пун̣еййа̄ти.

ма̄нам̣ паха̄йа̄ти арахаттамаггена нававидхама̄нам̣ паджахитва̄. сусама̄хитаттоти упача̄раппана̄сама̄дхӣхи сут̣т̣ху сама̄хитатто. сучетасоти н̃а̄н̣асампайуттата̄йа сундарачитто. н̃а̄н̣авиппайуттачиттена хи сучетасоти на вуччати, тасма̄ н̃а̄н̣асампайуттена сучетасо хутва̄ти аттхо. саббадхи виппамуттоти саббесу кхандха̄йатана̄дӣсу виппамутто хутва̄. тареййа̄ти еттха тебхӯмакават̣т̣ам̣ саматиккаманто нибба̄нам̣ пат̣ивиджджханто таратӣти пат̣иведхатаран̣ам̣ на̄ма вуттам̣. ити има̄йа га̄тха̄йа тиссо сиккха̄ катхита̄ хонти. катхам̣ – ма̄но на̄ма̄йам̣ сӣлабхедано, тасма̄ ‘‘ма̄нам̣ паха̄йа̄’’ти имина̄ адхисӣласиккха̄ катхита̄ хоти. ‘‘сусама̄хитатто’’ти имина̄ адхичиттасиккха̄. ‘‘сучетасо’’ти еттха читтена пан̃н̃а̄ дассита̄, тасма̄ имина̄ адхипан̃н̃а̄сиккха̄ катхита̄. адхисӣлан̃ча на̄ма сӣле сати хоти, адхичиттам̣ читте сати, адхипан̃н̃а̄ пан̃н̃а̄йа сати. тасма̄ сӣлам̣ на̄ма пан̃чапи дасапи сӣла̄ни, па̄тимоккхасам̣варо адхисӣлам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣. ат̣т̣ха сама̄паттийо читтам̣, випассана̄па̄дакаджджха̄нам̣ адхичиттам̣. каммассакатан̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄, випассана̄ адхипан̃н̃а̄. ануппаннепи хи буддхуппа̄де паваттатӣти пан̃часӣлам̣ дасасӣлам̣ сӣламева, па̄тимоккхасам̣варасӣлам̣ буддхуппа̄дейева паваттатӣти адхисӣлам̣. читтапан̃н̃а̄супи есева найо. апича нибба̄нам̣ паттхайантена сама̄диннам̣ пан̃часӣлампи дасасӣлампи адхисӣламева. сама̄панна̄ ат̣т̣ха сама̄паттийопи адхичиттамева. саббампи ва̄ локийасӣлам̣ сӣламева, локуттарам̣ адхисӣлам̣. читтапан̃н̃а̄супи есева найоти. ити има̄йа га̄тха̄йа самодха̄нетва̄ тиссо сиккха̄ сакаласа̄санам̣ катхитам̣ хотӣти.

ма̄нака̄масуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. аран̃н̃асуттаван̣н̣ана̄

10. дасаме санта̄нанти сантакилеса̄нам̣, пан̣д̣ита̄нам̣ ва̄. ‘‘санто хаве саббхи паведайанти (джа̄. 2.21.413), дӯре санто пака̄сантӣ’’тиа̄дӣсу (дха. па. 304) хи пан̣д̣ита̄пи сантоти вутта̄. брахмача̄ринанти сет̣т̣хача̄рӣнам̣ маггабрахмачарийава̄сам̣ васанта̄нам̣. кена ван̣н̣о пасӣдатӣти кена ка̄ран̣ена чхавиван̣н̣о пасӣдатӣти пуччхати. касма̄ панеса̄ евам̣ пуччхати? еса̄ кира ванасан̣д̣ава̄сика̄ бхуммадевата̄ а̄ран̃н̃аке бхиккхӯ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣икканте аран̃н̃ам̣ пависитва̄ раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄несу мӯлакаммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ нисинне пассати. тесан̃ча евам̣ нисинна̄нам̣ балавачиттекаггата̄ уппаджджати. тато висабха̄гасантати вӯпасаммати, сабха̄гасантати оккамати, читтам̣ пасӣдати. читте пасанне лохитам̣ пасӣдати, читтасамут̣т̣ха̄на̄ни упа̄да̄рӯпа̄ни парисуддха̄ни хонти, ван̣т̣а̄ памуттата̄лапхаласса вийа мукхасса ван̣н̣о хоти. там̣ дисва̄ девата̄ чинтеси – ‘‘сарӣраван̣н̣о на̄ма̄йам̣ пан̣ӣта̄ни расасампанна̄ни бходжана̄ни сукхасампхасса̄ни нива̄санапа̄пуран̣асайана̄ни утусукхе тебхӯмика̄дибхеде ча па̄са̄де ма̄ла̄гандхавилепана̄дӣни ча лабханта̄нам̣ пасӣдати, име пана бхиккхӯ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ миссакабхаттам̣ бхун̃джанти, вирал̣аман̃чаке ва̄ пхалаке ва̄ сила̄йа ва̄ сайана̄ни каппенти, руккхамӯла̄дӣсу ва̄ аббхока̄се ва̄ васанти, кена ну кхо ка̄ран̣ена етесам̣ ван̣н̣о пасӣдатӣ’’ти. тасма̄ пуччхи.

