3. татийапан̣н̣а̄сакам̣
(11) 1. самбодхавагго
1. пуббевасамбодхасуттаван̣н̣ана̄
104. татийасса пат̣хаме пуббева самбодха̄ти самбодхито пуббева, арийамаггаппаттито апарабха̄гейева̄ти вуттам̣ хоти. анабхисамбуддхасса̄ти аппат̣ивиддхачатусаччасса. бодхисаттассева сатоти буджджханакасаттассева сато, самма̄самбодхим̣ адхигантум̣ а̄рабхантассева сато, самбодхийа̄ ва̄ саттассева лаггассева сато. дӣпан̇карасса хи бхагавато па̄дамӯле ат̣т̣хадхаммасамодха̄нена абхинӣха̄расамиддхито пабхути татха̄гато самма̄самбодхим̣ сатто лагго ‘‘паттабба̄ майа̄ еса̄’’ти тададхигама̄йа параккамам̣ амун̃чантойева а̄гато, тасма̄ бодхисаттоти вуччати. ко ну кхоти катамо ну кхо. локоти сан̇кха̄ралоко. асса̄доти мадхура̄ка̄ро. а̄дӣнавоти анабхинандитабба̄ка̄ро. тасса майханти тасса евам̣ бодхисаттассева сато майхам̣. чхандара̄гавинайо чхандара̄гаппаха̄нанти нибба̄нам̣ а̄гамма а̄раббха пат̣ичча чхандара̄го винайам̣ гаччхати пахӣйати, тасма̄ нибба̄нам̣ ‘‘чхандара̄гавинайо чхандара̄гаппаха̄на’’нти вуччати. идам̣ локаниссаран̣анти идам̣ нибба̄нам̣ локато ниссат̣атта̄ локаниссаран̣анти вуччати. йа̄вакӣванти йаттакам̣ пама̄н̣ам̣ ка̄лам̣. аббхан̃н̃а̄синти абхивисит̣т̣хена арийамагган̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄сим̣. н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассананти двӣхипи падехи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ вуттам̣. сесаметтха утта̄намева̄ти.
2. пат̣хамаасса̄дасуттаван̣н̣ана̄
105. дутийе асса̄дапарийесанам̣ ачаринти асса̄дапарийесанаттха̄йа ачарим̣. куто пат̣т̣ха̄йа̄ти? сумедхака̄лато пат̣т̣ха̄йа. пан̃н̃а̄йа̄ти сахавипассана̄йа маггапан̃н̃а̄йа. судит̣т̣хоти суппат̣ивиддхо. имина̄ упа̄йена саббаттха аттхо ведитаббо. татийам̣ саббаттха утта̄намева.
4. саман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄
107. чатуттхе са̄ман̃н̃аттханти чатуббидхам̣ арийапхалам̣. итарам̣ тассева вевачанам̣. са̄ман̃н̃аттхена ва̄ чатта̄ро магга̄, брахман̃н̃аттхена чатта̄ри пхала̄ни. имесу пана чатӯсупи суттесу кхандхалокова катхито.
5. рун̣н̣асуттаван̣н̣ана̄
108. пан̃чамам̣ аттхуппаттийа̄ никкхиттам̣. катара̄йа аттхуппаттийа̄? чхаббаггийа̄нам̣ ана̄ча̄ре. те кира га̄йанта̄ наччанта̄ хасанта̄ вичарим̣су. бхиккхӯ дасабаласса а̄рочайим̣су. саттха̄ те паккоса̄петва̄ тесам̣ ова̄даттха̄йа идам̣ суттам̣ а̄рабхи. таттха рун̣н̣анти родитам̣. умматтаканти умматтакакирийа̄. кома̄раканти кума̄ракехи каттаббакиччам̣. дантавидам̣сакахаситанти данте дассетва̄ па̄н̣им̣ пахаранта̄нам̣ маха̄саддена хаситам̣. сетугха̄то гӣтети гӣте во паччайагха̄то хоту, сахетукам̣ гӣтам̣ паджахатха̄ти дӣпети. наччепи есева найо. аланти йуттам̣. дхаммаппамодита̄нам̣ сатанти еттха дхаммо вуччати ка̄ран̣ам̣, кеначидева ка̄ран̣ена памудита̄нам̣ санта̄нам̣. ситам̣ ситаматта̄йа̄ти тасмим̣ ситака̄ран̣е сати йам̣ ситам̣ каротха, там̣ во ситаматта̄йа аггаданте дассетва̄ пахат̣т̣ха̄ка̄раматтадассана̄йайева йуттанти вуттам̣ хоти.
6. атиттисуттаван̣н̣ана̄
109. чхат̣т̣хе соппасса̄ти нидда̄йа. пат̣исевана̄йа наттхи титтӣти йатха̄ йатха̄ пат̣исевати, татха̄ татха̄ руччатийева̄ти титти на̄ма наттхи. сесапададвайепи есева найо. саче хи маха̄самудде удакам̣ сура̄ бхавеййа, сура̄сон̣д̣о ча маччхо хутва̄ ниббаттеййа, тасса таттха чарантассапи сайантассапи титти на̄ма на бхавеййа. имасмим̣ сутте ват̣т̣амева катхитам̣.
7. араккхитасуттаван̣н̣ана̄
110. саттаме авассутам̣ хотӣти тинтам̣ хоти. на бхаддакам̣ маран̣ам̣ хотӣти апа̄йе пат̣исандхипаччайата̄йа на ладдхакам̣ хоти. ка̄лакирийа̄ти тассева вевачанам̣. суккапаккхе сагге пат̣исандхипаччайата̄йа бхаддакам̣ хоти ладдхакам̣. там̣ пана екантена сота̄панна̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ арийаса̄вака̄нам̣йева ват̣т̣ати. сесаметтха утта̄намева̄ти.
