4. вибхан̇гавагго

1. бхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄

272. евам̣ ме сутанти бхаддекараттасуттам̣. таттха бхаддекараттасса̄ти випассана̄нуйогасаманна̄гататта̄ бхаддакасса екараттасса. уддесанти ма̄тикам̣. вибхан̇ганти виттха̄рабха̄джанӣйам̣.

атӣтанти атӣте пан̃чаккхандхе. на̄нва̄гамеййа̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи на̄нугаччхеййа. наппат̣икан̇кхети тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи на паттхеййа. йадатӣтанти идаметтха ка̄ран̣авачанам̣. йасма̄ йам̣ атӣтам̣, там̣ пахӣнам̣ нируддхам̣ аттхан̇гатам̣, тасма̄ там̣ пуна на̄нугаччхеййа. йасма̄ ча йам̣ ана̄гатам̣, там̣ аппаттам̣ аджа̄там̣ аниббаттам̣, тасма̄ тампи на паттхеййа.

таттха таттха̄ти паччуппаннампи дхаммам̣ йаттха йаттхева уппанно, таттха таттхева ча нам̣ аничча̄нупассана̄дӣхи саттахи анупассана̄хи йо випассати аран̃н̃а̄дӣсу ва̄ таттха таттхева випассати. асам̣хӣрам̣ асам̣куппанти идам̣ випассана̄пат̣ивипассана̄дассанаттхам̣ вуттам̣. випассана̄ хи ра̄га̄дӣхи на сам̣хӣрати на сам̣куппатӣти асам̣хӣрам̣ асам̣куппам̣, там̣ анубрӯхайе вад̣д̣хеййа, пат̣ивипассеййа̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ нибба̄нам̣ ра̄га̄дӣхи на сам̣хӣрати на сам̣куппатӣти асам̣хӣрам̣ асам̣куппам̣. там̣ видва̄ пан̣д̣ито бхиккху анубрӯхайе, пунаппунам̣ тада̄рамман̣ам̣ там̣ там̣ пхаласама̄паттим̣ аппенто вад̣д̣хеййа̄ти аттхо.

тасса пана анубрӯхантасса аттха̄йа – аджджева киччама̄таппанти килеса̄нам̣ а̄та̄панапарита̄панена а̄таппанти ладдхана̄мам̣ вӣрийам̣ аджджева ка̄таббам̣. ко джан̃н̃а̄ маран̣ам̣ сувети све джӣвитам̣ ва̄ маран̣ам̣ ва̄ ко джа̄на̄ти. аджджева да̄нам̣ ва̄ дасса̄ми, сӣлам̣ ва̄ раккхисса̄ми, ан̃н̃атарам̣ ва̄ пана кусалам̣ карисса̄мӣти хи ‘‘аджджа та̄ва папан̃чо аттхи, све ва̄ пунадивасе ва̄ карисса̄мӣ’’ти читтам̣ ануппа̄детва̄ аджджева карисса̄мӣти евам̣ вӣрийам̣ ка̄таббанти дассети. маха̄сенена̄ти аггивисасаттха̄дӣни анека̄ни маран̣ака̄ран̣а̄ни тасса сена̄, та̄йа махатийа̄ сена̄йа васена маха̄сенена еварӯпена маччуна̄ саддхим̣ ‘‘катипа̄хам̣ та̄ва а̄гамехи йа̄ва̄хам̣ буддхапӯджа̄дим̣ аттано авассайакаммам̣ каромӣ’’ти. евам̣ миттасантхава̄ка̄расан̇кха̄то ва̄, ‘‘идам̣ сатам̣ ва̄ сахассам̣ ва̄ гахетва̄ катипа̄хам̣ а̄гамехӣ’’ти евам̣ лан̃джа̄нуппада̄насан̇кха̄то ва̄, ‘‘имина̄хам̣ балара̄сина̄ пат̣иба̄хисса̄мӣ’’ти евам̣ балара̄сисан̇кха̄то ва̄ сан̇гаро наттхи. сан̇гароти хи миттасантхава̄ка̄ралан̃джа̄нуппада̄набалара̄сӣнам̣ на̄мам̣, тасма̄ айаматтхо вутто.

атандитанти аналасам̣ ут̣т̣ха̄хакам̣. евам̣ пат̣ипаннатта̄ бхаддо екаратто асса̄ти бхаддекаратто. ити там̣ евам̣ пат̣ипаннапуггалам̣ ‘‘бхаддекаратто айа’’нти. ра̄га̄дӣнам̣ сантата̄йа санто буддхамуни а̄чиккхати.

273. евам̣рӯпотиа̄дӣсу ка̄л̣опи сама̄но инданӣламан̣иван̣н̣о ахосинти евам̣ манун̃н̃арӯпавасенева евам̣рӯпо ахосим̣. кусаласукхасоманассаведана̄васенева евам̣ведано. там̣сампайутта̄нам̣йева сан̃н̃а̄дӣнам̣ васена евам̣сан̃н̃о евам̣сан̇кха̄ро евам̣вин̃н̃а̄н̣о ахосим̣ атӣтамаддха̄нанти.

таттха нандим̣ саманва̄нетӣти тесу рӯпа̄дӣсу тан̣хам̣ саманва̄нети анупаваттети. хӣнарӯпа̄дивасена пана евам̣рӯпо ахосим̣…пе… евам̣вин̃н̃а̄н̣о ахосинти на ман̃н̃ати.

нандим̣ на саманва̄нетӣти тан̣хам̣ ва̄ тан̣ха̄сампайуттадит̣т̣хим̣ ва̄ на̄нупаваттайати.

274. евам̣рӯпо сийантиа̄дӣсупи там̣манун̃н̃арӯпа̄дивасенева тан̣ха̄дит̣т̣хипаваттасан̇кха̄та̄ нандисаманва̄найана̄ва ведитабба̄.

275. катхан̃ча, бхиккхаве, паччуппаннесу дхаммесу сам̣хӣратӣти идам̣ ‘‘паччуппаннан̃ча йо дхаммам̣, таттха таттха випассати. асам̣хӣрам̣ асам̣куппа’’нти уддесасса ниддесаттхам̣ вуттам̣. ка̄ман̃четтха ‘‘катхан̃ча, бхиккхаве, паччуппаннам̣ дхаммам̣ на випассатӣ’’тиа̄ди ваттаббам̣ сийа̄, йасма̄ пана асам̣хӣра̄ти ча асам̣куппа̄ти ча випассана̄ вутта̄, тасма̄ тасса̄ ева абха̄ван̃ча бха̄ван̃ча дассетум̣ сам̣хӣратӣти ма̄тикам̣ уддхаритва̄ виттха̄ро вутто. таттха сам̣хӣратӣти випассана̄йа абха̄вато тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи а̄кад̣д̣хийати. на сам̣хӣратӣти випассана̄йа бха̄вена тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи на̄кад̣д̣хийати. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

бхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. а̄нандабхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄

276. евам̣ ме сутанти а̄нандабхаддекараттасуттам̣. таттха пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хитоти пхаласама̄паттито вут̣т̣хито. ко ну кхо, бхиккхавети джа̄нантова катха̄самут̣т̣ха̄панаттхам̣ пуччхи.

278. са̄дху са̄дхӯти тхерасса са̄дхука̄рамада̄си. са̄дху кхо тванти париман̣д̣алехи падабйан̃джанехи парисуддхехи катхитатта̄ десанам̣ пасам̣санто а̄ха. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

а̄нандабхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. маха̄качча̄набхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄

279. евам̣ ме сутанти маха̄качча̄набхаддекараттасуттам̣. таттха тапода̄ра̄мети таттодакасса рахадасса васена евам̣ладдхана̄ме а̄ра̄ме. вебха̄рапаббатасса кира хет̣т̣ха̄ бхӯмат̣т̣хакана̄га̄нам̣ пан̃чайоджанасатикам̣ на̄габхаванам̣ девалокасадисам̣ ман̣имайена талена а̄ра̄мауййа̄нехи ча саманна̄гатам̣, таттха на̄га̄нам̣ кӣл̣анат̣т̣ха̄не маха̄удакарахадо, тато тапода̄ на̄ма надӣ сандати кутхита̄ ун̣ходака̄. касма̄ панеса̄ едиса̄ джа̄та̄? ра̄джагахам̣ кира парива̄ретва̄ маха̄ петалоко, таттха двиннам̣ маха̄лохакумбхинирайа̄нам̣ антарена айам̣ тапода̄ а̄гаччхати, тасма̄ са̄ кутхита̄ сандати. вуттампи четам̣ – ‘‘йата̄йам̣, бхиккхаве, тапода̄ сандати, со дахо аччходако сӣтодако са̄тодако сетодако суппатиттхо раман̣ӣйо пахӯтамаччхакаччхапо, чаккаматта̄ни ча падума̄ни пуппханти. апича̄йам̣, бхиккхаве, тапода̄ двиннам̣ маха̄нирайа̄нам̣ антарика̄йа а̄гаччхати, тена̄йам̣ тапода̄ кутхита̄ сандатӣ’’ти (па̄ра̄. 231). имасса пана а̄ра̄масса абхисаммукхат̣т̣ха̄не тато маха̄удакарахадо джа̄то, тасса на̄мавасена̄йам̣ виха̄ро тапода̄ра̄моти вуччати.

280. самиддхӣти тасса кира тхерасса аттабха̄во самиддхо абхирӯпо па̄са̄дико, тасма̄ самиддхитвева сан̇кхам̣ гато. а̄дибрахмачарийакоти маггабрахмачарийасса а̄ди пуббабха̄гаппат̣ипаттибхӯто. идам̣ ватва̄на сугато ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ти мадхупин̣д̣икасутте (ма. ни. 1.199 а̄дайо) вуттанайенева виттха̄ретаббам̣.

282. ити ме чаккхунти имасмим̣ кира сутте бхагава̄ два̄даса̄йатанавасенева ма̄тикам̣ т̣хапеси. тхеропи ‘‘бхагавата̄ хет̣т̣ха̄ двӣсу, упари чатуттхе ча̄ти имесу тӣсу суттесу пан̃чаккхандхавасена ма̄тика̄ ча вибхан̇го ча като, идха пана два̄даса̄йатанавасенева вибхаджанаттхам̣ ма̄тика̄ т̣хапита̄’’ти найам̣ пат̣илабхитва̄ евама̄ха. имам̣ пана найам̣ лабхантена тхерена бха̄рийам̣ катам̣, ападе падам̣ дасситам̣, а̄ка̄се падам̣ катам̣, тена нам̣ бхагава̄ имамева суттам̣ сандха̄йа – ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ сам̣кхиттена бха̄ситасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджанта̄нам̣ йадидам̣ маха̄качча̄но’’ти (а. ни. 1.197) етадагге т̣хапеси. еттха пана чаккхӯти чаккхупаса̄до. рӯпа̄ти чатусамут̣т̣ха̄никарӯпа̄. имина̄ найена сеса̄йатана̄нипи ведитабба̄ни. вин̃н̃а̄н̣анти никантивин̃н̃а̄н̣ам̣. тадабхинандатӣти там̣ чаккхун̃чева рӯпан̃ча тан̣ха̄дит̣т̣хивасена абхинандати. анва̄гаметӣти тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи анугаччхати.

ити ме мано ахоси атӣтамаддха̄нам̣ ити дхамма̄ти еттха пана маноти бхаван̇гачиттам̣. дхамма̄ти тебхӯмакадхамма̄рамман̣ам̣.