атхасса̄ бхагава̄ ка̄ран̣ам̣ катхенто дутийам̣ га̄тхам̣ а̄ха. таттха атӣтанти атӣте асуко на̄ма ра̄джа̄ дхаммико ахоси, со амха̄кам̣ пан̣ӣте паччайе ада̄си. а̄чарийупаджджха̄йа̄ ла̄бхино ахесум̣. атха майам̣ еварӯпа̄ни бходжана̄ни бхун̃джимха̄, чӣвара̄ни па̄рупимха̄ти евам̣ екачче паччайаба̄хуллика̄ вийа име бхиккхӯ атӣтам̣ на̄нусочанти. наппаджаппанти на̄гатанти ана̄гате дхаммико ра̄джа̄ бхависсати, пхӣта̄ джанапада̄ бхависсанти, бахӯни саппинаванӣта̄дӣни уппаджджиссанти, ‘‘кха̄датха бхун̃джатха̄’’ти таттха таттха ватта̄ро бхависсанти, тада̄ майам̣ еварӯпа̄ни бходжана̄ни бхун̃джисса̄ма, чӣвара̄ни па̄руписса̄ма̄ти евам̣ ана̄гатам̣ на паттхенти. паччуппаннена̄ти йена кеначи тан̇кхан̣е ладдхена йа̄пенти. тена̄ти тена тивидхена̄пи ка̄ран̣ена.

евам̣ ван̣н̣асампаттим̣ дассетва̄ ида̄ни тассева ван̣н̣асса вина̄сам̣ дассенто анантарам̣ га̄тхама̄ха. таттха ана̄гатаппаджаппа̄йа̄ти ана̄гатасса паттхана̄йа. етена̄ти етена ка̄ран̣адвайена. нал̣ова харито лутоти йатха̄ харито нал̣о ла̄йитва̄ ун̣хапа̄са̄н̣е паккхитто суссати, евам̣ суссантӣти.

аран̃н̃асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄. нал̣авагго пат̣хамо.

2. нанданавагго

1. нанданасуттаван̣н̣ана̄

11. нанданаваггасса пат̣хаме татра̄ти тасмим̣ а̄ра̄ме. кхоти бйан̃джанасилит̣т̣хата̄васена нипа̄таматтам̣. бхиккхӯ а̄мантесӣти парисаджет̣т̣хаке бхиккхӯ джа̄на̄песи. бхиккхавоти тесам̣ а̄мантана̄ка̄радӣпанам̣. бхадантети пативачанада̄нам̣. те бхиккхӯти йе таттха саммукхӣбхӯта̄ дхаммапат̣игга̄хака̄ бхиккхӯ. бхагавато паччассосунти бхагавато вачанам̣ патиассосум̣, абхимукха̄ хутва̄ сун̣им̣су сампат̣иччхим̣сӯти аттхо. етадавоча̄ти етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ ‘‘бхӯтапубба’’нтиа̄дивачанам̣ авоча. таттха та̄ватим̣сака̄йика̄ти та̄ватим̣сака̄йе ниббатта̄. та̄ватим̣сака̄йо на̄ма дутийадевалоко вуччати. магхена ма̄н̣авена саддхим̣ мачалага̄ме ка̄лам̣ катва̄ таттха уппанне теттим̣са девапутте упа̄да̄йа кира тасса девалокасса айам̣ пан̣н̣атти джа̄та̄ти ваданти. йасма̄ пана сесачаккава̄л̣есупи чха ка̄ма̄вачарадевалока̄ аттхи. вуттампи четам̣ ‘‘сахассам̣ ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ сахассам̣ та̄ватим̣са̄на’’нти (а. ни. 10.29), тасма̄ на̄мапан̣н̣аттийевеса̄ тасса девалокасса̄ти ведитабба̄. еван̃хи ниддосам̣ падам̣ хоти.