8. бйа̄паннасуттаван̣н̣ана̄
111. ат̣т̣хаме бйа̄паннанти пакатибха̄вам̣ джахитва̄ т̣хитам̣. сесам̣ пуримасутте вуттанайамева.
9. пат̣хаманида̄насуттаван̣н̣ана̄
112. наваме нида̄на̄нӣти ка̄ран̣а̄ни. камма̄нам̣ самудайа̄йа̄ти ват̣т̣ага̄микамма̄нам̣ пин̣д̣акаран̣аттха̄йа. лобхапакатанти лобхена пакатам̣. са̄ваджджанти садосам̣. там̣ каммам̣ каммасамудайа̄йа сам̣ваттатӣти там̣ каммам̣ ан̃н̃есампи ват̣т̣ага̄микамма̄нам̣ самудайа̄йа пин̣д̣акаран̣аттха̄йа сам̣ваттати. на там̣ каммам̣ камманиродха̄йа̄ти там̣ пана каммам̣ ват̣т̣ага̄микамма̄нам̣ ниродхаттха̄йа на сам̣ваттати. суккапаккхе камма̄нам̣ самудайа̄йа̄ти виват̣т̣ага̄микамма̄нам̣ самудайаттха̄йа. имина̄ найена саббам̣ аттхато ведитаббам̣.
10. дутийанида̄насуттаван̣н̣ана̄
113. дасаме камма̄нанти ват̣т̣ага̄микамма̄намева. чхандара̄гат̣т̣ха̄нийети чхандара̄гасса ка̄ран̣абхӯте. а̄раббха̄ти а̄гамма сандха̄йа пат̣ичча. чхандоти тан̣ха̄чхандо. йо четасо са̄ра̄готи йо читтасса ра̄го раджджана̄ раджджитаттам̣, етамахам̣ сам̣йоджанам̣ вада̄ми, бандханам̣ вада̄мӣти аттхо. суккапаккхе камма̄нанти виват̣т̣ага̄микамма̄нам̣. тадабхиниваттетӣти там̣ абхиниваттети. йада̄ ва̄ тена випа̄ко н̃а̄то хоти видито, тада̄ те чева дхамме тан̃ча випа̄кам̣ абхиниваттети. имина̄ ча падена випассана̄ катхита̄, тадабхиниваттетва̄ти имина̄ магго. четаса̄ абхинивиджджхитва̄ти имина̄ ча маггова. пан̃н̃а̄йа ативиджджха пассатӣти саха випассана̄йа маггапан̃н̃а̄йа ниббиджджхитва̄ пассати. евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо. имасмим̣ пана сутте ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитанти.
самбодхавагго пат̣хамо.
(12) 2. а̄па̄йикавагго
1. а̄па̄йикасуттаван̣н̣ана̄
114. дутийасса пат̣хаме апа̄йам̣ гаччхиссантӣти а̄па̄йика̄. нирайам̣ гаччхиссантӣти нерайика̄. идамаппаха̄йа̄ти идам̣ брахмача̄рипат̣ин̃н̃ата̄дим̣ па̄падхамматтайам̣ авиджахитва̄. брахмача̄рипат̣ин̃н̃оти брахмача̄рипат̣ирӯпако, тесам̣ ва̄ а̄каппам̣ авиджаханена ‘‘ахампи брахмача̄рӣ’’ти евам̣пат̣ин̃н̃о. ануддхам̣сетӣти аккосати парибха̄сати чодети. наттхи ка̄месу досоти килесака̄мена ваттхука̄ме севантасса наттхи досо. па̄табйатанти пивитаббатам̣ парибхун̃джитаббатам̣ нира̄сан̇кена читтена пипа̄ситасса па̄нӣйапиванасадисам̣ парибхун̃джитаббатам̣. имасмим̣ сутте ват̣т̣амева катхитам̣.
2. дуллабхасуттаван̣н̣ана̄
115. дутийе катан̃н̃ӯ катаведӣти ‘‘имина̄ майхам̣ ката’’нти тена катакаммам̣ н̃атва̄ видитам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ пат̣икаран̣акапуггало.
3. аппамеййасуттаван̣н̣ана̄
116. татийе сукхена метабботи суппамеййо. дуккхена метабботи дуппамеййо. паметум̣ на саккотӣти аппамеййо. уннал̣оти уггатанал̣о, туччхама̄нам̣ уккхипитва̄ т̣хитоти аттхо. чапалоти паттаман̣д̣ана̄дина̄ ча̄паллена саманна̄гато. мукхароти мукхакхаро. викин̣н̣ава̄чоти асан̃н̃атавачано. асама̄хитоти читтекаггата̄рахито. виббхантачиттоти бхантачитто бхантага̄вибхантамигасаппат̣ибха̄го. па̄катиндрийоти виват̣индрийо. сесаметтха утта̄намева̄ти.