283. пан̣идахатӣти паттхана̄васена т̣хапеси. пан̣идха̄напаччайа̄ти паттхана̄т̣т̣хапанака̄ран̣а̄. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

маха̄качча̄набхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. ломасакан̇гийабхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄

286. евам̣ ме сутанти ломасакан̇гийабхаддекараттасуттам̣. таттха ломасакан̇гийоти ан̇гатхеро кира на̄меса, ка̄йасса пана ӣсакаломаса̄ка̄рата̄йа ломасакан̇гийоти па̄кат̣о джа̄то. чандано девапуттоти кассапасамма̄самбуддхака̄ле киреса чандано на̄ма упа̄сако ад̣д̣хо махаддхано тӣн̣и ратана̄ни чатӯхи паччайехи пӯджетва̄ девалоке ниббатто, пуримана̄мена чандано девапуттотвева сан̇кхам̣ гато. пан̣д̣укамбаласила̄йанти раттакамбаласила̄йам̣. тасса̄ кира раттакамбалассева джайасуманапуппхара̄си вийа ван̣н̣о, тасма̄ ‘‘пан̣д̣укамбаласила̄’’ти вуччати.

када̄ пана таттха бхагава̄ виха̄сӣти? бодхипаттито саттаме сам̣ваччхаре са̄ваттхийам̣ а̄са̄л̣хӣма̄сапун̣н̣ама̄йа два̄дасайоджана̄йа париса̄йа маджджхе йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ катва̄ оруйха кан̣д̣амбамӯле пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисӣдитва̄ дхаммадесана̄йа маха̄джанам̣ маха̄видуггато уддхаритва̄ буддха̄ на̄ма йасма̄ па̄т̣иха̄рийам̣ катва̄ мануссапатхе на васанти, тасма̄ пассама̄нассева тасса джанасса падавӣккамам̣ катва̄ та̄ватим̣сабхаване па̄риччхаттакамӯле пан̣д̣укамбаласила̄йам̣ вассам̣ упагато, тасмим̣ самайе виха̄си.

татра бхагава̄ти татра вихаранто бхагава̄ йебхуййена дасахи чаккава̄л̣асахассехи саннипатита̄хи девата̄хи паривуто ма̄тарам̣ ка̄йасаккхим̣ катва̄ абхидхаммапит̣акам̣ катхенто гамбхӣрам̣ нипун̣ам̣ тилаккхан̣а̄хатам̣ рӯпа̄рӯпапариччхедакатхам̣ пат̣ивиджджхитум̣ асакконта̄нам̣ дева̄нам̣ сам̣вегаджананаттхам̣ антарантара̄ бхаддекараттасса уддесан̃ча вибхан̇ган̃ча абха̄си. татра̄йам̣ девапутто угган̣ханто има̄ га̄тха̄ саддхим̣ вибхан̇гена угган̣хи, деваттасса пана пама̄да̄дхит̣т̣ха̄натта̄ диббехи а̄рамман̣ехи ниппӣл̣ийама̄но анупуббена суттам̣ саммут̣т̣хо га̄тха̄маттамева дха̄реси. тена̄ха ‘‘евам̣ кхо ахам̣ бхиккху дха̄реми бхаддекараттийо га̄тха̄’’ти.

угган̣ха̄хи твантиа̄дӣсу тун̣хӣбхӯто нисӣдитва̄ сун̣анто угган̣ха̄ти на̄ма, ва̄ча̄йа саджджха̄йам̣ каронто парийа̄пун̣а̄ти на̄ма, ан̃н̃есам̣ ва̄ченто дха̄рети на̄ма. сесаметтха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

ломасакан̇гийабхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. чӯл̣акаммавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

289. евам̣ ме сутанти чӯл̣акаммавибхан̇гасуттам̣. таттха субхоти со кира дассанӣйо ахоси па̄са̄дико, тенасса ан̇гасубхата̄йа субхотвева на̄мам̣ акам̣су. ма̄н̣авоти пана там̣ тарун̣ака̄ле вохарим̣су, со махаллакака̄лепи тенева воха̄рена вохарийати. тодеййапуттоти тодеййасса на̄ма пасенадиран̃н̃о пурохитабра̄хман̣асса путто. со кира са̄ваттхийа̄ авидӯре тудига̄мо на̄ма аттхи, тасса адхипатитта̄ тодеййоти сан̇кхам̣ гато. маха̄дхано пана хоти сатта̄сӣтикот̣ивибхаво парамамаччхарӣ, ‘‘дадато бхога̄нам̣ апариккхайо на̄ма наттхӣ’’ти чинтетва̄ кассачи кин̃чи на дети. вуттампи четам̣ –

‘‘ан̃джана̄нам̣ кхайам̣ дисва̄, ваммика̄нан̃ча сан̃чайам̣;

мадхӯнан̃ча сама̄ха̄рам̣, пан̣д̣ито гхарама̄васе’’ти.

евам̣ ада̄намева сиккха̄песи. дхуравиха̄ре васато самма̄самбуддхасса йа̄гуул̣ун̇гаматтам̣ ва̄ бхаттакат̣аччхуматтам̣ ва̄ адатва̄ дханалобхена ка̄лам̣ катва̄ тасмим̣йева гхаре сунакхо хутва̄ ниббатто. субхо там̣ сунакхам̣ ативийа пийа̄йати, аттано бхун̃джанакабхаттам̣йева бходжети, уккхипитва̄ варасайане сайа̄пети. атха бхагава̄ екадивасам̣ паччӯсасамайе локам̣ волокенто там̣ сунакхам̣ дисва̄ – ‘‘тодеййабра̄хман̣о дханалобхена аттанова гхаре сунакхо хутва̄ ниббатто, аджджа майи субхасса гхарам̣ гате мам̣ дисва̄ сунакхо бхукка̄рам̣ кариссати, атхасса̄хам̣ екам̣ вачанам̣ ваккха̄ми, со ‘джа̄на̄ти мам̣ саман̣о готамо’ти гантва̄ уддханат̣т̣ха̄не нипаджджиссати. татонида̄нам̣ субхасса майа̄ саддхим̣ еко катха̄салла̄по бхависсати, со дхаммам̣ сутва̄ саран̣есу патит̣т̣хахиссати, сунакхо пана ка̄лам̣ катва̄ нирайе ниббаттиссатӣ’’ти имам̣ ма̄н̣авасса саран̣есу патит̣т̣ха̄набха̄вам̣ н̃атва̄ бхагава̄ там̣ дивасам̣ сарӣрапат̣иджагганам̣ катва̄ екакова га̄мам̣ пависитва̄ никкханте ма̄н̣аве там̣ гхарам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси.

сунакхо бхагавантам̣ дисва̄ бхукка̄рам̣ каронто бхагавато самӣпам̣ гато. тато нам̣ бхагава̄ етадавоча – ‘‘тодеййа твам̣ пуббепи мам̣ бхо бхоти парибхавитва̄ сунакхо джа̄то, ида̄нипи бхукка̄рам̣ катва̄ авӣчим̣ гамиссасӣ’’ти. сунакхо там̣ сутва̄ – ‘‘джа̄на̄ти мам̣ саман̣о готамо’’ти виппат̣иса̄рӣ хутва̄ гӣвам̣ она̄метва̄ уддханантаре чха̄рика̄йам̣ нипанно. манусса̄ уккхипитва̄ сайане сайа̄петум̣ на̄саккхим̣су. субхо а̄гантва̄ – ‘‘кена̄йам̣ сунакхо сайана̄ оропито’’ти а̄ха. манусса̄ на кеначӣти ватва̄ там̣ паваттим̣ а̄рочесум̣. ма̄н̣аво сутва̄ – ‘‘мама пита̄ брахмалоке ниббатто, тодеййо на̄ма сунакхо наттхи. саман̣о пана готамо питарам̣ сунакхам̣ кароти, йам̣кин̃чи еса мукха̄рул̣хам̣ бха̄сатӣ’’ти куджджхитва̄ бхагавантам̣ муса̄ва̄дена ниггахетука̄мо виха̄рам̣ гантва̄ там̣ паваттим̣ пуччхи.

бхагава̄пи тасса татхева ватва̄ ависам̣ва̄данаттхам̣ а̄ха – ‘‘аттхи пана те ма̄н̣ава питара̄ анаккха̄там̣ дхана’’нти. аттхи, бхо готама, сатасахассаггханика̄ суван̣н̣ама̄ла̄ сатасахассаггханика̄ суван̣н̣апа̄дука̄ сатасахассаггханика̄ суван̣н̣апа̄ти сатасахассан̃ча каха̄пан̣анти. гаччха там̣ сунакхам̣ апподакапа̄йа̄сам̣ бходжа̄петва̄ сайане а̄ропетва̄ ӣсакам̣ ниддам̣ оккантака̄ле пуччха, саббам̣ те а̄чиккхиссати. атха нам̣ джа̄неййа̄си ‘‘пита̄ ме есо’’ти. ма̄н̣аво – ‘‘саче саччам̣ бхависсати, дханам̣ лаччха̄ми, но че, саман̣ам̣ готамам̣ муса̄ва̄дена нигган̣хисса̄мӣ’’ти двӣхипи ка̄ран̣ехи тут̣т̣хо гантва̄ татха̄ ака̄си. сунакхо – ‘‘н̃а̄томхи имина̄’’ти родитва̄ хум̣ хунти каронто дхананидха̄нат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ па̄дена патхавим̣ кхан̣итва̄ сан̃н̃ам̣ ада̄си, ма̄н̣аво дханам̣ гахетва̄ – ‘‘бхавапат̣иччханнам̣ на̄ма евам̣ сукхумам̣ пат̣исандхиантарам̣ па̄кат̣ам̣ саман̣асса готамасса, аддха̄ еса саббан̃н̃ӯ’’ти бхагавати пасанначитто чуддаса пан̃хе абхисан̇кхари. ан̇гавиджджа̄па̄т̣хако киреса, тенасса етадахоси – ‘‘идам̣ дхаммапан̣н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ саман̣ам̣ готамам̣ пан̃хе пуччхисса̄мӣ’’ти дутийагаманена йена бхагава̄ тенупасан̇ками, тена пут̣т̣хапан̃хе пана бхагава̄ екаппаха̄ренева виссадждженто каммассака̄тиа̄дима̄ха.

таттха каммам̣ етесам̣ сакам̣ аттано бхан̣д̣аканти каммассака̄. каммасса да̄йа̄да̄ти каммада̄йа̄да̄, каммам̣ етесам̣ да̄йаджджам̣ бхан̣д̣аканти аттхо. каммам̣ етесам̣ йони ка̄ран̣анти каммайонӣ. каммам̣ етесам̣ бандхӯти каммабандхӯ, камман̃а̄така̄ти аттхо. каммам̣ етесам̣ пат̣исаран̣ам̣ патит̣т̣ха̄ти каммапат̣исаран̣а̄. йадидам̣ хӣнаппан̣ӣтата̄йа̄ти йам̣ идам̣ ‘‘твам̣ хӣно бхава, твам̣ пан̣ӣто, твам̣ аппа̄йуко, твам̣ дӣгха̄йуко…пе… твам̣ дуппан̃н̃о бхава, твам̣ пан̃н̃ава̄’’ти евам̣ хӣнаппан̣ӣтата̄йа вибхаджанам̣, там̣ на ан̃н̃о кочи кароти, каммамева евам̣ сатте вибхаджатӣти аттхо. на ма̄н̣аво катхитасса аттхам̣ сан̃джа̄на̄си, гханадуссапат̣т̣енасса мукхам̣ бандхитва̄ мадхурам̣ пурато т̣хапитам̣ вийа ахоси. ма̄наниссито киреса пан̣д̣итама̄нӣ, аттана̄ самам̣ на пассати. атхасса ‘‘ким̣ саман̣о готамо катхети, йамахам̣ джа̄на̄ми, тадева катхетӣти айам̣ ма̄но ма̄ ахосӣ’’ти ма̄набхан̃джанаттхам̣ бхагава̄ ‘‘а̄дитова дуппат̣ивиджджхам̣ катва̄ катхесса̄ми, тато ‘на̄хам̣ бхо готама джа̄на̄ми, виттха̄рена ме па̄кат̣ам̣ катва̄ катхетха̄’ти мам̣ йа̄чиссати, атхасса̄хам̣ йа̄читака̄ле катхесса̄ми, еван̃часса са̄ттхакам̣ бхависсатӣ’’ти дуппат̣ивиджджхам̣ катва̄ катхеси.