нандане ванети еттха там̣ ванам̣ павит̣т̣хе павит̣т̣хе нандайати тосетӣти нанданам̣. пан̃часу хи маран̣анимиттесу уппаннесу ‘‘сампаттим̣ паха̄йа чависса̄ма̄’’ти паридевама̄на̄ девата̄ сакко дева̄наминдо ‘‘ма̄ паридевиттха, абхиджджанадхамма̄ на̄ма сан̇кха̄ра̄ наттхӣ’’ти овадитва̄ таттха павеса̄пети. та̄сам̣ ан̃н̃а̄хи девата̄хи ба̄ха̄су гахетва̄ павесита̄нампи тасса сампаттим̣ дисва̄ва маран̣асоко вӯпасаммати, пӣтипа̄моджджамева уппаджджати. атха тасмим̣ кӣл̣ама̄на̄ ева ун̣хасантатто химапин̣д̣о вийа вилӣйанти, ва̄та̄пахатадӣпасикха̄ вийа виджджха̄йантӣти евам̣ йам̣кин̃чи анто павит̣т̣хам̣ нандайати тосетийева̄ти нанданам̣, тасмим̣ нандане. аччхара̄сан̇гхапаривута̄ти аччхара̄ти девадхӣта̄нам̣ на̄мам̣, та̄сам̣ самӯхена паривута̄.

диббехӣти девалоке ниббаттехи. пан̃чахи ка̄магун̣ехӣти мана̄пийарӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хаббасан̇кха̄техи пан̃чахи ка̄мабандханехи ка̄макот̣т̣ха̄сехи ва̄. самаппита̄ти упета̄. итарам̣ тассева вевачанам̣. парича̄райама̄на̄ти рамама̄на̄, тесу тесу ва̄ рӯпа̄дӣсу индрийа̄ни сан̃ча̄райама̄на̄. та̄йам̣ вела̄йанти тасмим̣ парича̄ран̣ака̄ле. со панасса девапуттасса адхуна̄ абхиниббаттака̄ло ведитаббо. тасса хи пат̣исандхиккхан̣ейева раттасуван̣н̣аккхандхо вийа вирочайама̄но тига̄вутаппама̄н̣о аттабха̄во ниббатти. со диббаваттханиваттхо дибба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ито диббама̄ла̄вилепанадхаро диббехи чанданачун̣н̣ехи самам̣ викирийама̄но диббехи пан̃чахи ка̄магун̣ехи овуто нивуто парийонаддхо лобха̄бхибхӯто хутва̄ лобханиссаран̣ам̣ нибба̄нам̣ апассанто а̄сабхим̣ ва̄чам̣ бха̄санто вийа маха̄саддена ‘‘на те сукхам̣ паджа̄нантӣ’’ти имам̣ га̄тхам̣ га̄йама̄но нанданаване вичари. тена вуттам̣ – ‘‘та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ га̄тхам̣ абха̄сӣ’’ти.

йе на пассанти нандананти йе татра пан̃чака̄магун̣а̄нубхаванавасена нанданаванам̣ на пассанти. нарадева̄нанти деванара̄нам̣, девапуриса̄нанти аттхо. тидаса̄нанти тиккхаттум̣ дасаннам̣. йасассинанти парива̄расан̇кха̄тена йасена сампанна̄нам̣.