4. а̄нен̃джасуттаван̣н̣ана̄
117. чатуттхе тадасса̄детӣти там̣ джха̄нам̣ асса̄дети. там̣ ника̄метӣти тадева паттхети. тена ча виттим̣ а̄паджджатӣти тена джха̄нена тут̣т̣хим̣ а̄паджджати. татра т̣хитоти тасмим̣ джха̄не т̣хито. тададхимуттоти таттхева адхимутто. таббахулавиха̄рӣти тена бахулам̣ вихаранто. сахабйатам̣ упападжджатӣти сахабха̄вам̣ упападжджати, тасмим̣ девалоке ниббаттатӣти аттхо. нирайампи гаччхатӣтиа̄ди нирайа̄дӣхи авиппамуттатта̄ апарапарийа̄йавасена таттха гаманам̣ сандха̄йа вуттам̣. на хи тасса упача̄раджджха̄нато балаватарам̣ акусалам̣ аттхи, йена анантарам̣ апа̄йе ниббаттеййа. бхагавато пана са̄вакоти сота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄мӣнам̣ ан̃н̃атаро. тасмим̣йева бхавети таттхева арӯпабхаве. паринибба̄йатӣти аппаччайапаринибба̄нена паринибба̄йати. адхиппайа̄соти адхикаппайого. сесаметтха вуттанайенева ведитаббам̣. имасмим̣ пана сутте путхуджджанасса упапаттиджджха̄нам̣ катхитам̣, арийаса̄вакасса тадева упапаттиджджха̄нан̃ча випассана̄па̄дакаджджха̄нан̃ча катхитам̣.
5. випаттисампада̄суттаван̣н̣ана̄
118. пан̃чаме сӣлавипаттӣти сӣласса випанна̄ка̄ро. сесадвайепи есева найо. наттхи диннанти диннасса пхала̄бха̄вам̣ сандха̄йа вадати. йит̣т̣хам̣ вуччати маха̄його. хутанти пахен̣акасакка̄ро адхиппето. тампи убхайам̣ пхала̄бха̄вамева сандха̄йа пат̣иккхипати. сукатадуккат̣а̄нанти сукатадукката̄нам̣, кусала̄кусала̄нанти аттхо. пхалам̣ випа̄коти йам̣ пхаланти ва̄ випа̄коти ва̄ вуччати, там̣ наттхӣти вадати. наттхи айам̣ локоти паралоке т̣хитасса айам̣ локо наттхи, наттхи паро локоти идха локе т̣хитасса̄пи паралоко наттхи, саббе таттха таттхева уччхиджджантӣти дассети. наттхи ма̄та̄ наттхи пита̄ти тесу самма̄пат̣ипаттимиччха̄пат̣ипаттӣнам̣ пхала̄бха̄вавасена вадати. наттхи сатта̄ опапа̄тика̄ти чавитва̄ уппаджджанакасатта̄ на̄ма наттхӣти вадати. сампада̄ти па̄рипӯрийо. сӣласампада̄ти сӣласса парипун̣н̣аавекаллабха̄во. сесадвайепи есева найо. аттхи диннантиа̄ди вуттапат̣ипаккханайена гахетаббам̣.
6. апан̣н̣акасуттаван̣н̣ана̄
119. чхат̣т̣хе апан̣н̣ако ман̣ӣти чхахи талехи саманна̄гато па̄сако. сугатим̣ сагганти ча̄тумаха̄ра̄джика̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ саггам̣ локам̣. имасмим̣ сутте сӣлан̃ча самма̄дит̣т̣хи ча̄ти убхайампи миссакам̣ катхитам̣. саттамам̣ утта̄намева.
8. пат̣хамасочеййасуттаван̣н̣ана̄
121. ат̣т̣хаме сочеййа̄нӣти сучибха̄ва̄. ка̄йасочеййанти ка̄йадва̄ре сучибха̄во. сесадвайепи есева найо. имесу пана пат̣ипа̄т̣ийа̄ чатӯсу суттесу ага̄рикапат̣ипада̄ катхита̄. сота̄паннасакада̄га̄мӣнампи ват̣т̣ати.
9. дутийасочеййасуттаван̣н̣ана̄
122. наваме аджджхаттанти нийакаджджхаттам̣. ка̄маччханданти ка̄маччханданӣваран̣ам̣. бйа̄па̄да̄дӣсупи есева найо. сесаметтха хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. га̄тха̄йа пана ка̄йасучинти ка̄йадва̄ре сучим̣, ка̄йена ва̄ сучим̣. сесадвайепи есева найо. нинха̄тапа̄паканти саббе па̄пе нинха̄петва̄ дховитва̄ т̣хитам̣. имина̄ суттенапи га̄тха̄йапи кхӣн̣а̄савова катхитоти.
10. монеййасуттаван̣н̣ана̄
123. дасаме монеййа̄нӣти мунибха̄ва̄. ка̄йамонеййанти ка̄йадва̄ре мунибха̄во са̄дхубха̄во пан̣д̣итабха̄во. сесадвайепи есева найо. идам̣ вуччати, бхиккхаве, ка̄йамонеййанти идам̣ тивидхака̄йадуччаритаппаха̄нам̣ ка̄йамонеййам̣ на̄ма. апича тивидхам̣ ка̄йасучаритампи ка̄йамонеййам̣, татха̄ ка̄йа̄рамман̣ам̣ н̃а̄н̣ам̣ ка̄йамонеййам̣, ка̄йапарин̃н̃а̄ ка̄йамонеййам̣, парин̃н̃а̄сахагато магго ка̄йамонеййам̣, ка̄йе чхандара̄гасса паха̄нам̣ ка̄йамонеййам̣, ка̄йасан̇кха̄раниродхо чатуттхаджджха̄насама̄патти ка̄йамонеййам̣. вачӣмонеййепи есева найо.