ида̄ни со аттано аппат̣ивиддхабха̄вам̣ пака̄сенто на кхо ахантиа̄дима̄ха.

290. саматтена̄ти парипун̣н̣ена. сама̄диннена̄ти гахитена пара̄мат̣т̣хена. аппа̄йукасам̣ваттаника̄ еса̄, ма̄н̣ава, пат̣ипада̄ йадидам̣ па̄н̣а̄типа̄тӣти йам̣ идам̣ па̄н̣а̄типа̄такаммам̣, еса̄ аппа̄йукасам̣ваттаника̄ пат̣ипада̄ти.

катхам̣ панеса̄ аппа̄йукатам̣ кароти? чатта̄ри хи камма̄ни упапӣл̣акам̣ упаччхедакам̣ джанакам̣ упаттхамбхаканти. балавакаммена хи ниббаттам̣ паватте упапӣл̣акам̣ а̄гантва̄ аттхато евам̣ вадати на̄ма – ‘‘сача̄хам̣ пат̣хаматарам̣ джа̄неййам̣, на те идха ниббаттитум̣ дадеййам̣, чатӯсуйева там̣ апа̄йесу ниббатта̄пеййам̣. хоту, твам̣ йаттха каттхачи ниббатта, ахам̣ упапӣл̣акакаммам̣ на̄ма там̣ пӣл̣етва̄ нироджам̣ нийӯсам̣ касат̣ам̣ карисса̄мӣ’’ти. тато пат̣т̣ха̄йа там̣ та̄дисам̣ кароти. ким̣ кароти? париссайам̣ упанети, бхоге вина̄сети.

таттха да̄ракасса ма̄тукуччхийам̣ ниббаттака̄лато пат̣т̣ха̄йа ма̄ту асса̄до ва̄ сукхам̣ ва̄ на хоти, ма̄та̄питӯнам̣ пӣл̣а̄ва уппаджджати. евам̣ париссайам̣ упанети. да̄ракасса пана ма̄тукуччхимхи ниббаттака̄лато пат̣т̣ха̄йа гехе бхога̄ удакам̣ патва̄ лон̣ам̣ вийа ра̄джа̄дӣнам̣ васена нассанти, кумбхадоханадхенуйо кхӣрам̣ на денти, сӯрата̄ гон̣а̄ чан̣д̣а̄ хонти, ка̄н̣а̄ хонти, кхуджджа̄ хонти, гоман̣д̣але рого патати, да̄са̄дайо вачанам̣ на каронти, ва̄питам̣ сассам̣ на джа̄йати, гехагатам̣ гехе, аран̃н̃агатам̣ аран̃н̃е нассати, анупуббена гха̄саччха̄данаматтам̣ дуллабхам̣ хоти, габбхапариха̄ро на хоти, виджа̄така̄ле ма̄тутхан̃н̃ам̣ чхиджджати, да̄рако париха̄рам̣ алабханто пӣл̣ито нироджо нийӯсо касат̣о хоти, идам̣ упапӣл̣акакаммам̣ на̄ма.

дӣгха̄йукакаммена пана ниббаттасса упаччхедакакаммам̣ а̄гантва̄ а̄йум̣ чхиндати. йатха̄ хи пурисо ат̣т̣хусабхагаманам̣ катва̄ сарам̣ кхипеййа таман̃н̃о дхануто вимуттаматтам̣ муггарена пахаритва̄ таттхева па̄теййа, евам̣ дӣгха̄йукакаммена ниббаттасса упаччхедакакаммам̣ а̄йум̣ чхиндати. ким̣ кароти? чора̄нам̣ ат̣авим̣ павесети, ва̄л̣амаччходакам̣ ота̄рети, ан̃н̃атарам̣ ва̄ пана сапариссайат̣т̣ха̄нам̣ упанети, идам̣ упаччхедакакаммам̣ на̄ма, ‘‘упагха̄така’’нтипи етассева на̄мам̣.

пат̣исандхиниббаттакам̣ пана каммам̣ джанакакаммам̣ на̄ма. аппабхогакула̄дӣсу ниббаттасса бхогасампада̄дикаран̣ена упаттхамбхакакаммам̣ упаттхамбхакакаммам̣ на̄ма.

имесу чатӯсу пурима̄ни две акусала̄нева, джанакам̣ кусалампи акусалампи, упаттхамбхакам̣ кусаламева. таттха па̄н̣а̄типа̄такаммам̣ упаччхедакакаммена аппа̄йукасам̣ваттаникам̣ хоти. па̄н̣а̄типа̄тина̄ ва̄ катам̣ кусалакаммам̣ ул̣а̄рам̣ на хоти, дӣгха̄йукапат̣исандхим̣ джанетум̣ на саккоти. евам̣ па̄н̣а̄типа̄то аппа̄йукасам̣ваттанико хоти. пат̣исандхимева ва̄ нийа̄метва̄ аппа̄йукам̣ кароти, саннит̣т̣ха̄начетана̄йа ва̄ нирайе ниббаттати, пубба̄парачетана̄хи вуттанайена аппа̄йуко хоти.

дӣгха̄йукасам̣ваттаника̄ еса̄ ма̄н̣ава пат̣ипада̄ти еттха париттакамменапи ниббаттам̣ паватте етам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄ виратикаммам̣ а̄гантва̄ аттхато евам̣ вадати на̄ма – ‘‘сача̄хам̣ пат̣хаматарам̣ джа̄неййам̣, на те идха ниббаттитум̣ дадеййам̣, девалокейева там̣ ниббатта̄пеййам̣. хоту, твам̣ йаттха каттхачи ниббатти, ахам̣ упаттхамбхакакаммам̣ на̄ма тхамбхам̣ те карисса̄мӣ’’ти упаттхамбхам̣ кароти. ким̣ кароти? париссайам̣ на̄сети, бхоге уппа̄дети.

таттха да̄ракасса ма̄тукуччхийам̣ ниббаттака̄лато пат̣т̣ха̄йа ма̄та̄питӯнам̣ сукхамева са̄тамева хоти. йепи пакатийа̄ манусса̄мануссапариссайа̄ хонти, те саббе апагаччханти. евам̣ париссайам̣ на̄сети. да̄ракасса пана ма̄тукуччхимхи ниббаттака̄лато пат̣т̣ха̄йа гехе бхога̄нам̣ пама̄н̣ам̣ на хоти, нидхикумбхийо пуратопи паччхатопи гехам̣ пават̣т̣ама̄на̄ пависанти. ма̄та̄питаро парехи т̣хапитадханасса̄пи саммукхӣбха̄вам̣ гаччханти. дхенуйо бахукхӣра̄ хонти, гон̣а̄ сукхасӣла̄ хонти, ваппат̣т̣ха̄не сасса̄ни сампаджджанти. вад̣д̣хийа̄ ва̄ сампайуттам̣, та̄вака̄ликам̣ ва̄ диннам̣ дханам̣ ачодита̄ сайамева а̄харитва̄ денти, да̄са̄дайо сувача̄ хонти, камманта̄ на париха̄йанти. да̄рако габбхато пат̣т̣ха̄йа париха̄рам̣ лабхати, кома̄рикаведжджа̄ саннихита̄ва хонти. гахапатикуле джа̄то сет̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣, амаччакула̄дӣсу джа̄то сена̄патит̣т̣ха̄на̄дӣни лабхати. евам̣ бхоге уппа̄дети. со апариссайо сабхого чирам̣ джӣватӣти. евам̣ апа̄н̣а̄типа̄такаммам̣ дӣгха̄йукасам̣ваттаникам̣ хоти.

апа̄н̣а̄типа̄тина̄ ва̄ катам̣ ан̃н̃ампи кусалам̣ ул̣а̄рам̣ хоти, дӣгха̄йукапат̣исандхим̣ джанетум̣ саккоти, евампи дӣгха̄йукасам̣ваттаникам̣ хоти. пат̣исандхимева ва̄ нийа̄метва̄ дӣгха̄йукам̣ кароти. саннит̣т̣ха̄начетана̄йа ва̄ девалоке ниббаттати, пубба̄парачетана̄хи вуттанайена дӣгха̄йуко хоти. имина̄ найена саббапан̃хависсаджджанесу аттхо ведитаббо.

вихет̣ханакамма̄дӣнипи хи паватте а̄гантва̄ аттхато татхева вадама̄на̄ни вийа упапӣл̣анена ниббхогатам̣ а̄па̄детва̄ пат̣иджагганам̣ алабхантасса рогуппа̄дана̄дӣхи ва̄, вихет̣хака̄дӣхи катасса кусаласса анул̣а̄рата̄йа ва̄, а̄дитова пат̣исандхинийа̄манена ва̄, вуттанайенева пубба̄парачетана̄васена ва̄ бахва̄ба̄дхата̄дӣни каронти, апа̄н̣а̄типа̄то вийа ча авихет̣хана̄дӣнипи аппа̄ба̄дхата̄дӣнӣти.

293. еттха пана исса̄манакоти исса̄сампайуттачитто. упадуссатӣти исса̄васенева упаккосанто дуссати. иссам̣ бандхатӣти йавакала̄пам̣ бандханто вийа йатха̄ на нассати евам̣ бандхитва̄ вийа т̣хапети. аппесаккхоти аппапарива̄ро, раттим̣ кхитто вийа саро на пан̃н̃а̄йати, уччхит̣т̣хахаттхо нисӣдитва̄ удакада̄йакампи на лабхати.

294. на да̄та̄ хотӣти маччхарийавасена на да̄та̄ хоти. тена каммена̄ти тена маччхарийакаммена.

295. абхива̄детаббанти абхива̄дана̄рахам̣ буддхам̣ ва̄ паччекабуддхам̣ ва̄ арийаса̄вакам̣ ва̄. паччут̣т̣ха̄табба̄дӣсупи есева найо. имасмим̣ пана пан̃хависсаджджане упапӣл̣акаупаттхамбхакакамма̄ни на гахетабба̄ни. на хи паватте нӣчакулинам̣ ва̄ учча̄кулинам̣ ва̄ сакка̄ ка̄тум̣, пат̣исандхимева пана нийа̄метва̄ нӣчакулийам̣ каммам̣ нӣчакуле ниббаттети, учча̄кулийам̣ каммам̣ учча̄куле.