ан̃н̃атара̄ девата̄ти ека̄ арийаса̄вика̄ девата̄. паччабха̄сӣти ‘‘айам̣ ба̄ладевата̄ имам̣ сампаттим̣ ниччам̣ ачалам̣ ман̃н̃ати, на̄сса̄ чхеданабхеданавиддхам̣санадхамматам̣ джа̄на̄тӣ’’ти адхиппа̄йам̣ виват̣т̣етва̄ дассентӣ ‘‘на твам̣ ба̄ле’’ти има̄йа га̄тха̄йа патиабха̄си. йатха̄ арахатам̣ вачоти йатха̄ араханта̄нам̣ вачанам̣, татха̄ твам̣ на джа̄на̄сӣти. евам̣ тасса̄ адхиппа̄йам̣ пат̣иккхипитва̄ ида̄ни араханта̄нам̣ вачанам̣ дассентӣ аничча̄тиа̄дима̄ха. таттха аничча̄ вата сан̇кха̄ра̄ти саббе тебхӯмакасан̇кха̄ра̄ хутва̄ абха̄ваттхена аничча̄. уппа̄давайадхамминоти уппа̄давайасабха̄ва̄. уппаджджитва̄ нируджджхантӣти идам̣ пуримассева вевачанам̣. йасма̄ ва̄ уппаджджитва̄ нируджджханти, тасма̄ уппа̄давайадхамминоти. уппа̄давайаггахан̣ена четтха таданантара̄ вемаджджхат̣т̣ха̄нам̣ гахитамева хоти. тесам̣ вӯпасамо сукхоти тесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ вӯпасамасан̇кха̄там̣ нибба̄намева сукхам̣. идам̣ арахатам̣ вачоти.

нанданасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. нандатисуттаван̣н̣ана̄

12. дутийе нандатӣти туссати аттамано хоти. путтима̄ти бахупутто. тасса хи екачче путта̄ касикаммам̣ катва̄ дхан̃н̃асса кот̣т̣хе пӯренти, екачче ван̣иджджам̣ катва̄ хиран̃н̃асуван̣н̣ам̣ а̄харанти, екачче ра̄джа̄нам̣ упат̣т̣хахитва̄ йа̄нава̄ханага̄манигама̄дӣни лабханти. атха тесам̣ а̄нубха̄васан̇кха̄там̣ сирим̣ анубхавама̄на̄ ма̄та̄ ва̄ пита̄ ва̄ нандати. чхан̣адиваса̄дӣсу ва̄ ман̣д̣итапаса̄дхите путте сампаттим̣ анубхавама̄не дисва̄ нандатӣти, ‘‘нандати путтехи путтима̄’’ти а̄ха. гохи татхева̄ти йатха̄ путтима̄ путтехи, татха̄ госа̄микопи сампаннам̣ гоман̣д̣алам̣ дисва̄ га̄во нисса̄йа горасасампаттим̣ анубхавама̄но гохи нандати. упадхӣ хи нарасса нандана̄ти, еттха упадхӣти чатта̄ро упадхӣ – ка̄мӯпадхи, кхандхӯпадхи, килесӯпадхи, абхисан̇кха̄рӯпадхӣти. ка̄ма̄пи хи ‘‘йам̣ пан̃ча ка̄магун̣е пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ ка̄ма̄нам̣ асса̄до’’ти (ма. ни. 1.166) евам̣ вуттасса сукхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато ‘‘упадхийати еттха сукха’’нти имина̄ вачанаттхена упадхӣти вуччати. кхандха̄пи кхандхамӯлакасса дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато, килеса̄пи апа̄йадуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато, абхисан̇кха̄ра̄пи бхавадуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄ватоти. идха пана ка̄мӯпадхи адхиппето. пан̃ча хи ка̄магун̣а̄ тебхӯмика̄дипа̄са̄да-ул̣а̄расайана-ваттха̄лан̇ка̄ра-на̄т̣акапарива̄ра̄дивасена паччупат̣т̣хита̄ пӣтисоманассам̣ упасам̣харама̄на̄ нарам̣ нандайанти. тасма̄ йатха̄ путта̄ ча га̄во ча, евам̣ имепи упадхӣ хи нарасса нандана̄ти ведитабба̄. на хи со нандати йо нирӯпадхӣти йо ка̄магун̣асампаттирахито далиддо дуллабхагха̄саччха̄дано, на хи со нандати. еварӯпо мануссапето ча мануссанерайико ча ким̣ нандиссати бхагава̄ти а̄ха.