айам̣ панеттха висесо – йатха̄ идха чатуттхаджджха̄насама̄патти, евам̣ таттха вачӣсан̇кха̄раниродхо дутийаджджха̄насама̄патти вачӣмонеййанти ведитабба̄. маномонеййампи имина̄ва найена аттхам̣ н̃атва̄ читтасан̇кха̄раниродхо сан̃н̃а̄ведайитаниродхасама̄патти маномонеййанти ведитабба̄. ка̄йамунинти ка̄йадва̄ре муним̣ уттамам̣ парисуддхам̣, ка̄йена ва̄ муним̣. сесадвайепи есева найо. саббаппаха̄йинанти кхӣн̣а̄савам̣. кхӣн̣а̄саво хи саббаппаха̄йӣ на̄ма̄ти.
а̄па̄йикавагго дутийо.
(13) 3. кусина̄равагго
1. кусина̄расуттаван̣н̣ана̄
124. татийасса пат̣хаме кусина̄ра̄йанти евам̣на̄маке нагаре. балихаран̣е ванасан̣д̣ети евам̣на̄маке ванасан̣д̣е. таттха кира бхӯтабаликаран̣аттхам̣ балим̣ харанти, тасма̄ балихаран̣анти вуччати. а̄кан̇кхама̄ноти иччхама̄но. сахаттха̄ти сахаттхена. сампава̄ретӣти алам̣ аланти ва̄ча̄йа чева хаттхавика̄рена ча пат̣иккхипа̄пети. са̄дху вата ма̄йанти са̄дху вата мам̣ айам̣. гатхитоти тан̣ха̄гедхена гатхито. муччхитоти тан̣ха̄муччхана̄йайева муччхито. аджджхопанноти тан̣ха̄йа гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ паватто. аниссаран̣апан̃н̃оти чхандара̄гам̣ паха̄йа сам̣кад̣д̣хитва̄ парибхун̃джанто ниссаран̣апан̃н̃о на̄ма хоти, айам̣ на та̄дисо, саччхандара̄го парибхун̃джатӣти аниссаран̣апан̃н̃о. суккапаккхо вуттавипарийа̄йена ведитаббо. неккхаммавитакка̄дайо панеттха миссака̄ катхита̄ти ведитабба̄.
2. бхан̣д̣анасуттаван̣н̣ана̄
125. дутийе паджахим̣сӯти паджаханти. бахуламакам̣сӯти пунаппунам̣ каронти. идха̄пи тайо витакка̄ миссака̄ва катхита̄.
3. готамакачетийасуттаван̣н̣ана̄
126. татийе готамаке четийети готамакайаккхасса бхаване. татха̄гато хи пат̣хамабодхийам̣ вӣсати васса̄ни када̄чи ча̄па̄ле четийе, када̄чи са̄рандаде, када̄чи бахупутте, када̄чи готамакети евам̣ йебхуййена девакулесуйева виха̄си. имасмим̣ пана ка̄ле веса̄лим̣ упанисса̄йа готамакасса йаккхасса бхаванат̣т̣ха̄не виха̄си. тена вуттам̣ – ‘‘готамаке четийе’’ти. етадавоча̄ти етам̣ ‘‘абхин̃н̃а̄йа̄ха’’нтиа̄дикам̣ суттам̣ авоча.
идан̃ча бхагавата̄ суттам̣ аттхуппаттийам̣ вуттанти ведитаббам̣. катарааттхуппаттийанти? мӯлапарийа̄йааттхуппаттийам̣ (ма. ни. 1.1 а̄дайо). самбахула̄ кира бра̄хман̣апаббаджита̄ аттана̄ уггахитабуддхавачанам̣ нисса̄йа джа̄нанамадам̣ уппа̄детва̄ дхаммассаванаггам̣ на гаччханти – ‘‘самма̄самбуддхо катхенто амхехи н̃а̄тамева катхессати, но ан̃н̃а̄та’’нти. бхиккхӯ татха̄гатасса а̄рочесум̣. саттха̄ те бхиккхӯ паккоса̄петва̄ мукхапат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄ мӯлапарийа̄йам̣ десеси. те бхиккхӯ десана̄йа нева а̄гатат̣т̣ха̄нам̣, на гатат̣т̣ха̄нам̣ аддасам̣су. апассанта̄ ‘‘самма̄самбуддхо ‘майхам̣ катха̄ ниййа̄тӣ’ти мукхасампаттамева катхетӣ’’ти чинтайим̣су. саттха̄ тесам̣ манам̣ джа̄нитва̄ имам̣ суттантам̣ а̄рабхи.
таттха абхин̃н̃а̄йа̄ти ‘‘име пан̃чаккхандха̄, два̄даса̄йатана̄ни, ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо, ба̄вӣсатиндрийа̄ни, чатта̄ри сачча̄ни, нава хетӯ, сатта пхасса̄, сатта ведана̄, сатта четана̄, сатта сан̃н̃а̄, сатта читта̄нӣ’’ти джа̄нитва̄ пат̣ивиджджхитва̄ паччаккхам̣ катва̄, татха̄ – ‘‘име чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена те те дхамме джа̄нитва̄ пат̣ивиджджхитва̄ паччаккхамева катва̄ти аттхо. санида̄нанти саппаччайамева катва̄ катхеми, но аппаччайам̣. саппа̄т̣иха̄рийанти паччанӣкапат̣ихаран̣ена саппа̄т̣иха̄рийамева катва̄ катхеми, но аппа̄т̣иха̄рийам̣. алан̃ча пана воти йуттан̃ча пана тумха̄кам̣. тут̣т̣хийа̄ти ‘‘самма̄самбуддхо бхагава̄, сва̄ккха̄то дхаммо, суппат̣ипанно сан̇гхо’’ти тӣн̣и ратана̄ни гун̣ато ануссаранта̄нам̣ тумха̄кам̣ йуттамева тут̣т̣хим̣ ка̄тунти аттхо. сесапададвайепи есева найо.