296. на парипуччхита̄ хотӣти еттха пана апарипуччханена нирайе на ниббаттати. апарипуччхако пана ‘‘идам̣ ка̄таббам̣, идам̣ на ка̄табба’’нти на джа̄на̄ти, аджа̄нанто ка̄таббам̣ на кароти, ака̄таббам̣ кароти. тена нирайе ниббаттати, итаро сагге. ити кхо, ма̄н̣ава…пе… йадидам̣ хӣнаппан̣ӣтата̄йа̄ти саттха̄ десанам̣ йатха̄нусандхим̣ па̄песи. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

чӯл̣акаммавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

субхасуттантипи вуччати.

6. маха̄каммавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

298. евам̣ ме сутанти маха̄каммавибхан̇гасуттам̣. таттха могханти туччхам̣ апхалам̣. саччанти татхам̣ бхӯтам̣. идан̃ча етена на саммукха̄ сутам̣, упа̄лисутте (ма. ни. 2.56) пана – ‘‘манокаммам̣ маха̄са̄ваджджатарам̣ пан̃н̃апеми па̄пасса каммасса кирийа̄йа па̄пасса каммасса паваттийа̄, но татха̄ ка̄йакаммам̣ но татха̄ вачӣкамма’’нти бхагавата̄ вуттам̣ аттхи, са̄ катха̄ титтхийа̄нам̣ антаре па̄кат̣а̄ джа̄та̄, там̣ гахетва̄ еса вадати. аттхи ча са̄ сама̄паттӣти идам̣ – ‘‘катхам̣ ну кхо, бхо, абхисан̃н̃а̄ниродхо хотӣ’’ти пот̣т̣хапа̄дасутте (дӣ. ни. 1.406 а̄дайо) уппаннам̣ абхисан̃н̃а̄ниродхакатхам̣ сандха̄йа вадати. на кин̃чи ведийатӣти екаведанампи на ведийати. аттхи ча кхоти тхеро ниродхасама̄паттим̣ сандха̄йа ануджа̄на̄ти. парираккхитаббанти гарахато мочанена раккхитаббам̣. сан̃четана̄ асса аттхӣти сан̃четаникам̣, са̄бхисандхикам̣ сан̃четаникакаммам̣ катва̄ти аттхо. дуккхам̣ соти тхеро ‘‘акусаламева сандха̄йа парибба̄джако пуччхатӣ’’ти сан̃н̃а̄йа евам̣ вадати.

дассанампи кхо аханти бхагава̄ чатуран̇гепи андхака̄ре саманта̄ йоджанат̣т̣ха̄не тиламаттампи сан̇кха̄рам̣ мам̣сачаккхуна̄ва пассати, айан̃ча парибба̄джако на дӯре га̄вутаматтаббхантаре васати, касма̄ бхагава̄ евама̄ха̄ти? сама̄гамадассанам̣ сандха̄йевама̄ха.

299. уда̄йӣти ла̄луда̄йӣ. там̣ дуккхасминти саббам̣ там̣ дуккхамева. ити имам̣ ват̣т̣адуккхам̣ килесадуккхам̣ сан̇кха̄радуккхам̣ сандха̄йа ‘‘саче бха̄ситам̣ бхавеййа бхагава̄’’ти пуччхати.

300. умман̇ганти пан̃ха̄умман̇гам̣. уммуджджама̄ноти сӣсам̣ нӣхарама̄но. айонисо уммуджджиссатӣти анупа̄йена сӣсам̣ нӣхариссати. идан̃ча пана бхагава̄ джа̄нанто нева диббачаккхуна̄ на четопарийан̃а̄н̣ена на саббан̃н̃утан̃а̄н̣ена джа̄ни, адхиппа̄йенева пана ан̃н̃а̄си. катхентасса хи адхиппа̄йо на̄ма сувиджа̄но хоти, катхетука̄мо гӣвам̣ пагган̣ха̄ти, ханукам̣ ча̄лети, мукхамасса пхандати, саннисӣдитум̣ на саккоти. бхагава̄ тасса там̣ а̄ка̄рам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ уда̄йӣ саннисӣдитум̣ на саккоти, йам̣ абхӯтам̣, тадева катхессатӣ’’ти олокетва̄ва ан̃н̃а̄си. а̄дим̣ йева̄тиа̄димхийева. тиссо ведана̄ти ‘‘ким̣ со ведийатӣ’’ти? пуччхантена ‘‘тиссо ведана̄ пуччха̄мӣ’’ти евам̣ ваваттхапетва̄ва тиссо ведана̄ пуччхита̄. сукхаведанийанти сукхаведана̄йа паччайабхӯтам̣. сесесупи есева найо.

еттха ча ка̄ма̄вачаракусалато соманассасахагатачиттасампайутта̄ чатассо четана̄, хет̣т̣ха̄ тикаджджха̄начетана̄ти евам̣ пат̣исандхипаваттесу сукхаведана̄йа джананато сукхаведанийам̣ каммам̣ на̄ма. ка̄ма̄вачаран̃четтха пат̣исандхийам̣йева екантена сукхам̣ джанети, паватте ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣е адуккхамасукхампи.

акусалачетана̄ пат̣исандхипаваттесу дуккхассева джананато дуккхаведанийам̣ каммам̣ на̄ма. ка̄йадва̄ре паваттейева четам̣ екантена дуккхам̣ джанети, ан̃н̃аттха адуккхамасукхампи, са̄ пана ведана̄ анит̣т̣ха̄нит̣т̣хамаджджхаттесуйева а̄рамман̣есу уппаджджанато дуккха̄твева сан̇кхам̣ гата̄.

ка̄ма̄вачаракусалато пана упеккха̄сахагатачиттасампайутта̄ чатассо четана̄, рӯпа̄вачаракусалато чатуттхаджджха̄начетана̄ти евам̣ пат̣исандхипаваттесу татийаведана̄йа джананато адуккхамасукхаведанийам̣ каммам̣ на̄ма. еттха ча ка̄ма̄вачарам̣ пат̣исандхийам̣йева екантена адуккхамасукхам̣ джанети, паватте ит̣т̣ха̄рамман̣е сукхампи. апича сукхаведанийакаммам̣ пат̣исандхипаваттивасена ват̣т̣ати, татха̄ адуккхамасукхаведанийам̣, дуккхаведанийам̣ паваттивасенева ват̣т̣ати. етасса пана васена саббам̣ паваттивасенева ват̣т̣ати.

етасса бхагава̄ти тхеро татха̄гатена маха̄каммавибхан̇гакатханаттхам̣ а̄лайо дассито, татха̄гатам̣ йа̄читва̄ маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣ам̣ бхиккхусан̇гхасса па̄кат̣ам̣ карисса̄мӣти чинтетва̄ анусандхикусалата̄йа евама̄ха. таттха маха̄каммавибхан̇ганти маха̄каммавибхаджанам̣. катаме чатта̄ро…пе… идха̄нанда, екаччо пуггало…пе… нирайам̣ упападжджатӣти идам̣ на маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣абха̄джанам̣, маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣абха̄джанаттха̄йа пана ма̄тика̄т̣т̣хапанам̣.

301. идха̄нанда, екаччо саман̣о ва̄ти па̄т̣ийекко анусандхи. идан̃хи бхагава̄ – ‘‘диббачаккхука̄ саман̣абра̄хман̣а̄ идам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ имам̣ паччайам̣ лабхитва̄ идам̣ дассанам̣ ган̣хантӣ’’ти пака̄санаттхам̣ а̄рабхи. таттха а̄таппантиа̄дӣни пан̃чапи вӣрийассева на̄ма̄ни. четосама̄дхинти диббачаккхусама̄дхим̣. пассатӣти ‘‘со сатто кухим̣ ниббатто’’ти олокенто пассати. йе ан̃н̃атха̄ти йе ‘‘дасаннам̣ кусала̄нам̣ каммапатха̄нам̣ пӯритатта̄ нирайам̣ упападжджатӣ’’ти джа̄нанти, миччха̄ тесам̣ н̃а̄н̣анти вадати. имина̄ найена саббава̄ресу аттхо ведитаббо. видитанти па̄кат̣ам̣. тха̄маса̄ти дит̣т̣хитха̄мена. пара̄ма̄са̄ти дит̣т̣хипара̄ма̄сена. абхинивисса вохаратӣти адхит̣т̣хахитва̄ а̄дийитва̄ вохарати.

302. татра̄нанда̄ти идампи на маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣асса бха̄джанам̣, атха кхва̄сса ма̄тика̄т̣т̣хапанамева. еттха пана етесам̣ диббачаккхука̄нам̣ вачане еттака̄ анун̃н̃а̄та̄, еттака̄ ананун̃н̃а̄та̄ти идам̣ дасситам̣. таттха татра̄ти тесу чатӯсу саман̣абра̄хман̣есу. идамасса̄ти идам̣ вачанам̣ асса. ан̃н̃атха̄ти ан̃н̃ена̄ка̄рена. ити имесам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ ва̄де двӣсу т̣ха̄несу анун̃н̃а̄та̄, тӣсу ананун̃н̃а̄та̄ти евам̣ саббаттха анун̃н̃а̄ на̄нун̃н̃а̄ ведитабба̄.

303. евам̣ диббачаккхука̄нам̣ вачане анун̃н̃а̄ ча ананун̃н̃а̄ ча дассетва̄ ида̄ни маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣ам̣ вибхаджанто татра̄нанда, йва̄йам̣ пуггалотиа̄дима̄ха.

пуббе ва̄сса там̣ катам̣ хотӣти йам̣ имина̄ диббачаккхукена каммам̣ каронто дит̣т̣хо, тато пуббе катам̣. пуббе катенапи хи нирайе ниббаттати, паччха̄ катенапи ниббаттати, маран̣ака̄ле ва̄ пана – ‘‘кхандо сет̣т̣хо сиво сет̣т̣хо, пита̄махо сет̣т̣хо, иссара̄дӣхи ва̄ локо висат̣т̣хо’’тиа̄дина̄ миччха̄дассаненапи ниббаттатева. дит̣т̣хева дхаммети йам̣ таттха дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ хоти, тасса дит̣т̣хева дхамме, йам̣ упападжджаведанӣйам̣, тасса упападжджитва̄, йам̣ апара̄парийаведанӣйам̣, тасса апарасмим̣ парийа̄йе випа̄кам̣ пат̣исам̣ведети.

ити айам̣ саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ екам̣ каммара̄сим̣ екан̃ча випа̄кара̄сим̣ аддаса, самма̄самбуддхо имина̄ адит̣т̣хе тайо каммара̄сӣ, две ча випа̄кара̄сӣ аддаса. имина̄ пана дит̣т̣хе адит̣т̣хе ча чатта̄ро каммара̄сӣ тайо ча випа̄кара̄сӣ аддаса. има̄ни сатта т̣ха̄на̄ни джа̄нанан̃а̄н̣ам̣ татха̄гатасса маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣ам̣ на̄ма. дутийава̄ре диббачаккхукена кин̃чи на дит̣т̣хам̣, татха̄гатена пана тайо каммара̄сӣ, две ча випа̄кара̄сӣ дит̣т̣ха̄ти. има̄нипи пан̃ча паччаттат̣т̣ха̄на̄ни джа̄нанан̃а̄н̣ам̣ татха̄гатасса маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣ам̣ на̄ма. сесава̄радвайепи есева найо.