идам̣ сутва̄ саттха̄ чинтеси – ‘‘айам̣ девата̄ сокаваттхумева нандаваттхум̣ кароти, сокаваттхубха̄вамасса̄ дӣпесса̄мӣ’’ти пхалена пхалам̣ па̄тенто вийа та̄йева упама̄йа тасса̄ ва̄дам̣ бхинданто тамева га̄тхам̣ париваттетва̄ сочатӣти а̄ха. таттха сочати путтехӣти видесагамана̄дивасена путтесу нат̣т̣хесупи нассантесупи ида̄ни нассиссантӣти на̄сасан̇кӣпи сочати, татха̄ матесупи марантесупи чорехи ра̄джапурисехи гахитесу ва̄ паччаттхика̄нам̣ хаттхам̣ упагатесу ва̄ маран̣асан̇кӣпи хутва̄ сочати. руккхапаббата̄дӣхи патитва̄ хаттхапа̄да̄дӣнам̣ бхедавасена бхиннесупи бхиджджантесупи бхедасан̇кӣпи хутва̄ сочати. йатха̄ ча путтехи путтима̄, госа̄микопи татхева наваха̄ка̄рехи гохи сочати. упадхӣ хи нарасса сочана̄ти йатха̄ ча путтага̄во, евам̣ пан̃ча ка̄магун̣опадхӣпи –

‘‘тасса че ка̄майа̄насса, чхандаджа̄тасса джантуно;

те ка̄ма̄ париха̄йанти, саллавиддхова руппатӣ’’ти. (су. ни. 773) –

вуттанайена нарам̣ сочанти. тасма̄ нарасса сочана̄ сокаваттхукамева̄ти ведитабба̄. на хи со сочати, йо нирӯпадхӣти йасса пана чатуббидха̄пете упадхийо наттхи, со нирупадхи маха̄кхӣн̣а̄саво ким̣ сочиссати, на сочати деватети.

нандатисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. наттхипуттасамасуттаван̣н̣ана̄

13. татийе наттхи путтасамам̣ пеманти вирӯпепи хи аттано путтаке суван̣н̣абимбакам̣ вийа ман̃н̃анти, ма̄ла̄гул̣е вийа сӣса̄дӣсу катва̄ парихарама̄на̄ техи охадита̄пи омуттика̄пи гандхавилепанапатита̄ вийа соманассам̣ а̄паджджанти. тена̄ха – ‘‘наттхи путтасамам̣ пема’’нти. путтапемасамам̣ пемам̣ на̄ма наттхӣти вуттам̣ хоти. госамитам̣ дхананти гохи самам̣ годханасамам̣ годханасадисам̣ ан̃н̃ам̣ дханам̣ на̄ма наттхи бхагава̄ти а̄ха. сӯрийасама̄ а̄бха̄ти сӯрийа̄бха̄йа сама̄ ан̃н̃а̄ а̄бха̄ на̄ма наттхӣти дассети. самуддапарама̄ти йе кечи ан̃н̃е сара̄ на̄ма, саббе те самуддапарама̄, самуддо тесам̣ уттамо, самуддасадисам̣ ан̃н̃ам̣ удаканидха̄нам̣ на̄ма наттхи, бхагава̄ти.

йасма̄ пана аттапемена самам̣ пемам̣ на̄ма наттхи. ма̄та̄пита̄дайо хи чхад̣д̣етва̄пи путтадхӣта̄дайо ча апосетва̄пи сатта̄ атта̄намева посенти. дхан̃н̃ена ча самам̣ дханам̣ на̄ма наттхи. (йада̄ хи сатта̄ дуббхиккха̄ хонти), татха̄рӯпе хи ка̄ле хиран̃н̃асуван̣н̣а̄дӣни гомахим̣са̄дӣнипи дхан̃н̃аггахан̣аттхам̣ дхан̃н̃аса̄мика̄намева сантикам̣ гахетва̄ гаччханти. пан̃н̃а̄йа ча сама̄ а̄бха̄ на̄ма наттхи. сӯрийа̄дайо хи екадесам̣йева обха̄санти, паччуппаннамева ча тамам̣ виноденти. пан̃н̃а̄ пана дасасахассимпи локадха̄тум̣ екаппаджджотам̣ ка̄тум̣ саккоти, атӣтам̣са̄дипат̣иччха̄дакан̃ча тамам̣ видхамати. мегхавут̣т̣хийа̄ ча само саро на̄ма наттхи. надӣва̄пи хоту тала̄ка̄дӣни ва̄, вут̣т̣хисамо саро на̄ма наттхи. мегхавут̣т̣хийа̄ хи паччхинна̄йа маха̄самуддо ан̇гулипаббатеманаматтампи удакам̣ на хоти, вут̣т̣хийа̄ пана паваттама̄на̄йа йа̄ва а̄бхассарабхавана̄пи екодакам̣ хоти. тасма̄ бхагава̄ девата̄йа пат̣ига̄тхам̣ ваданто наттхи аттасамам̣ пемантиа̄дима̄ха̄ти.

наттхипуттасамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. кхаттийасуттаван̣н̣ана̄

14. чатуттхе кхаттийо двипаданти двипада̄нам̣ ра̄джа̄ сет̣т̣хо. кома̄рӣти кума̄рика̄ле гахита̄. айам̣ сесабхарийа̄нам̣ сет̣т̣ха̄ти вадати. пуббаджоти пат̣хамам̣ джа̄то ка̄н̣о ва̄пи хоту кун̣иа̄дӣнам̣ ва̄ ан̃н̃атаро, йо пат̣хамам̣ джа̄то, айамева путто имисса̄ девата̄йа ва̄де сет̣т̣хо на̄ма хоти. йасма̄ пана двипада̄дӣнам̣ буддха̄дайо сет̣т̣ха̄, тасма̄ бхагава̄ пат̣ига̄тхам̣ а̄ха. таттха кин̃ча̄пи бхагава̄ саббесам̣йева апада̄дибхеда̄нам̣ сатта̄нам̣ сет̣т̣хо, уппаджджама̄но панеса саббасаттасет̣т̣хо двипадесуйева уппаджджати, тасма̄ самбуддхо двипадам̣ сет̣т̣хоти а̄ха. двипадесу уппаннасса часса саббасаттасет̣т̣хабха̄во аппат̣ихатова хоти. а̄джа̄нӣйоти хаттхӣ ва̄ хоту асса̄дӣсу ан̃н̃атаро ва̄, йо ка̄ран̣ам̣ джа̄на̄ти, айам̣ а̄джа̄нӣйова чатуппада̄нам̣ сет̣т̣хоти аттхо. кӯт̣акан̣н̣аран̃н̃о гул̣аван̣н̣аассо вийа. ра̄джа̄ кира па̄чӣнадва̄рена никкхамитва̄ четийапаббатам̣ гамисса̄мӣти каламбанадӣтӣрам̣ сампатто, ассо тӣре т̣хатва̄ удакам̣ отаритум̣ на иччхати, ра̄джа̄ асса̄чарийам̣ а̄мантетва̄, ‘‘ахо вата тайа̄ ассо сиккха̄пито удакам̣ отаритум̣ на иччхатӣ’’ти а̄ха. а̄чарийо ‘‘сусиккха̄пито дева ассо, етасса хи читтам̣ – ‘сача̄хам̣ удакам̣ отарисса̄ми, ва̄лам̣ темиссати, ва̄ле тинте ран̃н̃о ан̇ге удакам̣ па̄теййа̄’ти, евам̣ тумха̄кам̣ сарӣре удакапа̄танабхайена на отарати, ва̄лам̣ ган̣ха̄петха̄’’ти а̄ха. ра̄джа̄ татха̄ ка̄реси. ассо вегена отаритва̄ па̄рам̣ гато. суссӯса̄ти суссӯсама̄на̄. кума̄рика̄ле ва̄ гахита̄ хоту паччха̄ ва̄, сурӯпа̄ ва̄ вирӯпа̄ ва̄, йа̄ са̄микам̣ суссӯсати паричарати тосети, са̄ бхарийа̄нам̣ сет̣т̣ха̄. ассавоти а̄сун̣ама̄но. джет̣т̣хо ва̄ хи хоту канит̣т̣хо ва̄, йо ма̄та̄питӯнам̣ вачанам̣ сун̣а̄ти, сампат̣иччхати, ова̄дапат̣икаро хоти, айам̣ путта̄нам̣ сет̣т̣хо, ан̃н̃ехи сандхиччхедака̄дичорехи путтехи ко аттхо деватети.

кхаттийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. сан̣ама̄насуттаван̣н̣ана̄

15. пан̃чаме т̣хите маджджханхикети т̣хитамаджджханхике. саннисӣвесӯти йатха̄ пха̄сукат̣т̣ха̄нам̣ упагантва̄ саннисиннесу виссамама̄несу. т̣хитамаджджханхикака̄ло на̄меса саббасатта̄нам̣ ирийа̄патхадуббалйака̄ло. идха пана паккхӣнам̣йева васена дассито. сан̣атева̄ти сан̣ати вийа маха̄виравам̣ вийа муччати. сан̣ама̄намева четтха ‘‘сан̣атева̄’’ти вуттам̣. таппат̣ибха̄гам̣ на̄метам̣. нида̄гхасамайасмин̃хи т̣хитамаджджханхикака̄ле чатуппадаган̣есу чева паккхӣган̣есу ча саннисиннесу ва̄тапӯрита̄нам̣ сусираруккха̄нан̃чева чхиддавен̣упабба̄нан̃ча кхандхена кхандхам̣ са̄кха̄йа са̄кхам̣ сан̇гхат̣т̣айанта̄нам̣ па̄дапа̄нан̃ча аран̃н̃амаджджхе маха̄саддо уппаджджати. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. там̣ бхайам̣ пат̣ибха̄ти манти там̣ еварӯпе ка̄ле маха̄аран̃н̃асса сан̣ама̄нам̣ майхам̣ бхайам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. дандхапан̃н̃а̄ киреса̄ девата̄ тасмим̣ кхан̣е аттано нисаджджапха̄сукам̣ катха̄пха̄сукам̣ дутийакам̣ алабхантӣ евама̄ха. йасма̄ пана та̄дисе ка̄ле пин̣д̣апа̄тапат̣иккантасса вивитте аран̃н̃а̄йатане каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ нисиннасса бхиккхуно анаппакам̣ сукхам̣ уппаджджати, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘сун̃н̃а̄га̄рам̣ павит̣т̣хасса, сантачиттасса бхиккхуно;

ама̄нусӣ ратӣ хоти, самма̄ дхаммам̣ випассато’’ти. (дха. па. 373) ча,

‘‘пурато паччхато ва̄пи, апаро че на виджджати;

атӣва пха̄су бхавати, екасса васато ване’’ти. (тхерага̄. 537) ча;

тасма̄ бхагава̄ дутийам̣ га̄тхама̄ха. таттха са̄ рати пат̣ибха̄ти манти йа̄ еварӯпе ка̄ле екакасса нисаджджа̄ на̄ма, са̄ рати майхам̣ упат̣т̣ха̄тӣти аттхо. сесам̣ та̄дисамева̄ти.

сан̣ама̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. нидда̄тандӣсуттаван̣н̣ана̄

16. чхат̣т̣хе нидда̄ти, ‘‘абхиджа̄на̄махам̣, аггивессана, гимха̄нам̣ паччхиме ма̄се ниддам̣ оккамита̄’’ти (ма. ни. 1.387) еварӯпа̄йа абйа̄катанидда̄йа пуббабха̄га̄парабха̄гесу секхапутхуджджана̄нам̣ сасан̇кха̄рикаакусале читте уппаннам̣ тхинамиддхам̣. тандӣти атиччха̄та̄тисӣта̄дика̄лесу уппаннам̣ а̄гантукам̣ а̄ласийам̣. вуттампи четам̣ – ‘‘таттха катама̄ тандӣ? йа̄ тандӣ тандийана̄ тандиманата̄ а̄ласйам̣ а̄ласйа̄йана̄ а̄ласйа̄йитаттам̣, айам̣ вуччати тандӣ’’ти (вибха. 857). виджамбхита̄ти ка̄йавиджамбхана̄. аратӣти акусалапаккха̄ уккан̣т̣хитата̄. бхаттасаммадоти бхаттамуччха̄ бхаттакиламатхо. виттха̄ро пана тесам̣ – ‘‘таттха катама̄ виджамбхита̄? йа̄ ка̄йасса джамбхана̄ виджамбхана̄’’тиа̄дина̄ найена абхидхамме а̄гатова. етена̄ти етена нидда̄дина̄ упаккилесена упаккилит̣т̣хо нива̄ритапа̄тубха̄во. наппака̄сатӣти на джотати, на па̄тубхаватӣти аттхо. арийамагготи локуттарамагго. идха̄ти имасмим̣ локе. па̄н̣инанти сатта̄нам̣. вӣрийена̄ти маггасахаджа̄тавӣрийена. нам̣ пан̣а̄метва̄ти етам̣ килесаджа̄там̣ нӣхаритва̄. арийамагготи локийалокуттарамагго. ити маггенева упаккилесе нӣхаритва̄ маггасса висуддхи вутта̄ти.

нидда̄тандӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.