акампиттха̄ти чхахи а̄ка̄рехи акампиттха. еварӯпо хи патхавикампо бодхиман̣д̣епи ахоси. бодхисатте кира даккхин̣адиса̄бха̄гена бодхиман̣д̣ам̣ абхирул̣хе даккхин̣адиса̄бха̄го хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ па̄пун̣анто вийа ахоси, уттарабха̄го уггантва̄ бхаваггам̣ абхихананто вийа. паччхимадисам̣ гате паччхимабха̄го хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ па̄пун̣анто вийа ахоси, па̄чӣнабха̄го уггантва̄ бхаваггам̣ абхихананто вийа. уттарадисам̣ гате уттарадиса̄бха̄го хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ па̄пун̣анто вийа, даккхин̣адиса̄бха̄го уггантва̄ бхаваггам̣ абхихананто вийа. па̄чӣнадисам̣ гате па̄чӣнадиса̄бха̄го хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ па̄пун̣анто вийа, паччхимабха̄го уггантва̄ бхаваггам̣ абхихананто вийа. бодхируккхопи саким̣ хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ па̄пун̣анто вийа, саким̣ уггантва̄ бхаваггам̣ абхихананто вийа. тасмимпи дивасе евам̣ чхахи а̄ка̄рехи чаккава̄л̣асахассӣ маха̄патхавӣ акампиттха.
4. бхаран̣д̣ука̄ла̄масуттаван̣н̣ана̄
127. чатуттхе кевалакаппанти сакалакаппам̣. анва̄хин̣д̣антоти вичаранто. на̄ддаса̄ти ким̣ ка̄ран̣а̄ на аддаса? айам̣ кира бхаран̣д̣у ка̄ла̄мо сакйа̄нам̣ аггапин̣д̣ам̣ кха̄данто вичарати. тасса васанат̣т̣ха̄нам̣ сампаттака̄ле ека̄ дхаммадесана̄ самут̣т̣хахиссатӣти н̃атва̄ бхагава̄ евам̣ адхит̣т̣ха̄си, йатха̄ ан̃н̃о а̄васатхо на пан̃н̃а̄йиттха. тасма̄ на аддаса. пура̄н̣асабрахмача̄рӣти пора̄н̣ако сабрахмача̄рӣ. со кира а̄л̣а̄рака̄ла̄мака̄ле тасмим̣йева ассаме ахоси, там̣ сандха̄йевама̄ха. сантхарам̣ пан̃н̃а̄пехӣти сантхаритаббам̣ сантхара̄хӣти аттхо. сантхарам̣ пан̃н̃а̄петва̄ти каппийаман̃чаке паччаттхаран̣ам̣ пан̃н̃а̄петва̄. ка̄ма̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃а̄петӣти еттха парин̃н̃а̄ на̄ма саматиккамо, тасма̄ ка̄ма̄нам̣ саматиккамам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ пан̃н̃а̄пети. на рӯпа̄нам̣ парин̃н̃анти рӯпа̄нам̣ саматиккамабхӯтам̣ арӯпа̄вачарасама̄паттим̣ на пан̃н̃а̄пети. на ведана̄нам̣ парин̃н̃анти ведана̄нам̣ саматиккамам̣ нибба̄нам̣ на пан̃н̃а̄пети. нит̣т̣ха̄ти гати ниппхатти. уда̄ху путхӯти уда̄ху на̄на̄.
5. хаттхакасуттаван̣н̣ана̄
128. пан̃чаме абхикканта̄йа раттийа̄ти еттха абхиккантасаддо кхайасундара̄бхирӯпааббханумодана̄дӣсу диссати. таттха ‘‘абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто пат̣хамо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату, бханте, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккха’’нти евама̄дӣсу кхайе диссати. ‘‘айам̣ имесам̣ чатуннам̣ пуггала̄нам̣ абхиккантатаро ча пан̣ӣтатаро ча̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.100) сундаре.
‘‘ко ме вандати па̄да̄ни, иддхийа̄ йасаса̄ джалам̣;
абхиккантена ван̣н̣ена, сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄’’ти. (ви. ва. 857) –
евама̄дӣсу абхирӯпе. ‘‘абхиккантам̣, бхо готама̄’’ти евама̄дӣсу (па̄ра̄. 15) аббханумодане. идха пана сундаре. тена абхикканта̄йа раттийа̄ти ит̣т̣ха̄йа канта̄йа мана̄па̄йа раттийа̄ти вуттам̣ хоти. абхиккантаван̣н̣а̄ти идха абхиккантасаддо абхирӯпе, ван̣н̣асаддо пана чхавитхутикулаваггака̄ран̣асан̣т̣ха̄напама̄н̣арӯпа̄йатана̄дӣсу диссати. таттха ‘‘суван̣н̣аван̣н̣оси бхагава̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.399; су. ни. 553) чхавийам̣. ‘‘када̄ сан̃н̃ӯл̣ха̄ пана те гахапати саман̣асса готамасса ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.77) тхутийам̣. ‘‘чатта̄роме, бхо готама, ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 3.115) кулавагге. ‘‘атха кена ну ван̣н̣ена, гандхаттхеноти вуччатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.234) ка̄ран̣е. ‘‘махантам̣ хаттхира̄джаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.138) сан̣т̣ха̄не. ‘‘тайо паттасса ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (па̄ра̄. 602) пама̄н̣е. ‘‘ван̣н̣о гандхо расо оджа̄’’ти евама̄дӣсу рӯпа̄йатане. со идха чхавийа̄ дат̣т̣хаббо. тена абхиккантаван̣н̣а̄ти абхирӯпаччхави, ит̣т̣хаван̣н̣а̄ мана̄паван̣н̣а̄ти вуттам̣ хоти.