абхаббанти бхӯтавирахитам̣ акусалам̣. абхабба̄бха̄санти абхаббам̣ а̄бха̄сати абхибхавати пат̣иба̄хатӣти аттхо. бахукасмин̃хи акусалакамме а̄йӯхите балавакаммам̣ дуббалакаммасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄касса ока̄сам̣ кароти идам̣ абхаббан̃чева абхабба̄бха̄сан̃ча. кусалам̣ пана а̄йӯхитва̄ а̄санне акусалам̣ катам̣ хоти, там̣ кусаласса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄касса ока̄сам̣ кароти, идам̣ абхаббам̣ бхабба̄бха̄сам̣. бахумхи кусале а̄йӯхитепи балавакаммам̣ дуббалакаммасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄касса ока̄сам̣ кароти, идам̣ бхаббан̃чева бхабба̄бха̄сан̃ча. акусалам̣ пана а̄йӯхитва̄ а̄санне кусалам̣ катам̣ хоти, там̣ акусаласса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄касса ока̄сам̣ кароти, идам̣ бхаббам̣ абхабба̄бха̄сам̣.

апича упат̣т̣ха̄на̄ка̄ренапеттха аттхо ведитаббо. идан̃хи вуттам̣ хоти, абхаббато а̄бха̄сати упат̣т̣ха̄тӣти абхабба̄бха̄сам̣. таттха ‘‘йва̄йам̣ пуггало идха па̄н̣а̄типа̄тӣ’’тиа̄дина̄ найена чатта̄ро пуггала̄ вутта̄, тесу пат̣хамасса каммам̣ абхаббам̣ абхабба̄бха̄сам̣, тан̃хи акусалатта̄ абхаббам̣, тасса ча нирайе ниббаттатта̄ таттха ниббаттика̄ран̣абхӯтам̣ акусалам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. дутийасса каммам̣ абхаббам̣ бхабба̄бха̄сам̣, тан̃хи акусалатта̄ абхаббам̣. тасса пана сагге ниббаттатта̄ ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ сагге ниббаттика̄ран̣абхӯтам̣ кусалам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. итарасмимпи каммадвайе есева найо. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

маха̄каммавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. сал̣а̄йатанавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

304. евам̣ ме сутанти сал̣а̄йатанавибхан̇гасуттам̣. таттха ведитабба̄нӣти сахавипассанена маггена джа̄нитабба̄ни. манопавича̄ра̄ти витаккавича̄ра̄. витаккуппа̄дакан̃хи мано идха маноти адхиппетам̣, манасса упавича̄ра̄ти манопавича̄ра̄. саттапада̄ти ват̣т̣авиват̣т̣аниссита̄нам̣ сатта̄нам̣ пада̄. еттха хи ат̣т̣ха̄раса ват̣т̣апада̄ на̄ма, ат̣т̣ха̄раса виват̣т̣апада̄ на̄ма, тепи сахавипассанена маггенева ведитабба̄. йогга̄чарийа̄нанти хаттхийогга̄диа̄ча̄расиккха̄пака̄нам̣, даметаббадамака̄нанти аттхо. сесам̣ вибхан̇гейева а̄вибхависсати. айамуддесоти идам̣ ма̄тика̄т̣т̣хапанам̣.

305. чаккха̄йатана̄дӣни висуддхимагге виттха̄рита̄ни. чаккхувин̃н̃а̄н̣анти кусала̄кусалавипа̄като две чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄ни. сесапаса̄давин̃н̃а̄н̣есупи есева найо. има̄ни пана даса т̣хапетва̄ сесам̣ идха мановин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма.

чаккхусампхассоти чаккхумхи сампхассо. чаккхувин̃н̃а̄н̣асампайуттасампхассассетам̣ адхивачанам̣. сесесупи есева найо.

чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ дисва̄. есева найо саббаттха. соманассат̣т̣ха̄нийанти соманассасса а̄рамман̣авасена ка̄ран̣абхӯтам̣. упавичаратӣти таттха вича̄рапаваттанена упавичарати, витакко там̣сампайутто ча̄ти имина̄ найена ат̣т̣ха̄раса витаккавича̄расан̇кха̄та̄ манопавича̄ра̄ ведитабба̄. чха соманассӯпавича̄ра̄ти еттха пана соманассена саддхим̣ упавичарантӣти соманассӯпавича̄ра̄. сесапададвайепи есева найо.

306. гехасита̄нӣти ка̄магун̣аниссита̄ни. неккхаммасита̄нӣти випассана̄ниссита̄ни. ит̣т̣ха̄нанти парийесита̄нам̣. канта̄нанти ка̄мита̄нам̣. манорама̄нанти мано етесу раматӣти манорама̄ни, тесам̣ манорама̄нам̣. лока̄мисапат̣исам̣йутта̄нанти тан̣ха̄пат̣исам̣йутта̄нам̣. атӣтанти пат̣иладдхам̣. паччуппаннам̣ та̄ва а̄раббха соманассам̣ уппаджджату, атӣте катхам̣ уппаджджатӣти. атӣтепи – ‘‘йатха̄хам̣ етарахи ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ анубхава̄ми, евам̣ пуббепи анубхави’’нти ануссарантасса балавасоманассам̣ уппаджджати.

аниччатанти аничча̄ка̄рам̣. випарин̣а̄мавира̄ганиродханти пакативиджаханена випарин̣а̄мам̣, вигаччханена вира̄гам̣, нируджджханена ниродхам̣. саммапан̃н̃а̄йа̄ти випассана̄пан̃н̃а̄йа. идам̣ вуччати неккхаммаситам̣ соманассанти идам̣ ран̃н̃о вийа аттано сирисампаттим̣ олокентасса випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ нисиннасса сан̇кха̄ра̄нам̣ бхедам̣ пассато сан̇кха̄рагатамхи тиккхе сӯре випассана̄н̃а̄н̣е ваханте уппаннасоманассам̣ ‘‘неккхаммаситам̣ соманасса’’нти вуччати. вуттампи четам̣ –

‘‘сун̃н̃а̄га̄рам̣ павит̣т̣хасса, сантачиттасса бхиккхуно;

ама̄нусӣ ратӣ хоти, самма̄ дхаммам̣ випассато.

йато йато саммасати, кхандха̄нам̣ удайаббайам̣;

лабхатӣ пӣтипа̄моджджам̣, аматантам̣ виджа̄ната’’нти. (дха. па. 373-374);

има̄нӣти има̄ни чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате аничча̄дивасена випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ нисиннасса уппанна̄ни чха неккхаммасита̄ни соманасса̄ни.

307. атӣтанти паччуппаннам̣ та̄ва паттхетва̄ алабхантасса доманассам̣ уппаджджату, атӣте катхам̣ уппаджджатӣти. атӣтепи ‘‘йатха̄хам̣ етарахи ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ паттхетва̄ на лабха̄ми, евам̣ пуббепи паттхетва̄ на лабхи’’нти ануссарантасса балавадоманассам̣ уппаджджати.

ануттаресу вимоккхесӯти ануттаравимоккхо на̄ма арахаттам̣, арахатте паттханам̣ пат̣т̣хапентасса̄ти аттхо. а̄йатананти арахатта̄йатанам̣. пихам̣ упат̣т̣ха̄пайатоти паттханам̣ пат̣т̣хапентасса. там̣ панетам̣ паттханам̣ пат̣т̣хапентасса уппаджджати, ити паттхана̄мӯлакатта̄ ‘‘пихам̣ упат̣т̣ха̄пайато’’ти вуттам̣. има̄ни чха неккхаммасита̄ни доманасса̄нӣти има̄ни евам̣ чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате арахатте пихам̣ пат̣т̣хапетва̄ тададхигама̄йа аничча̄дивасена випассанам̣ упат̣т̣хапетва̄ уссукка̄петум̣ асакконтасса – ‘‘имампи паккхам̣ имампи ма̄сам̣ имампи сам̣ваччхарам̣ арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ на̄саккхи’’нти анусочато га̄мантапаббха̄рава̄симаха̄сӣваттхерасса вийа ассудха̄ра̄паваттанавасена уппаннадоманасса̄ни чха неккхаммаситадоманасса̄нӣти ведитабба̄ни. ваттху пана суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йа саккапан̃хаван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.361) виттха̄ритам̣, иччхантена тато гахетаббам̣.

308. уппаджджати упеккха̄ти еттха упеккха̄ на̄ма ан̃н̃а̄н̣упекха̄. анодхиджинасса̄ти килесодхим̣ джинитва̄ т̣хитатта̄ кхӣн̣а̄саво одхиджино на̄ма, тасма̄ акхӣн̣а̄савасса̄ти аттхо. авипа̄каджинасса̄ти еттхапи а̄йатим̣ випа̄кам̣ джинитва̄ т̣хитатта̄ кхӣн̣а̄савова випа̄каджино на̄ма, тасма̄ акхӣн̣а̄савассева̄ти аттхо. ана̄дӣнавадасса̄винотиа̄дӣнавато упаддавато апассантасса. има̄ чха гехасита̄ упеккха̄ти има̄ евам̣ чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате гул̣апин̣д̣аке нилӣнамаккхика̄ вийа рӯпа̄дӣни анативаттама̄на̄ таттха лагга̄ лаггита̄ хутва̄ уппанна̄ упеккха̄ чха гехасита̄ упеккха̄ти ведитабба̄.

рӯпам̣ са̄ ативаттатӣти рӯпам̣ са̄ анатиккамати, таттха никантивасена на тит̣т̣хати. има̄ чха неккхаммасита̄ упеккха̄ти има̄ евам̣ чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄диа̄рамман̣е а̄па̄тхагате ит̣т̣хе араджджантасса, анит̣т̣хе адуссантасса, асамапеккхане асаммуйхантасса, уппаннавипассана̄-н̃а̄н̣асампайутта̄ чха неккхаммасита̄ упеккха̄ти ведитабба̄.

309. татра идам̣ нисса̄йа идам̣ паджахатха̄ти тесу чхаттим̣сасаттападесу ат̣т̣ха̄раса нисса̄йа ат̣т̣ха̄раса паджахатха̄ти аттхо. тенева – ‘‘татра, бхиккхаве, йа̄ни чха неккхаммасита̄нӣ’’тиа̄дима̄ха. нисса̄йа а̄гамма̄ти паваттанавасена нисса̄йа чева а̄гамма ча. еваметесам̣ саматиккамо хотӣти евам̣ неккхаммасита̄нам̣ паваттанена гехасита̄ни атикканта̄ни на̄ма хонти.

евам̣ сариккхакенева сариккхакам̣ джаха̄петва̄ ида̄ни балавата̄ дуббалам̣ джаха̄пенто – ‘‘татра, бхиккхаве, йа̄ни чха неккхаммасита̄ни соманасса̄нӣ’’тиа̄дима̄ха. евам̣ неккхаммаситасоманассехи неккхаммаситадоманасса̄ни, неккхаммаситаупеккха̄хи ча неккхаммаситасоманасса̄ни джаха̄пентена балавата̄ дуббалаппаха̄нам̣ катхитам̣.

еттха пана т̣хатва̄ упеккха̄катха̄ ведитабба̄ – ат̣т̣хасу хи сама̄паттӣсу пат̣хама̄дӣни ча тӣн̣и джха̄на̄ни, суддхасан̇кха̄ре ча па̄даке катва̄ випассанам̣ а̄раддха̄нам̣ чатуннам̣ бхиккхӯнам̣ пуббабха̄гавипассана̄ соманассасахагата̄ ва̄ хоти упеккха̄сахагата̄ ва̄, вут̣т̣ха̄нага̄минӣ пана соманассасахагата̄ва. чатуттхаджджха̄на̄дӣни па̄дака̄ни катва̄ випассанам̣ а̄раддха̄нам̣ пан̃чаннам̣ пуббабха̄гавипассана̄ пуримасадиса̄ва. вут̣т̣ха̄нага̄минӣ пана упеккха̄сахагата̄ хоти. идам̣ сандха̄йа – ‘‘йа̄ чха неккхаммасита̄ упеккха̄, та̄ нисса̄йа та̄ а̄гамма, йа̄ни чха неккхаммасита̄ни соманасса̄ни, та̄ни паджахатха̄’’ти вуттам̣. на кевалан̃ча евам̣пат̣ипаннасса бхиккхуно айам̣ випассана̄йа ведана̄висесова хоти, арийамаггепи пана джха̄нан̇габоджджхан̇гамагган̇га̄нампи висесо хоти.

ко панетам̣ висесам̣ нийамети? кечи та̄ва тхера̄ випассана̄па̄дакаджджха̄нам̣ нийаметӣти ваданти, кечи випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄ нийаментӣти ваданти, кечи пуггаладжджха̄сайо нийаметӣти ваданти. тесампи ва̄де айамева пуббабха̄ге вут̣т̣ха̄нага̄минӣвипассана̄ нийаметӣти ведитабба̄. виниччхайакатха̄ панеттха висуддхимагге сан̇кха̄рупеккха̄ниддесе вутта̄ва.

310. на̄натта̄ти на̄на̄ бахӯ анекаппака̄ра̄. на̄наттасита̄ти на̄на̄рамман̣аниссита̄. екатта̄ти ека̄. екаттасита̄ти ека̄рамман̣аниссита̄. катама̄ пана̄йам̣ упеккха̄ти? хет̣т̣ха̄ та̄ва ан̃н̃а̄н̣упеккха̄ вутта̄, упари чхал̣ан̇гупеккха̄ ваккхати, идха саматхаупеккха̄, випассанупеккха̄ти две упеккха̄ гахита̄.

таттха йасма̄ ан̃н̃а̄ва рӯпесу упеккха̄, ан̃н̃а̄ва садда̄дӣсу, на хи йа̄ рӯпе упеккха̄, са̄ садда̄дӣсу хоти. рӯпе упеккха̄ ча рӯпамева а̄рамман̣ам̣ кароти, на садда̄дайо. рӯпе упеккха̄бха̄ван̃ча ан̃н̃а̄ саматхаупеккха̄ патхавӣкасин̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджати, ан̃н̃а̄ а̄покасин̣а̄дӣни. тасма̄ на̄наттам̣ на̄наттаситам̣ вибхаджанто аттхи, бхиккхаве, упеккха̄ рӯпесӯтиа̄дима̄ха. йасма̄ пана две ва̄ тӣн̣и ва̄ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄ни ва̄ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана̄дӣни ва̄ наттхи, тасма̄ екаттам̣ екаттаситам̣ вибхаджанто аттхи, бхиккхаве, упеккха̄ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатананиссита̄тиа̄дима̄ха.

таттха а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанаупеккха̄ сампайуттавасена а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатананиссита̄, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанакхандхе випассантасса випассанупеккха̄ а̄рамман̣авасена а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатананиссита̄. сеса̄супи есева найо.

там̣ паджахатха̄ти еттха арӯпа̄вачарасама̄паттиупеккха̄йа рӯпа̄вачарасама̄паттиупеккхам̣ паджаха̄пети, арӯпа̄вачаравипассанупеккха̄йа рӯпа̄вачаравипассанупеккхам̣.

атаммайатанти еттха таммайата̄ на̄ма тан̣ха̄, тасса̄ парийа̄да̄нато вут̣т̣ха̄нага̄минӣвипассана̄ атаммайата̄ти вуччати. там̣ паджахатха̄ти идха вут̣т̣ха̄нага̄минӣвипассана̄йа арӯпа̄вачарасама̄паттиупеккхан̃ча випассанупеккхан̃ча паджаха̄пети.

311. йадарийоти йе сатипат̣т̣ха̄не арийо самма̄самбуддхо севати. таттха тӣсу т̣ха̄несу сатим̣ пат̣т̣хапенто сатипат̣т̣ха̄не севатӣти ведитаббо. на суссӯсантӣти саддахитва̄ сотум̣ на иччханти. на ан̃н̃а̄ти джа̄нанаттха̄йа читтам̣ на упат̣т̣хапенти. воккамма̄ти атиккамитва̄. саттху са̄сана̄ти саттху ова̄дам̣ гахетаббам̣ пӯретаббам̣ на ман̃н̃антӣти аттхо. на ча аттаманоти на сакамано. еттха ча гехаситадоманассавасена аппатӣто хотӣти на еваматтхо дат̣т̣хаббо, аппат̣ипаннакесу пана аттаманата̄ка̄ран̣асса абха̄венетам̣ вуттам̣. анавассутоти пат̣игхаавассавена анавассуто. сато сампаджа̄ноти сатийа̄ ча н̃а̄н̣ена ча саманна̄гато. упеккхакоти чхал̣ан̇гупеккха̄йа упеккхако. аттаманоти идха̄пи гехаситасоманассавасена уппила̄витоти на еваматтхо дат̣т̣хаббо, пат̣ипаннакесу пана анаттаманата̄ка̄ран̣асса абха̄венетам̣ вуттам̣. анавассутоти ра̄га̄вассавена анавассуто.

312. са̄ритоти дамито. екамева дисам̣ дха̄ватӣти аниваттитва̄ дха̄ванто екам̣йева дисам̣ дха̄вати, ниваттитва̄ пана апарам̣ дха̄витум̣ саккоти. ат̣т̣ха диса̄ видха̄ватӣти екапаллан̇кена нисинно ка̄йена аниваттитва̄ва вимоккхавасена екаппаха̄ренева ат̣т̣ха диса̄ видха̄вати, пураттха̄бхимукхо ва̄ даккхин̣а̄дӣсу ан̃н̃атарадиса̄бхимукхо ва̄ нисӣдитва̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо сама̄паджджатийева̄ти аттхо. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

сал̣а̄йатанавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. уддесавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

313. евам̣ ме сутанти уддесавибхан̇гасуттам̣. таттха уддесавибхан̇ганти уддесан̃ча вибхан̇ган̃ча, ма̄тикан̃ча вибхаджанан̃ча̄ти аттхо. упапариккхеййа̄ти тулеййа тӣреййа паригган̣хеййа париччхиндеййа. бахиддха̄ти бахиддха̄а̄рамман̣есу. авиккхиттам̣ ависат̣анти никантивасена а̄рамман̣е тит̣т̣хама̄нам̣ виккхиттам̣ висат̣ам̣ на̄ма хоти, там̣ пат̣иседхенто евама̄ха. аджджхаттам̣ асан̣т̣хитанти гочараджджхатте никантивасена асан̣т̣хитам̣. анупа̄да̄йа на паритассеййа̄ти анупа̄дийитва̄ аггахетва̄ там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на паритассеййа. йатха̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ бахиддха̄ авиккхиттам̣ ависат̣ам̣, аджджхаттам̣ асан̣т̣хитам̣ анупа̄да̄йа на паритассеййа, евам̣ бхиккху упапариккхеййа̄ти вуттам̣ хоти. джа̄тиджара̄маран̣адуккхасамудайасамбхавоти джа̄тиджара̄маран̣асса чева авасесасса ча дуккхасса ниббатти на хотӣти аттхо.

316. рӯпанимитта̄нуса̄рӣти рӯпанимиттам̣ ануссарати анудха̄ватӣти рӯпанимитта̄нуса̄рӣ.

318. евам̣ кхо, а̄вусо, аджджхаттам̣ асан̣т̣хитанти никантивасена асан̣т̣хитам̣. никантивасена хи атит̣т̣хама̄нам̣ ха̄набха̄гийам̣ на хоти, висесабха̄гийамева хоти.

320. анупа̄да̄ паритассана̄ти саттха̄ра̄ кхандхийавагге ‘‘упа̄да̄паритассанан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми анупа̄да̄апаритассанан̃ча̄’’ти (сам̣. ни. 3.7) евам̣ гахетва̄ паритассана̄, аггахетва̄ва апаритассана̄ ча катхита̄, там̣ маха̄тхеро упа̄да̄паритассанамева анупа̄да̄паритассананти катва̄ дассенто евама̄ха. катхам̣ панеса̄ анупа̄да̄паритассана̄ хотӣти. упа̄да̄таббасса абха̄вато. йади хи кочи сан̇кха̄ро ниччо ва̄ дхуво ва̄ атта̄ ва̄ аттанийо ва̄ти гахетаббайуттако абхависса, айам̣ паритассана̄ упа̄да̄паритассана̄ва асса. йасма̄ пана евам̣ упа̄да̄таббо сан̇кха̄ро на̄ма наттхи, тасма̄ рӯпам̣ атта̄тиа̄дина̄ найена рӯпа̄дайо упа̄динна̄пи анупа̄динна̄ва хонти. евамеса̄ дит̣т̣хивасена упа̄да̄паритассана̄пи сама̄на̄ аттхато анупа̄да̄паритассана̄йева на̄ма хотӣти ведитабба̄.

ан̃н̃атха̄ хотӣти париваттати пакатиджаханена нассати, рӯпавипарин̣а̄ма̄нупариваттӣти ‘‘мама рӯпам̣ випарин̣ата’’нти ва̄, ‘‘йам̣ аху, там̣ вата ме наттхӣ’’ти ва̄ а̄дина̄ (ма. ни. 1.242) найена каммавин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпасса бхеда̄нупариватти хоти. випарин̣а̄ма̄нупариваттаджа̄ти випарин̣а̄масса анупариваттанато випарин̣а̄ма̄рамман̣ачиттато джа̄та̄. паритассана̄ дхаммасамуппа̄да̄ти тан̣ха̄паритассана̄ ча акусаладхаммасамуппа̄да̄ ча. читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хантӣти кусалачиттам̣ парийа̄дийитва̄ гахетва̄ кхепетва̄ тит̣т̣ханти. утта̄сава̄ти бхайата̄сенапи саутта̄со тан̣ха̄та̄сенапи саутта̄со. вигха̄тава̄ти савигха̄то садуккхо. апеккхава̄ти са̄лайо сасинехо. евам̣ кхо, а̄вусо, анупа̄да̄ паритассана̄ хотӣти евам̣ ман̣икаран̣д̣акасан̃н̃а̄йа туччхакаран̣д̣акам̣ гахетва̄ тасмим̣ нат̣т̣хе паччха̄ вигха̄там̣ а̄паджджантасса вийа паччха̄ аггахетва̄ паритассана̄ хоти.

321. на ча рӯпавипарин̣а̄ма̄нупариваттӣти кхӣн̣а̄савасса каммавин̃н̃а̄н̣амева наттхи, тасма̄ рӯпабхеда̄нупариватти на хоти. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

уддесавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. аран̣авибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

323. евам̣ ме сутанти аран̣авибхан̇гасуттам̣. таттха невусса̄деййа на апаса̄деййа̄ти гехаситавасена кан̃чи пуггалам̣ нева уккхипеййа на аваккхипеййа. дхаммамева десеййа̄ти сабха̄вамева катхеййа. сукхавиниччхайанти виниччхитасукхам̣. рахо ва̄данти параммукха̄ аван̣н̣ам̣, писун̣ава̄чанти аттхо. саммукха̄ на кхӣн̣анти саммукха̄пи кхӣн̣ам̣ а̄кин̣н̣ам̣ сам̣килит̣т̣хам̣ ва̄чам̣ на бхан̣еййа. на̄бхинивесеййа̄ти на адхит̣т̣хахитва̄ а̄да̄йа вохареййа. саман̃н̃анти локасаман̃н̃ам̣ локапан̣н̣аттим̣. на̄тидха̄веййа̄ти на̄тиккамеййа.