кевалакаппанти еттха кеваласаддо анавасесайебхуййа̄бйа̄мисса̄натирекадал̣хаттхависам̣йога̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийа’’нти евама̄дӣсу (па̄ра̄. 1) анавасесата̄ аттхо. ‘‘кевалакаппа̄ ча ан̇гамагадха̄ пахӯтам̣ кха̄данӣйам̣ бходжанӣйам̣ а̄да̄йа упасан̇камиссантӣ’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 43) йебхуййата̄. ‘‘кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти евама̄дӣсу (вибха. 225) абйа̄миссата̄. ‘‘кевалам̣ саддха̄маттакам̣ нӯна айама̄йасма̄’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 244) анатиреката̄. ‘‘а̄йасмато, бханте, ануруддхасса ба̄хийо на̄ма саддхивиха̄рико кевалакаппам̣ сан̇гхабхеда̄йа т̣хито’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.243) дал̣хаттхата̄. ‘‘кевалӣ вуситава̄ уттамапурисоти вуччатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 3.57) висам̣його. идха пана анавасесата̄ аттхоти адхиппета̄.
каппасаддо пана̄йам̣ абхисаддаханавоха̄рака̄лапан̃н̃аттичхеданавикаппалесасамантабха̄ва̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘окаппанийаметам̣ бхото готамасса, йатха̄ там̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) абхисаддаханаматтхо. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, пан̃чахи саман̣акаппехи пхалам̣ парибхун̃джиту’’нти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 250) воха̄ро. ‘‘йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) ка̄ло. ‘‘ичча̄йасма̄ каппо’’ти евама̄дӣсу (су. ни. 1098; чӯл̣ани. каппама̄н̣авапуччха̄ 117, каппама̄н̣авапуччха̄ниддесо 61) пан̃н̃атти. ‘‘алан̇като каппитакесамассӯ’’ти евама̄дӣсу (джа̄. 2.22.1368; ви. ва. 1094) чхеданам̣. ‘‘каппати дван̇гулакаппо’’ти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 446) викаппо. ‘‘аттхи каппо нипаджджиту’’нти евама̄дӣсу (а. ни. 8.80) лесо. ‘‘кевалакаппам̣ вел̣уванам̣ обха̄сетва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.94) самантабха̄во. идха панасса самантабха̄во аттхо адхиппето. тасма̄ кевалакаппам̣ джетавананти еттха анавасесам̣ самантато джетавананти аттхо.
обха̄сетва̄ти а̄бха̄йа пхаритва̄. ва̄лука̄йа̄ти сан̣ха̄йа ва̄лука̄йа. на сан̣т̣ха̄тӣти на патит̣т̣ха̄ти. ол̣а̄риканти брахмадевата̄йа хи патхавийам̣ патит̣т̣ха̄нака̄ле аттабха̄во ол̣а̄рико ма̄петум̣ ват̣т̣ати патхавӣ ва̄, тасма̄ евама̄ха. дхамма̄ти имина̄ пуббе уггахитабуддхавачанам̣ дассети. наппаваттино ахесунти саджджха̄йамӯл̣хака̄ ва̄ча̄ парихӣна̄йева ахесум̣. аппат̣ива̄ноти аниватто ануккан̣т̣хито.
дассанасса̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дассанасса. упат̣т̣ха̄насса̄ти чатӯхи паччайехи упат̣т̣ха̄насса. адхисӣланти дасавидхам̣ сӣлам̣. тан̃хи пан̃часӣлам̣ упа̄да̄йа адхисӣланти вуччати. авихам̣ гатоти авихабрахмалоке ниббаттосмӣти дассети.
6. кат̣увийасуттаван̣н̣ана̄
129. чхат̣т̣хе гойогапилаккхасминти га̄вӣнам̣ виккайат̣т̣ха̄не ут̣т̣хитапилаккхасса сантике. риттасса̄данти джха̄насукха̄бха̄вена риттасса̄дам̣. ба̄хирасса̄данти ка̄магун̣асукхавасена ба̄хирасса̄дам̣. кат̣увийанти уччхит̣т̣хам̣. а̄магандхена̄ти кодхасан̇кха̄тена виссагандхена. авассутанти тинтам̣. маккхика̄ти килесамаккхика̄. на̄нупатиссантӣти ут̣т̣ха̄йа на анубандхиссанти. на̄нва̄ссависсантӣти анубандхитва̄ на кха̄диссанти. сам̣вегама̄па̄дӣти сота̄панно джа̄то.
кат̣увийакатоти уччхит̣т̣хакато. а̄рака̄ хотӣти дӯре хоти. вигха̄тассева бха̄гава̄ти дуккхассева бха̄гӣ. чаретӣти чарати гаччхати. думмедхоти дуппан̃н̃о. имасмим̣ сутте ват̣т̣амева катхитам̣, га̄тха̄су ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитанти. саттаме ват̣т̣амева бха̄ситам̣.