324. ка̄мапат̣исандхисукхиноти ка̄мапат̣исандхина̄ ка̄мӯпасам̣хитена сукхена сукхитасса. садуккхоти випа̄кадуккхена сам̣килесадуккхенапи садуккхо. саупагха̄тоти випа̄кӯпагха̄такилесӯпагха̄техева саупагха̄то. татха̄ сапарил̣а̄хо. миччха̄пат̣ипада̄ти айа̄тха̄вапат̣ипада̄ акусалапат̣ипада̄.

326. иттхеке апаса̄детӣти евам̣ гехаситавасена екачче пуггале апаса̄дети. усса̄данепи есева найо. бхавасам̣йоджананти бхавабандханам̣, тан̣ха̄йетам̣ на̄мам̣.

субхӯтиттхеро кира имам̣ чатуккам̣ нисса̄йа етадагге т̣хапито. бхагавато хи дхаммам̣ десентасса пуггала̄нам̣ усса̄дана̄апаса̄дана̄ пан̃н̃а̄йанти, татха̄ са̄рипуттаттхера̄дӣнам̣. субхӯтиттхерасса пана дхаммадесана̄йа ‘‘айам̣ пуггало аппат̣ипаннако ана̄ра̄дхако’’ти ва̄, ‘‘айам̣ сӣлава̄ гун̣ава̄ ладжджипесало а̄ча̄расампанно’’ти ва̄ наттхи, дхаммадесана̄йа панасса ‘‘айам̣ миччха̄пат̣ипада̄, айам̣ самма̄пат̣ипада̄’’твева пан̃н̃а̄йати. тасма̄ бхагава̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ аран̣авиха̄рӣнам̣ йадидам̣ субхӯтӣ’’ти а̄ха.

329. ка̄лан̃н̃ӯ асса̄ти асампатте ча атикканте ча ка̄ле акатхетва̄ ‘‘ида̄ни вуччама̄нам̣ маха̄джано ган̣хиссатӣ’’ти йуттапаттака̄лам̣ н̃атва̄ва параммукха̄ аван̣н̣ам̣ бха̄сеййа. кхӣн̣ава̄депи есева найо.

330. упахан̃н̃атӣти гха̄тийати. саропи упахан̃н̃атӣти саддопи бхиджджати. а̄турӣйатӣти а̄туро хоти гелан̃н̃аппатто са̄ба̄дхо. ависсат̣т̣ханти виссат̣т̣хам̣ апалибуддхам̣ на хоти.

331. тадева̄ти там̣йева бха̄джанам̣. абхинивисса вохаратӣти паттанти сан̃джа̄нанаджанападам̣ гантва̄ ‘‘паттам̣ а̄харатха дховатха̄’’ти сутва̄ ‘‘андхаба̄лапутхуджджано, найидам̣ паттам̣, па̄ти намеса̄, евам̣ вада̄хӣ’’ти абхинивисса вохарати. евам̣ саббападехи йоджетаббам̣. атиса̄роти атидха̄ванам̣.

332. татха̄ татха̄ вохарати апара̄масанти амха̄кам̣ джанападе бха̄джанам̣ па̄тӣти вуччати, име пана нам̣ паттанти вадантӣти тато пат̣т̣ха̄йа джанападавоха̄рам̣ мун̃читва̄ паттам̣ паттантева апара̄масанто вохарати. сесападесупи есева найо.

333. ида̄ни марийа̄дабха̄джанӣйам̣ каронто татра, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха саран̣оти сараджо сакилесо. аран̣оти араджо никкилесо. субхӯти ча пана, бхиккхавети айам̣ тхеро двӣсу т̣ха̄несу етадаггам̣ а̄рул̣хо ‘‘аран̣авиха̄рӣнам̣ йадидам̣ субхӯти, даккхин̣еййа̄нам̣ йадидам̣ субхӯтӣ’’ти (а. ни. 1.202).

дхаммасена̄пати кира ваттхум̣ содхети, субхӯтиттхеро даккхин̣ам̣ содхети. татха̄ хи дхаммасена̄пати пин̣д̣а̄йа чаранто гехадва̄ре т̣хито йа̄ва бхиккхам̣ а̄харанти, та̄ва пуббабха̄ге париччхиндитва̄ ниродхам̣ сама̄паджджати, ниродха̄ вут̣т̣ха̄йа деййадхаммам̣ пат̣игган̣ха̄ти. субхӯтиттхеро ча татхева метта̄джха̄нам̣ сама̄паджджати, метта̄джха̄на̄ вут̣т̣ха̄йа деййадхаммам̣ пат̣игган̣ха̄ти. евам̣ пана ка̄тум̣ сакка̄ти. а̄ма сакка̄, нева аччхарийан̃четам̣, йам̣ маха̄бхин̃н̃аппатта̄ са̄вака̄ евам̣ кареййум̣. имасмимпи хи тамбапан̣н̣идӣпе пора̄н̣акара̄джака̄ле пин̇галабуддхараккхитаттхеро на̄ма уттарага̄мам̣ нисса̄йа виха̄си. таттха сатта куласата̄ни хонти, екампи там̣ куладва̄рам̣ наттхи, йаттха тхеро сама̄паттим̣ на сама̄паджджи. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

аран̣авибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. дха̄тувибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

342. евам̣ ме сутанти дха̄тувибхан̇гасуттам̣. таттха ча̄риканти туритагаманача̄рикам̣. саче те бхаггава агарӯти саче туйхам̣ бха̄рийам̣ апха̄сукам̣ кин̃чи наттхи. саче со ануджа̄на̄тӣти бхаггавасса кира етадахоси – ‘‘паббаджита̄ на̄ма на̄на̄аджджха̄сайа̄, еко ган̣а̄бхирато хоти, еко ека̄бхирато. саче со ека̄бхирато бхависсати, ‘а̄вусо, ма̄ па̄виси, майа̄ са̄ла̄ ладдха̄’ти ваккхати. саче айам̣ ека̄бхирато бхависсати, ‘а̄вусо, никкхама, майа̄ са̄ла̄ ладдха̄’ти ваккхати. евам̣ санте ахам̣ убхиннам̣ вива̄дака̄рета̄ на̄ма бхависса̄ми, диннам̣ на̄ма диннамева ват̣т̣ати, катам̣ катамева̄’’ти. тасма̄ евама̄ха.

кулапуттоти джа̄тикулапуттопи а̄ча̄ракулапуттопи. ва̄сӯпагатоти ва̄сам̣ упагато. куто а̄гантва̄ти? таккасӣланагарато.

татра̄йам̣ анупуббикатха̄ – маджджхимаппадесе кира ра̄джагаханагаре бимбиса̄ре раджджам̣ ка̄ренте паччанте таккасӣланагаре пуккуса̄ти ра̄джа̄ раджджам̣ ка̄реси. атха таккасӣлато бхан̣д̣ам̣ гахетва̄ ва̄н̣иджа̄ ра̄джагахам̣ а̄гата̄ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ ра̄джа̄нам̣ аддасам̣су. ра̄джа̄ те вандитва̄ т̣хите ‘‘каттхава̄сино тумхе’’ти пуччхи. таккасӣлава̄сино дева̄ти. атха не ра̄джа̄ джанападасса кхемасубхиккхата̄дӣни нагарасса ча паваттим̣ пуччхитва̄ ‘‘ко на̄ма тумха̄кам̣ ра̄джа̄’’ти пуччхи. пуккуса̄ти на̄ма дева̄ти. дхаммикоти? а̄ма дева дхаммико. чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи джанам̣ сан̇ган̣ха̄ти, локасса ма̄та̄питит̣т̣ха̄не т̣хито, ан̇ге нипаннада̄ракам̣ вийа джанам̣ тосетӣти. катарасмим̣ вайе ваттатӣти? атхасса вайам̣ а̄чиккхим̣су. вайесупи бимбиса̄рена самавайо джа̄то. атха те ра̄джа̄ а̄ха – ‘‘та̄та̄ тумха̄кам̣ ра̄джа̄ дхаммико, вайена ча ме сама̄но, саккун̣еййа̄тха тумха̄кам̣ ра̄джа̄нам̣ мама миттам̣ ка̄ту’’нти. саккома дева̄ти. ра̄джа̄ тесам̣ сун̇кам̣ виссаджджетва̄ гехан̃ча да̄петва̄ – ‘‘гаччхатха бхан̣д̣ам̣ виккин̣итва̄ гаманака̄ле мам̣ дисва̄ гаччхеййа̄тха̄’’ти а̄ха. те татха̄ катва̄ гаманака̄ле ра̄джа̄нам̣ аддасам̣су. ‘‘гаччхатха тумха̄кам̣ ра̄джа̄нам̣ мама вачанена пунаппунам̣ а̄рогйам̣ пуччхитва̄ ‘ра̄джа̄ тумхехи саддхим̣ миттабха̄вам̣ иччхатӣ’ти вадатха̄’’ти а̄ха.

те са̄дхӯти пат̣иссун̣итва̄ гантва̄ бхан̣д̣ам̣ пат̣иса̄метва̄ бхуттапа̄тара̄са̄ ра̄джа̄нам̣ упасан̇камитва̄ вандим̣су. ра̄джа̄ ‘‘кахам̣ бхан̣е тумхе еттаке име дивасе на диссатха̄’’ти пуччхи. те саббам̣ паваттим̣ а̄рочесум̣. ра̄джа̄ – ‘‘са̄дху, та̄та̄, тумхе нисса̄йа майа̄ маджджхимаппадесе ра̄джа̄ митто ладдхо’’ти аттамано ахоси. апарабха̄ге ра̄джагахава̄синопи ва̄н̣иджа̄ таккасӣлам̣ агамам̣су. те пан̣н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ а̄гате пуккуса̄ти ра̄джа̄ ‘‘куто а̄гататтха̄’’ти пуччхитва̄ ‘‘ра̄джагахато’’ти сутва̄ ‘‘майхам̣ саха̄йасса нагарато а̄гата̄ тумхе’’ти. а̄ма дева̄ти. а̄рогйам̣ ме саха̄йасса̄ти а̄рогйам̣ пуччхитва̄ ‘‘аджджа пат̣т̣ха̄йа йе майхам̣ саха̄йасса нагарато джан̇гхасаттхена ва̄ сакат̣асаттхена ва̄ ва̄н̣иджа̄ а̄гаччханти, саббесам̣ мама висайам̣ павит̣т̣хака̄лато пат̣т̣ха̄йа васанагеха̄ни, ра̄джакот̣т̣ха̄га̄рато нива̄пан̃ча денту, сун̇кам̣ виссадждженту, кин̃чи упаддавам̣ ма̄ каронтӯ’’ти бхерим̣ чара̄песи. бимбиса̄ропи аттано нагаре татхева бхерим̣ чара̄песи.

атха бимбиса̄ро пуккуса̄тисса пан̣н̣ам̣ пахин̣и – ‘‘паччантадесе на̄ма ман̣имутта̄дӣни ратана̄ни уппаджджанти, йам̣ майхам̣ саха̄йасса радждже дассанӣйам̣ ва̄ саванӣйам̣ ва̄ ратанам̣ уппаджджати, таттха ме ма̄ маччхара̄йатӯ’’ти. пуккуса̄типи – ‘‘маджджхимадесо на̄ма маха̄джанападо, йам̣ таттха еварӯпам̣ ратанам̣ уппаджджати, таттха ме саха̄йо ма̄ маччхара̄йатӯ’’ти пат̣ипан̣н̣ам̣ пахин̣и. евам̣ те гаччханте гаччханте ка̄ле ан̃н̃аман̃н̃ам̣ адисва̄пи дал̣хамитта̄ ахесум̣.

евам̣ тесам̣ катикам̣ катва̄ васанта̄нам̣ пат̣хаматарам̣ пуккуса̄тисса пан̣н̣а̄ка̄ро уппаджджи. ра̄джа̄ кира ат̣т̣ха пан̃чаван̣н̣е анаггхакамбале лабхи. со – ‘‘атисундара̄ име камбала̄, ахам̣ саха̄йасса песисса̄мӣ’’ти ла̄кха̄гул̣аматте ат̣т̣ха са̄ракаран̣д̣аке ликха̄петва̄ тесу те камбале паккхипитва̄ ла̄кха̄йа ват̣т̣а̄петва̄ сетаваттхена вет̣хетва̄ самугге паккхипитва̄ ваттхена вет̣хетва̄ ра̄джамуддика̄йа лан̃чхетва̄ ‘‘майхам̣ саха̄йасса детха̄’’ти амачче песеси. са̄санан̃ча ада̄си – ‘‘айам̣ пан̣н̣а̄ка̄ро нагарамаджджхе амачча̄дипаривутена дат̣т̣хаббо’’ти. те гантва̄ бимбиса̄расса адам̣су.

со са̄санам̣ сутва̄ амачча̄дайо саннипатантӯти бхерим̣ чара̄петва̄ нагарамаджджхе амачча̄дипаривуто сетаччхаттена дха̄рийама̄нена паллан̇каваре нисинно лан̃чханам̣ бхиндитва̄ ваттхам̣ апанетва̄ самуггам̣ виваритва̄ анто бхан̣д̣икам̣ мун̃читва̄ ла̄кха̄гул̣е дисва̄ ‘‘майхам̣ саха̄йо пуккуса̄ти ‘джутавиттако ме саха̄йо’ти ман̃н̃ама̄но ман̃н̃е имам̣ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ пахин̣ӣ’’ти екам̣ гул̣ам̣ гахетва̄ хаттхена ват̣т̣етва̄ тулайантова анто дуссабхан̣д̣икам̣ аттхӣти ан̃н̃а̄си. атха нам̣ паллан̇капа̄де пахаритва̄ та̄вадева ла̄кха̄ парипати, со накхена каран̣д̣акам̣ виваритва̄ анто камбаларатанам̣ дисва̄ итарепи вивара̄песи, саббепи камбала̄ ахесум̣. атха не паттхара̄песи, те ван̣н̣асампанна̄ пхассасампанна̄ дӣгхато сол̣асахаттха̄ тирийам̣ ат̣т̣хахаттха̄ ахесум̣. маха̄джано дисва̄ ан̇гулийо пот̣хеси, челуккхепам̣ ака̄си, – ‘‘амха̄кам̣ ран̃н̃о адит̣т̣хасаха̄йо пуккуса̄ти адисва̄ва еварӯпам̣ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ песеси, йуттам̣ еварӯпам̣ миттам̣ ка̄ту’’нти аттамано ахоси. ра̄джа̄ екамекам̣ камбалам̣ аггха̄песи, саббе анаггха̄ ахесум̣. тесу чатта̄ро самма̄самбуддхасса песеси, чатта̄ро аттано гхаре ака̄си. тато чинтеси – ‘‘паччха̄ песентена пат̣хамам̣ песитапан̣н̣а̄ка̄рато атирекам̣ песетум̣ ват̣т̣ати, саха̄йена ча ме анаггхо пан̣н̣а̄ка̄ро песито, ким̣ ну кхо песемӣ’’ти?

ким̣ пана ра̄джагахе тато адхикам̣ ратанам̣ наттхӣти? но наттхи, маха̄пун̃н̃о ра̄джа̄, апича кхо панасса сота̄паннака̄лато пат̣т̣ха̄йа т̣хапетва̄ тӣн̣и ратана̄ни ан̃н̃ам̣ ратанам̣ соманассам̣ джанетум̣ саматтхам̣ на̄ма наттхи. со ратанам̣ вичинитум̣ а̄раддхо – ратанам̣ на̄ма савин̃н̃а̄н̣акам̣ авин̃н̃а̄н̣аканти дувидхам̣. таттха авин̃н̃а̄н̣акам̣ суван̣н̣араджата̄ди, савин̃н̃а̄н̣акам̣ индрийабаддхам̣. авин̃н̃а̄н̣акам̣ савин̃н̃а̄н̣акассева алан̇ка̄ра̄дивасена парибхогам̣ хоти, ити имесу двӣсу ратанесу савин̃н̃а̄н̣акам̣ сет̣т̣хам̣. савин̃н̃а̄н̣акампи дувидхам̣ тираччха̄наратанам̣ мануссаратананти. таттха тираччха̄наратанам̣ хаттхиассаратанам̣, тампи манусса̄нам̣ упабхогаттхамева ниббаттати, ити имесупи двӣсу мануссаратанам̣ сет̣т̣хам̣. мануссаратанампи дувидхам̣ иттхиратанам̣ пурисаратананти. таттха чаккаваттино ран̃н̃о уппаннам̣ иттхиратанампи пурисассева упабхогам̣. ити имесупи двӣсу пурисаратанамева сет̣т̣хам̣.

пурисаратанампи дувидхам̣ ага̄рийаратанам̣ анага̄рийаратанан̃ча. таттха ага̄рийаратанесупи чаккаваттира̄джа̄ аджджа паббаджитаса̄ман̣ерам̣ пан̃чапатит̣т̣хитена вандати, ити имесупи двӣсу анага̄рийаратанамева сет̣т̣хам̣. анага̄рийаратанампи дувидхам̣ секкхаратанан̃ча асеккхаратанан̃ча. таттха сатасахассампи секкха̄нам̣ асеккхасса падесам̣ на па̄пун̣а̄ти, ити имесупи двӣсу асеккхаратанамева сет̣т̣хам̣. тампи дувидхам̣ буддхаратанам̣ са̄вакаратананти. таттха сатасахассампи са̄вакаратана̄нам̣ буддхаратанасса падесам̣ на па̄пун̣а̄ти, ити имесупи двӣсӯ буддхаратанамева сет̣т̣хам̣.

буддхаратанампи дувидхам̣ паччекабуддхаратанам̣ саббан̃н̃убуддхаратананти. таттха сатасахассампи паччекабуддха̄нам̣ саббан̃н̃убуддхасса падесам̣ на па̄пун̣а̄ти, ити имесупи двӣсу саббан̃н̃убуддхаратанам̣йева сет̣т̣хам̣. садевакасмин̃хи локе буддхаратанасамам̣ ратанам̣ на̄ма наттхи. тасма̄ асадисамева ратанам̣ майхам̣ саха̄йасса песесса̄мӣти чинтетва̄ таккасӣлава̄сино пуччхи – ‘‘та̄та̄ тумха̄кам̣ джанападе буддхо дхаммо сан̇гхоти има̄ни тӣн̣и ратана̄ни диссантӣ’’ти. гхосопи со маха̄ра̄джа та̄ва таттха наттхи, дассанам̣ пана кутоти.

‘‘сундарам̣ та̄та̄’’ти ра̄джа̄ тут̣т̣хо чинтеси – ‘‘сакка̄ бхавеййа джанасан̇гахаттха̄йа майхам̣ саха̄йасса васанат̣т̣ха̄нам̣ самма̄самбуддхам̣ песетум̣, буддха̄ пана паччантимесу джанападесу на арун̣ам̣ ут̣т̣хапенти. тасма̄ саттха̄ра̄ гантум̣ на сакка̄. са̄рипуттамоггалла̄на̄дайо маха̄са̄ваке песетум̣ сакка̄ бхавеййа. майа̄ пана ‘тхера̄ паччанте васантӣ’ти сутва̄пи мануссе песетва̄ те аттано самӣпам̣ а̄н̣а̄петва̄ упат̣т̣ха̄тумева йуттам̣. тасма̄ на тхерехипи сакка̄ гантум̣. йена пана̄ка̄рена са̄сане песите саттха̄ ча маха̄са̄вака̄ ча гата̄ вийа хонти, тена̄ка̄рена са̄санам̣ пахин̣исса̄мӣ’’ти. чинтетва̄ чатуратана̄йа̄мам̣ видаттхиматтапутхулам̣ на̄титанум̣ на̄тибахалам̣ суван̣н̣апат̣т̣ам̣ ка̄ра̄петва̄ ‘‘таттха аджджа аккхара̄ни ликхисса̄мӣ’’ти. па̄това сӣсам̣ нха̄йитва̄ упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа бхуттапа̄тара̄со апанӣтагандхама̄ла̄бхаран̣о суван̣н̣асаракена джа̄тихин̇гуликам̣ а̄да̄йа хет̣т̣хато пат̣т̣ха̄йа два̄ра̄ни пидаханто па̄са̄дама̄руйха пуббадиса̄мукхам̣ сӣхапан̃джарам̣ виваритва̄ а̄ка̄сатале нисӣдитва̄ суван̣н̣апат̣т̣е аккхара̄ни ликханто – ‘‘идха татха̄гато локе уппанно арахам̣ самма̄самбуддхо виджджа̄чаран̣асампанно сугато локавидӯ ануттаро пурисадаммаса̄ратхи саттха̄ деваманусса̄нам̣ буддхо бхагава̄’’ти. буддхагун̣е та̄ва екадесена ликхи.

тато ‘‘евам̣ даса па̄рамийо пӯретва̄ туситабхаванато чавитва̄ ма̄тукуччхимхи пат̣исандхим̣ ган̣хи, евам̣ локавиваран̣ам̣ ахоси, ма̄тукуччхийам̣ васама̄не идам̣ на̄ма ахоси, ага̄рамаджджхе васама̄не идам̣ на̄ма ахоси, евам̣ маха̄бхиниккхаманам̣ никкханто евам̣ маха̄падха̄нам̣ падахи. евам̣ дуккарака̄рикам̣ катва̄ маха̄бодхиман̣д̣ам̣ а̄руйха апара̄джитапаллан̇ке нисинно саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхи, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхантасса евам̣ локавиваран̣ам̣ ахоси. садеваке локе ан̃н̃ам̣ еварӯпам̣ ратанам̣ на̄ма наттхӣти.

йам̣кин̃чи виттам̣ идха ва̄ хурам̣ ва̄,

саггесу ва̄ йам̣ ратанам̣ пан̣ӣтам̣;

на но самам̣ аттхи татха̄гатена,

идампи буддхе ратанам̣ пан̣ӣтам̣;

етена саччена суваттхи хотӯ’’ти. (кху. па̄. 6.3; су. ни. 226) –

евам̣ екадесена буддхагун̣епи ликхитва̄ дутийам̣ дхаммаратанам̣ тхоменто – ‘‘сва̄ккха̄то бхагавата̄ дхаммо…пе… паччаттам̣ ведитаббо вин̃н̃ӯхӣ’’ти. ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄…пе… арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти. ‘‘саттха̄ра̄ деситадхаммо на̄ма еварӯпо ча еварӯпо ча̄’’ти саттатим̣са бодхипаккхийе екадесена ликхитва̄ –

‘‘йам̣ буддхасет̣т̣хо париван̣н̣айӣ сучим̣,

сама̄дхима̄нантарикан̃н̃ама̄ху;