8. дутийаануруддхасуттаван̣н̣ана̄
131. ат̣т̣хаме идам̣ те ма̄насминти айам̣ те нававидхена вад̣д̣хитама̄ноти аттхо. идам̣ те уддхаччасминти идам̣ тава уддхаччам̣ читтасса уддхатабха̄во. идам̣ те куккуччасминти идам̣ тава куккуччам̣.
9. пат̣иччханнасуттаван̣н̣ана̄
132. наваме а̄вахантӣти ниййанти. пат̣иччханно а̄вахатӣти пат̣иччханнова хутва̄ ниййа̄ти. виват̣о вирочатӣти еттха екато убхато аттато саббаттхакатоти чатуббидха̄ виват̣ата̄ ведитабба̄. таттха екато виват̣ам̣ на̄ма аса̄дха̄ран̣асиккха̄падам̣. убхато виват̣ам̣ на̄ма са̄дха̄ран̣асиккха̄падам̣. аттато виват̣ам̣ на̄ма пат̣иладдхадхаммагун̣о. саббаттхакавиват̣ам̣ на̄ма тепит̣акам̣ буддхавачанам̣.
10. лекхасуттаван̣н̣ана̄
133. дасаме абхин̣ханти абхиккхан̣ам̣ нирантарам̣. а̄га̄л̣хена̄ти га̄л̣хена каккхал̣ена. пхарусена̄ти пхарусавачанена. га̄л̣хам̣ катва̄ пхарусам̣ катва̄ вуччама̄нопӣти аттхо. амана̄пена̄ти манам̣ аналлӣйантена авад̣д̣хантена. сандхийатимева̄ти гхат̣ийатийева. сам̣сандатимева̄ти нирантарова хоти. саммодатимева̄ти екӣбха̄вамева гаччхати. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
кусина̄равагго татийо.
(14) 4. йодха̄джӣвавагго
1. йодха̄джӣвасуттаван̣н̣ана̄
134. чатуттхасса пат̣хаме йуддхам̣ упаджӣватӣти йодха̄джӣво. ра̄джа̄рахоти ран̃н̃о ануччхавико. ра̄джабхогготи ран̃н̃о упабхогапарибхого. ан̇гантева сан̇кхйам̣ гаччхатӣти хаттхо вийа па̄до вийа ча авассам̣ иччхитаббатта̄ ан̇ганти сан̇кхйам̣ гаччхати. дӯре па̄тӣ хотӣти удаке усабхаматтам̣, тхале ат̣т̣хусабхаматтам̣, тато ва̄ уттаринти дӯре кан̣д̣ам̣ па̄тети. дут̣т̣хага̄ман̣иабхайасса хи йодха̄джӣво наваусабхаматтам̣ кан̣д̣ам̣ па̄теси, паччхимабхаве бодхисатто йоджанаппама̄н̣ам̣. аккхан̣аведхӣти авира̄дхитаведхӣ, аккхан̣ам̣ ва̄ виджджу виджджантарика̄йа виджджхитум̣ саматтхоти аттхо. махато ка̄йасса пада̄лета̄ти екатобаддхам̣ пхалакасатампи махим̣сачаммасатампи ан̇гут̣т̣хапама̄н̣абахалам̣ лохапат̣т̣ампи чатуран̇гулабахалам̣ асанападарампи видаттхибахалам̣ удумбарападарампи дӣгхантена ва̄ликасакат̣ампи винивиджджхитум̣ саматтхоти аттхо. йам̣кин̃чи рӯпантиа̄ди висуддхимагге виттха̄ритамева. нетам̣ мама̄тиа̄ди тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хипат̣иккхепавасена вуттам̣. саммаппан̃н̃а̄йа пассатӣти самма̄ хетуна̄ ка̄ран̣ена сахавипассана̄йа маггапан̃н̃а̄йа пассати. пада̄летӣти арахаттамаггена пада̄лети.
2. париса̄суттаван̣н̣ана̄
135. дутийе укка̄читавинӣта̄ти аппат̣ипуччхитва̄ винӣта̄ дуббинӣтапариса̄. пат̣ипуччха̄винӣта̄ти пуччхитва̄ винӣта̄ сувинӣтапариса̄. йа̄вата̄винӣта̄ти пама̄н̣авасена винӣта̄, пама̄н̣ам̣ н̃атва̄ винӣтапариса̄ти аттхо. ‘‘йа̄ватаджджха̄’’ти па̄л̣ийа̄ пана йа̄ва аджджха̄сайа̄ти аттхо, аджджха̄сайам̣ н̃атва̄ винӣтапариса̄ти вуттам̣ хоти. татийам̣ утта̄намева.
4. уппа̄да̄суттаван̣н̣ана̄
137. чатуттхе дхаммат̣т̣хитата̄ти сабха̄ват̣т̣хитата̄. дхамманийа̄мата̄ти сабха̄ванийа̄мата̄. саббе сан̇кха̄ра̄ти чатубхӯмакасан̇кха̄ра̄. аничча̄ти хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аничча̄. дуккха̄ти сампат̣ипӣл̣анат̣т̣хена дуккха̄. анатта̄ти авасаваттанат̣т̣хена анатта̄. ити имасмим̣ сутте тӣн̣и лаккхан̣а̄ни миссака̄ни катхита̄ни.
5. кесакамбаласуттаван̣н̣ана̄
138. пан̃чаме танта̄вута̄нам̣ ваттха̄нанти паччатте са̄мивачанам̣, тантехи ва̄йитаваттха̄нӣти аттхо. кесакамбалоти мануссакесехи ва̄йитакамбало. путхусаман̣абра̄хман̣ава̄да̄нанти идампи паччатте са̄мивачанам̣. пат̣икит̣т̣хоти паччхимако ла̄мако. могхапурисоти туччхапурисо. пат̣иба̄хатӣти пат̣иседхети. кхиппам̣ уд̣д̣еййа̄ти куминам̣ од̣д̣еййа. чхат̣т̣хасаттама̄ни утта̄наттха̄нева.
8. ассакхал̣ун̇касуттаван̣н̣ана̄
141. ат̣т̣хаме ассакхал̣ун̇коти ассапото. идамасса джавасмим̣ вада̄мӣти айамасса н̃а̄н̣аджавоти вада̄ми. идамасса ван̣н̣асмим̣ вада̄мӣти айамасса гун̣аван̣н̣оти вада̄ми. идамасса а̄рохапарин̣а̄хасминти айамасса уччабха̄во париман̣д̣алабха̄воти вада̄мӣти.
9. ассапарассасуттаван̣н̣ана̄
142. наваме ассапарассети ассесу парассе. пурисапарассети пурисесу парассе, пурисапурисети аттхо. имасмим̣ сутте тӣн̣и маггапхала̄ни катхита̄ни. таттха айам̣ тӣхи маггехи н̃а̄н̣аджавасампанноти ведитаббо.
10. асса̄джа̄нӣйасуттаван̣н̣ана̄
143. дасаме бхадрети бхаддаке. асса̄джа̄нӣйети ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ам̣ джа̄нанаке ассе. пуриса̄джа̄нӣйесупи есева найо. имасмим̣ сутте арахаттапхалам̣ катхитам̣. татра̄йам̣ арахаттамаггена н̃а̄н̣аджавасампанноти ведитаббо.
11. пат̣хамаморанива̄пасуттаван̣н̣ана̄
144. ека̄дасаме аччантанит̣т̣хоти антам̣ атиккантанит̣т̣хо, акуппанит̣т̣хо дхуванит̣т̣хоти аттхо. сесам̣ садисамева.
12. дутийаморанива̄пасуттаван̣н̣ана̄
145. два̄дасаме иддхипа̄т̣иха̄рийена̄ти иджджханакапа̄т̣иха̄рийена. а̄десана̄па̄т̣иха̄рийена̄ти а̄диситва̄ ападиситва̄ катханаанукатханакатха̄па̄т̣иха̄рийена.
13. татийаморанива̄пасуттаван̣н̣ана̄
146. терасаме самма̄дит̣т̣хийа̄ти пхаласама̄паттаттха̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄. самма̄н̃а̄н̣ена̄ти пхалан̃а̄н̣ена. самма̄вимуттийа̄ти сесехи пхаласама̄паттидхаммехи. имесу тӣсупи суттесу кхӣн̣а̄савова катхитоти.
йодха̄джӣвавагго чатуттхо.
(15) 5. ман̇галавагго
1-9. акусаласутта̄диван̣н̣ана̄
147-155. пан̃чамасса пат̣хаме йатха̄бхатам̣ никкхиттоти йатха̄ а̄нетва̄ т̣хапито. дутийе са̄ваджджена̄ти садосена. татийе висамена̄ти сапаккхаланена. самена̄ти апаккхаланена. чатуттхе асучина̄ти гӯтхасадисена апарисуддхена амеджджхена. сучина̄ти парисуддхена меджджхена. пан̃чама̄дӣни утта̄на̄нева.
10. пуббан̣хасуттаван̣н̣ана̄
156. дасаме сунаккхаттантиа̄дӣсу йасмим̣ дивасе тайо сучаритадхамма̄ пӯрита̄ хонти, со дивасо ладдханаккхаттайого на̄ма, тенасса сада̄ сунаккхаттам̣ на̄ма хотӣти вуччати. свева дивасо катаман̇гало на̄ма хоти, тенасса сада̄ суман̇галанти вуччати. пабха̄тамписса сада̄ суппабха̄тамева, сайанато ут̣т̣ха̄нампи сухут̣т̣хитамева, кхан̣опи суккхан̣ова, мухуттопи сумухуттова. еттха ча дасаччхарапама̄н̣о ка̄ло кхан̣о на̄ма, тена кхан̣ена дасаккхан̣о ка̄ло лайо на̄ма, тена лайена ча дасалайо ка̄ло кхан̣алайо на̄ма, тена дасагун̣о мухутто на̄ма, тена дасагун̣о кхан̣амухутто на̄ма̄ти айам̣ вибха̄го ведитаббо. суйит̣т̣хам̣ брахмача̄рисӯти йасмим̣ дивасе тӣн̣и сучарита̄ни пӯрита̄ни, тада̄сса сет̣т̣хача̄рӣсу диннада̄нам̣ суйит̣т̣хам̣ на̄ма хоти. падаккхин̣ам̣ ка̄йакамманти там̣ дивасам̣ тена катам̣ ка̄йакаммам̣ вад̣д̣хика̄йакаммам̣ на̄ма хоти. сесападесупи есева найо. падаккхин̣а̄ни катва̄на̄ти вад̣д̣хийутта̄ни ка̄йакамма̄дӣни катва̄. лабхантаттхе падаккхин̣ети падаккхин̣е вад̣д̣хиаттхейева лабхати. сесам̣ утта̄намева̄ти.
ман̇галавагго пан̃чамо.
татийапан̣н̣а̄сакам̣ нит̣т̣хитам̣.